[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"suras-meta":3,"sura-24-alikhan":694,"$fYaPgBcSVIfY987FlJ2sebMSfzYUbOXB5zUI5mVHUuVU":1004},[4,12,20,27,34,41,48,54,61,68,74,80,86,93,100,107,114,120,127,134,140,147,154,161,168,175,182,189,196,203,210,217,223,230,236,242,248,255,260,266,273,279,286,292,299,304,310,316,322,328,333,339,344,350,356,361,368,374,380,385,390,396,401,407,412,418,424,430,436,441,447,452,458,463,469,474,480,485,490,496,502,508,514,519,525,530,536,542,547,552,558,564,570,575,581,587,592,598,603,608,614,620,626,632,638,644,650,656,662,667,672,677,682,688],{"id":5,"nameAr":6,"nameAz":7,"nameRu":8,"nameEn":9,"nameTransliteration":9,"type":10,"ayahCount":11},1,"سُورَةُ ٱلْفَاتِحَةِ","Əl-Fatihə","Аль-Фатиха","Al-Fatihah","meccan",7,{"id":13,"nameAr":14,"nameAz":15,"nameRu":16,"nameEn":17,"nameTransliteration":17,"type":18,"ayahCount":19},2,"سُورَةُ البَقَرَةِ","Əl-Bəqərə","Аль-Бакара","Al-Baqarah","medinan",286,{"id":21,"nameAr":22,"nameAz":23,"nameRu":24,"nameEn":25,"nameTransliteration":25,"type":18,"ayahCount":26},3,"سُورَةُ آلِ عِمۡرَانَ","Ali-İmran","Али Имран","Ali-Imran",200,{"id":28,"nameAr":29,"nameAz":30,"nameRu":31,"nameEn":32,"nameTransliteration":32,"type":18,"ayahCount":33},4,"سُورَةُ النِّسَاءِ","Ən-Nisa","Ан-Ниса","An-Nisa",176,{"id":35,"nameAr":36,"nameAz":37,"nameRu":38,"nameEn":39,"nameTransliteration":39,"type":18,"ayahCount":40},5,"سُورَةُ المَائـِدَةِ","Əl-Maidə","Аль-Маида","Al-Maidah",120,{"id":42,"nameAr":43,"nameAz":44,"nameRu":45,"nameEn":46,"nameTransliteration":46,"type":10,"ayahCount":47},6,"سُورَةُ الأَنۡعَامِ","Əl-Ənam","Аль-Анам","Al-Anam",165,{"id":11,"nameAr":49,"nameAz":50,"nameRu":51,"nameEn":52,"nameTransliteration":52,"type":10,"ayahCount":53},"سُورَةُ الأَعۡرَافِ","Əl-Əraf","Аль-Араф","Al-Araf",206,{"id":55,"nameAr":56,"nameAz":57,"nameRu":58,"nameEn":59,"nameTransliteration":59,"type":18,"ayahCount":60},8,"سُورَةُ الأَنفَالِ","Əl-Ənfal","Аль-Анфаль","Al-Anfal",75,{"id":62,"nameAr":63,"nameAz":64,"nameRu":65,"nameEn":66,"nameTransliteration":66,"type":18,"ayahCount":67},9,"سُورَةُ التَّوۡبَةِ","Ət-Tövbə","Ат-Тауба","At-Tawbah",129,{"id":69,"nameAr":70,"nameAz":71,"nameRu":72,"nameEn":71,"nameTransliteration":71,"type":10,"ayahCount":73},10,"سُورَةُ يُونُسَ","Yunus","Юнус",109,{"id":75,"nameAr":76,"nameAz":77,"nameRu":78,"nameEn":77,"nameTransliteration":77,"type":10,"ayahCount":79},11,"سُورَةُ هُودٍ","Hud","Худ",123,{"id":81,"nameAr":82,"nameAz":83,"nameRu":84,"nameEn":83,"nameTransliteration":83,"type":10,"ayahCount":85},12,"سُورَةُ يُوسُفَ","Yusuf","Юсуф",111,{"id":87,"nameAr":88,"nameAz":89,"nameRu":90,"nameEn":91,"nameTransliteration":91,"type":18,"ayahCount":92},13,"سُورَةُ الرَّعۡدِ","Ər-Rəd","Ар-Раад","Ar-Rad",43,{"id":94,"nameAr":95,"nameAz":96,"nameRu":97,"nameEn":98,"nameTransliteration":98,"type":10,"ayahCount":99},14,"سُورَةُ إِبۡرَاهِيمَ","İbrahim","Ибрахим","Ibrahim",52,{"id":101,"nameAr":102,"nameAz":103,"nameRu":104,"nameEn":105,"nameTransliteration":105,"type":10,"ayahCount":106},15,"سُورَةُ الحِجۡرِ","Əl-Hicr","Аль-Хиджр","Al-Hijr",99,{"id":108,"nameAr":109,"nameAz":110,"nameRu":111,"nameEn":112,"nameTransliteration":112,"type":10,"ayahCount":113},16,"سُورَةُ النَّحۡلِ","Ən-Nəhl","Ан-Нахль","An-Nahl",128,{"id":115,"nameAr":116,"nameAz":117,"nameRu":118,"nameEn":119,"nameTransliteration":119,"type":10,"ayahCount":85},17,"سُورَةُ الإِسۡرَاءِ","Əl-İsra","Аль-Исра","Al-Isra",{"id":121,"nameAr":122,"nameAz":123,"nameRu":124,"nameEn":125,"nameTransliteration":125,"type":10,"ayahCount":126},18,"سُورَةُ الكَهۡفِ","Əl-Kəhf","Аль-Кахф","Al-Kahf",110,{"id":128,"nameAr":129,"nameAz":130,"nameRu":131,"nameEn":132,"nameTransliteration":132,"type":10,"ayahCount":133},19,"سُورَةُ مَرۡيَمَ","Məryəm","Марьям","Maryam",98,{"id":135,"nameAr":136,"nameAz":137,"nameRu":138,"nameEn":137,"nameTransliteration":137,"type":10,"ayahCount":139},20,"سُورَةُ طه","Ta-Ha","Та Ха",135,{"id":141,"nameAr":142,"nameAz":143,"nameRu":144,"nameEn":145,"nameTransliteration":145,"type":10,"ayahCount":146},21,"سُورَةُ الأَنبِيَاءِ","Əl-Ənbiya","Аль-Анбийа","Al-Anbiya",112,{"id":148,"nameAr":149,"nameAz":150,"nameRu":151,"nameEn":152,"nameTransliteration":152,"type":18,"ayahCount":153},22,"سُورَةُ الحَجِّ","Əl-Həcc","Аль-Хадж","Al-Hajj",78,{"id":155,"nameAr":156,"nameAz":157,"nameRu":158,"nameEn":159,"nameTransliteration":159,"type":10,"ayahCount":160},23,"سُورَةُ المُؤۡمِنُونَ","Əl-Muminun","Аль-Муминун","Al-Muminun",118,{"id":162,"nameAr":163,"nameAz":164,"nameRu":165,"nameEn":166,"nameTransliteration":166,"type":18,"ayahCount":167},24,"سُورَةُ النُّورِ","Ən-Nur","Ан-Нур","An-Nur",64,{"id":169,"nameAr":170,"nameAz":171,"nameRu":172,"nameEn":173,"nameTransliteration":173,"type":10,"ayahCount":174},25,"سُورَةُ الفُرۡقَانِ","Əl-Furqan","Аль-Фуркан","Al-Furqan",77,{"id":176,"nameAr":177,"nameAz":178,"nameRu":179,"nameEn":180,"nameTransliteration":180,"type":10,"ayahCount":181},26,"سُورَةُ الشُّعَرَاءِ","Əş-Şuəra","Аш-Шуара","Ash-Shuara",227,{"id":183,"nameAr":184,"nameAz":185,"nameRu":186,"nameEn":187,"nameTransliteration":187,"type":10,"ayahCount":188},27,"سُورَةُ النَّمۡلِ","Ən-Nəml","Ан-Намль","An-Naml",93,{"id":190,"nameAr":191,"nameAz":192,"nameRu":193,"nameEn":194,"nameTransliteration":194,"type":10,"ayahCount":195},28,"سُورَةُ القَصَصِ","Əl-Qəsəs","Аль-Касас","Al-Qasas",88,{"id":197,"nameAr":198,"nameAz":199,"nameRu":200,"nameEn":201,"nameTransliteration":201,"type":10,"ayahCount":202},29,"سُورَةُ العَنكَبُوتِ","Əl-Ənkəbut","Аль-Анкабут","Al-Ankabut",69,{"id":204,"nameAr":205,"nameAz":206,"nameRu":207,"nameEn":208,"nameTransliteration":208,"type":10,"ayahCount":209},30,"سُورَةُ الرُّومِ","Ər-Rum","Ар-Рум","Ar-Rum",60,{"id":211,"nameAr":212,"nameAz":213,"nameRu":214,"nameEn":215,"nameTransliteration":215,"type":10,"ayahCount":216},31,"سُورَةُ لُقۡمَانَ","Loğman","Лукман","Luqman",34,{"id":218,"nameAr":219,"nameAz":220,"nameRu":221,"nameEn":222,"nameTransliteration":222,"type":10,"ayahCount":204},32,"سُورَةُ السَّجۡدَةِ","Əs-Səcdə","Ас-Саджда","As-Sajdah",{"id":224,"nameAr":225,"nameAz":226,"nameRu":227,"nameEn":228,"nameTransliteration":228,"type":18,"ayahCount":229},33,"سُورَةُ الأَحۡزَابِ","Əl-Əhzab","Аль-Ахзаб","Al-Ahzab",73,{"id":216,"nameAr":231,"nameAz":232,"nameRu":233,"nameEn":234,"nameTransliteration":234,"type":10,"ayahCount":235},"سُورَةُ سَبَإٍ","Səba","Саба","Saba",54,{"id":237,"nameAr":238,"nameAz":239,"nameRu":240,"nameEn":239,"nameTransliteration":239,"type":10,"ayahCount":241},35,"سُورَةُ فَاطِرٍ","Fatir","Фатир",45,{"id":243,"nameAr":244,"nameAz":245,"nameRu":246,"nameEn":245,"nameTransliteration":245,"type":10,"ayahCount":247},36,"سُورَةُ يسٓ","Ya-Sin","Йа Син",83,{"id":249,"nameAr":250,"nameAz":251,"nameRu":252,"nameEn":253,"nameTransliteration":253,"type":10,"ayahCount":254},37,"سُورَةُ الصَّافَّاتِ","Əs-Saffat","Ас-Саффат","As-Saffat",182,{"id":256,"nameAr":257,"nameAz":258,"nameRu":259,"nameEn":258,"nameTransliteration":258,"type":10,"ayahCount":195},38,"سُورَةُ صٓ","Sad","Сад",{"id":261,"nameAr":262,"nameAz":263,"nameRu":264,"nameEn":265,"nameTransliteration":265,"type":10,"ayahCount":60},39,"سُورَةُ الزُّمَرِ","Əz-Zumər","Аз-Зумар","Az-Zumar",{"id":267,"nameAr":268,"nameAz":269,"nameRu":270,"nameEn":271,"nameTransliteration":271,"type":10,"ayahCount":272},40,"سُورَةُ غَافِرٍ","Ğafir","Гафир","Ghafir",85,{"id":274,"nameAr":275,"nameAz":276,"nameRu":277,"nameEn":278,"nameTransliteration":278,"type":10,"ayahCount":235},41,"سُورَةُ فُصِّلَتۡ","Fussilət","Фуссилат","Fussilat",{"id":280,"nameAr":281,"nameAz":282,"nameRu":283,"nameEn":284,"nameTransliteration":284,"type":10,"ayahCount":285},42,"سُورَةُ الشُّورَىٰ","Əş-Şura","Аш-Шура","Ash-Shura",53,{"id":92,"nameAr":287,"nameAz":288,"nameRu":289,"nameEn":290,"nameTransliteration":290,"type":10,"ayahCount":291},"سُورَةُ الزُّخۡرُفِ","Əz-Zuxruf","Аз-Зухруф","Az-Zukhruf",89,{"id":293,"nameAr":294,"nameAz":295,"nameRu":296,"nameEn":297,"nameTransliteration":297,"type":10,"ayahCount":298},44,"سُورَةُ الدُّخَانِ","Əd-Duxan","Ад-Духан","Ad-Dukhan",59,{"id":241,"nameAr":300,"nameAz":301,"nameRu":302,"nameEn":303,"nameTransliteration":303,"type":10,"ayahCount":249},"سُورَةُ الجَاثِيَةِ","Əl-Casiyə","Аль-Джасийа","Al-Jathiyah",{"id":305,"nameAr":306,"nameAz":307,"nameRu":308,"nameEn":309,"nameTransliteration":309,"type":10,"ayahCount":237},46,"سُورَةُ الأَحۡقَافِ","Əl-Əhqaf","Аль-Ахкаф","Al-Ahqaf",{"id":311,"nameAr":312,"nameAz":313,"nameRu":314,"nameEn":315,"nameTransliteration":315,"type":18,"ayahCount":256},47,"سُورَةُ مُحَمَّدٍ","Muhəmməd","Мухаммад","Muhammad",{"id":317,"nameAr":318,"nameAz":319,"nameRu":320,"nameEn":321,"nameTransliteration":321,"type":18,"ayahCount":197},48,"سُورَةُ الفَتۡحِ","Əl-Fəth","Аль-Фатх","Al-Fath",{"id":323,"nameAr":324,"nameAz":325,"nameRu":326,"nameEn":327,"nameTransliteration":327,"type":18,"ayahCount":121},49,"سُورَةُ الحُجُرَاتِ","Əl-Hucurat","Аль-Худжурат","Al-Hujurat",{"id":329,"nameAr":330,"nameAz":331,"nameRu":332,"nameEn":331,"nameTransliteration":331,"type":10,"ayahCount":241},50,"سُورَةُ قٓ","Qaf","Каф",{"id":334,"nameAr":335,"nameAz":336,"nameRu":337,"nameEn":338,"nameTransliteration":338,"type":10,"ayahCount":209},51,"سُورَةُ الذَّارِيَاتِ","Əz-Zariyat","Аз-Зарийат","Adh-Dhariyat",{"id":99,"nameAr":340,"nameAz":341,"nameRu":342,"nameEn":343,"nameTransliteration":343,"type":10,"ayahCount":323},"سُورَةُ الطُّورِ","Ət-Tur","Ат-Тур","At-Tur",{"id":285,"nameAr":345,"nameAz":346,"nameRu":347,"nameEn":348,"nameTransliteration":348,"type":10,"ayahCount":349},"سُورَةُ النَّجۡمِ","Ən-Nəcm","Ан-Наджм","An-Najm",62,{"id":235,"nameAr":351,"nameAz":352,"nameRu":353,"nameEn":354,"nameTransliteration":354,"type":10,"ayahCount":355},"سُورَةُ القَمَرِ","Əl-Qəmər","Аль-Камар","Al-Qamar",55,{"id":355,"nameAr":357,"nameAz":358,"nameRu":359,"nameEn":360,"nameTransliteration":360,"type":18,"ayahCount":153},"سُورَةُ الرَّحۡمَٰن","Ər-Rəhman","Ар-Рахман","Ar-Rahman",{"id":362,"nameAr":363,"nameAz":364,"nameRu":365,"nameEn":366,"nameTransliteration":366,"type":10,"ayahCount":367},56,"سُورَةُ الوَاقِعَةِ","Əl-Vaqiə","Аль-Вакиа","Al-Waqiah",96,{"id":369,"nameAr":370,"nameAz":371,"nameRu":372,"nameEn":373,"nameTransliteration":373,"type":18,"ayahCount":197},57,"سُورَةُ الحَدِيدِ","Əl-Hədid","Аль-Хадид","Al-Hadid",{"id":375,"nameAr":376,"nameAz":377,"nameRu":378,"nameEn":379,"nameTransliteration":379,"type":18,"ayahCount":148},58,"سُورَةُ المُجَادلَةِ","Əl-Mucadilə","Аль-Муджадила","Al-Mujadilah",{"id":298,"nameAr":381,"nameAz":382,"nameRu":383,"nameEn":384,"nameTransliteration":384,"type":18,"ayahCount":162},"سُورَةُ الحَشۡرِ","Əl-Həşr","Аль-Хашр","Al-Hashr",{"id":209,"nameAr":386,"nameAz":387,"nameRu":388,"nameEn":389,"nameTransliteration":389,"type":18,"ayahCount":87},"سُورَةُ المُمۡتَحنَةِ","Əl-Mumtəhinə","Аль-Мумтахана","Al-Mumtahanah",{"id":391,"nameAr":392,"nameAz":393,"nameRu":394,"nameEn":395,"nameTransliteration":395,"type":18,"ayahCount":94},61,"سُورَةُ الصَّفِّ","Əs-Saff","Ас-Сафф","As-Saff",{"id":349,"nameAr":397,"nameAz":398,"nameRu":399,"nameEn":400,"nameTransliteration":400,"type":18,"ayahCount":75},"سُورَةُ الجُمُعَةِ","Əl-Cumuə","Аль-Джумуа","Al-Jumuah",{"id":402,"nameAr":403,"nameAz":404,"nameRu":405,"nameEn":406,"nameTransliteration":406,"type":18,"ayahCount":75},63,"سُورَةُ المُنَافِقُونَ","Əl-Munafiqun","Аль-Мунафикун","Al-Munafiqun",{"id":167,"nameAr":408,"nameAz":409,"nameRu":410,"nameEn":411,"nameTransliteration":411,"type":18,"ayahCount":121},"سُورَةُ التَّغَابُنِ","Ət-Təğabun","Ат-Тагабун","At-Taghabun",{"id":413,"nameAr":414,"nameAz":415,"nameRu":416,"nameEn":417,"nameTransliteration":417,"type":18,"ayahCount":81},65,"سُورَةُ الطَّلَاقِ","Ət-Talaq","Ат-Талак","At-Talaq",{"id":419,"nameAr":420,"nameAz":421,"nameRu":422,"nameEn":423,"nameTransliteration":423,"type":18,"ayahCount":81},66,"سُورَةُ التَّحۡرِيمِ","Ət-Təhrim","Ат-Тахрим","At-Tahrim",{"id":425,"nameAr":426,"nameAz":427,"nameRu":428,"nameEn":429,"nameTransliteration":429,"type":10,"ayahCount":204},67,"سُورَةُ المُلۡكِ","Əl-Mulk","Аль-Мульк","Al-Mulk",{"id":431,"nameAr":432,"nameAz":433,"nameRu":434,"nameEn":435,"nameTransliteration":435,"type":10,"ayahCount":99},68,"سُورَةُ القَلَمِ","Əl-Qələm","Аль-Калам","Al-Qalam",{"id":202,"nameAr":437,"nameAz":438,"nameRu":439,"nameEn":440,"nameTransliteration":440,"type":10,"ayahCount":99},"سُورَةُ الحَاقَّةِ","Əl-Haqqə","Аль-Хакка","Al-Haqqah",{"id":442,"nameAr":443,"nameAz":444,"nameRu":445,"nameEn":446,"nameTransliteration":446,"type":10,"ayahCount":293},70,"سُورَةُ المَعَارِجِ","Əl-Məaric","Аль-Мааридж","Al-Maarij",{"id":448,"nameAr":449,"nameAz":450,"nameRu":451,"nameEn":450,"nameTransliteration":450,"type":10,"ayahCount":190},71,"سُورَةُ نُوحٍ","Nuh","Нух",{"id":453,"nameAr":454,"nameAz":455,"nameRu":456,"nameEn":457,"nameTransliteration":457,"type":10,"ayahCount":190},72,"سُورَةُ الجِنِّ","Əl-Cinn","Аль-Джинн","Al-Jinn",{"id":229,"nameAr":459,"nameAz":460,"nameRu":461,"nameEn":462,"nameTransliteration":462,"type":10,"ayahCount":135},"سُورَةُ المُزَّمِّلِ","Əl-Muzzəmmil","Аль-Муззаммиль","Al-Muzzammil",{"id":464,"nameAr":465,"nameAz":466,"nameRu":467,"nameEn":468,"nameTransliteration":468,"type":10,"ayahCount":362},74,"سُورَةُ المُدَّثِّرِ","Əl-Muddəssir","Аль-Муддассир","Al-Muddaththir",{"id":60,"nameAr":470,"nameAz":471,"nameRu":472,"nameEn":473,"nameTransliteration":473,"type":10,"ayahCount":267},"سُورَةُ القِيَامَةِ","Əl-Qiyamə","Аль-Кийама","Al-Qiyamah",{"id":475,"nameAr":476,"nameAz":477,"nameRu":478,"nameEn":479,"nameTransliteration":479,"type":18,"ayahCount":211},76,"سُورَةُ الإِنسَانِ","Əl-İnsan","Аль-Инсан","Al-Insan",{"id":174,"nameAr":481,"nameAz":482,"nameRu":483,"nameEn":484,"nameTransliteration":484,"type":10,"ayahCount":329},"سُورَةُ المُرۡسَلَاتِ","Əl-Mursəlat","Аль-Мурсалат","Al-Mursalat",{"id":153,"nameAr":486,"nameAz":487,"nameRu":488,"nameEn":489,"nameTransliteration":489,"type":10,"ayahCount":267},"سُورَةُ النَّبَإِ","Ən-Nəbə","Ан-Наба","An-Naba",{"id":491,"nameAr":492,"nameAz":493,"nameRu":494,"nameEn":495,"nameTransliteration":495,"type":10,"ayahCount":305},79,"سُورَةُ النَّازِعَاتِ","Ən-Naziat","Ан-Назиат","An-Naziat",{"id":497,"nameAr":498,"nameAz":499,"nameRu":500,"nameEn":501,"nameTransliteration":501,"type":10,"ayahCount":280},80,"سُورَةُ عَبَسَ","Əbəsə","Абаса","Abasa",{"id":503,"nameAr":504,"nameAz":505,"nameRu":506,"nameEn":507,"nameTransliteration":507,"type":10,"ayahCount":197},81,"سُورَةُ التَّكۡوِيرِ","Ət-Təkvir","Ат-Таквир","At-Takwir",{"id":509,"nameAr":510,"nameAz":511,"nameRu":512,"nameEn":513,"nameTransliteration":513,"type":10,"ayahCount":128},82,"سُورَةُ الانفِطَارِ","Əl-İnfitar","Аль-Инфитар","Al-Infitar",{"id":247,"nameAr":515,"nameAz":516,"nameRu":517,"nameEn":518,"nameTransliteration":518,"type":10,"ayahCount":243},"سُورَةُ المُطَفِّفِينَ","Əl-Mutaffifin","Аль-Мутаффифин","Al-Mutaffifin",{"id":520,"nameAr":521,"nameAz":522,"nameRu":523,"nameEn":524,"nameTransliteration":524,"type":10,"ayahCount":169},84,"سُورَةُ الانشِقَاقِ","Əl-İnşiqaq","Аль-Иншикак","Al-Inshiqaq",{"id":272,"nameAr":526,"nameAz":527,"nameRu":528,"nameEn":529,"nameTransliteration":529,"type":10,"ayahCount":148},"سُورَةُ البُرُوجِ","Əl-Buruc","Аль-Бурудж","Al-Buruj",{"id":531,"nameAr":532,"nameAz":533,"nameRu":534,"nameEn":535,"nameTransliteration":535,"type":10,"ayahCount":115},86,"سُورَةُ الطَّارِقِ","Ət-Tariq","Ат-Тарик","At-Tariq",{"id":537,"nameAr":538,"nameAz":539,"nameRu":540,"nameEn":541,"nameTransliteration":541,"type":10,"ayahCount":128},87,"سُورَةُ الأَعۡلَىٰ","Əl-Əla","Аль-Аля","Al-Ala",{"id":195,"nameAr":543,"nameAz":544,"nameRu":545,"nameEn":546,"nameTransliteration":546,"type":10,"ayahCount":176},"سُورَةُ الغَاشِيَةِ","Əl-Ğaşiyə","Аль-Гашийа","Al-Ghashiyah",{"id":291,"nameAr":548,"nameAz":549,"nameRu":550,"nameEn":551,"nameTransliteration":551,"type":10,"ayahCount":204},"سُورَةُ الفَجۡرِ","Əl-Fəcr","Аль-Фаджр","Al-Fajr",{"id":553,"nameAr":554,"nameAz":555,"nameRu":556,"nameEn":557,"nameTransliteration":557,"type":10,"ayahCount":135},90,"سُورَةُ البَلَدِ","Əl-Bələd","Аль-Балад","Al-Balad",{"id":559,"nameAr":560,"nameAz":561,"nameRu":562,"nameEn":563,"nameTransliteration":563,"type":10,"ayahCount":101},91,"سُورَةُ الشَّمۡسِ","Əş-Şəms","Аш-Шамс","Ash-Shams",{"id":565,"nameAr":566,"nameAz":567,"nameRu":568,"nameEn":569,"nameTransliteration":569,"type":10,"ayahCount":141},92,"سُورَةُ اللَّيۡلِ","Əl-Leyl","Аль-Лайл","Al-Layl",{"id":188,"nameAr":571,"nameAz":572,"nameRu":573,"nameEn":574,"nameTransliteration":574,"type":10,"ayahCount":75},"سُورَةُ الضُّحَىٰ","Əd-Duha","Ад-Духа","Ad-Duha",{"id":576,"nameAr":577,"nameAz":578,"nameRu":579,"nameEn":580,"nameTransliteration":580,"type":10,"ayahCount":55},94,"سُورَةُ الشَّرۡحِ","Əş-Şərh","Аш-Шарх","Ash-Sharh",{"id":582,"nameAr":583,"nameAz":584,"nameRu":585,"nameEn":586,"nameTransliteration":586,"type":10,"ayahCount":55},95,"سُورَةُ التِّينِ","Ət-Tin","Ат-Тин","At-Tin",{"id":367,"nameAr":588,"nameAz":589,"nameRu":590,"nameEn":591,"nameTransliteration":591,"type":10,"ayahCount":128},"سُورَةُ العَلَقِ","Əl-Ələq","Аль-Алак","Al-Alaq",{"id":593,"nameAr":594,"nameAz":595,"nameRu":596,"nameEn":597,"nameTransliteration":597,"type":10,"ayahCount":35},97,"سُورَةُ القَدۡرِ","Əl-Qədr","Аль-Кадр","Al-Qadr",{"id":133,"nameAr":599,"nameAz":600,"nameRu":601,"nameEn":602,"nameTransliteration":602,"type":18,"ayahCount":55},"سُورَةُ البَيِّنَةِ","Əl-Beyyinə","Аль-Баййина","Al-Bayyinah",{"id":106,"nameAr":604,"nameAz":605,"nameRu":606,"nameEn":607,"nameTransliteration":607,"type":18,"ayahCount":55},"سُورَةُ الزَّلۡزَلَةِ","Əz-Zəlzələ","Аз-Залзала","Az-Zalzalah",{"id":609,"nameAr":610,"nameAz":611,"nameRu":612,"nameEn":613,"nameTransliteration":613,"type":10,"ayahCount":75},100,"سُورَةُ العَادِيَاتِ","Əl-Adiyat","Аль-Адийат","Al-Adiyat",{"id":615,"nameAr":616,"nameAz":617,"nameRu":618,"nameEn":619,"nameTransliteration":619,"type":10,"ayahCount":75},101,"سُورَةُ القَارِعَةِ","Əl-Qariə","Аль-Кариа","Al-Qariah",{"id":621,"nameAr":622,"nameAz":623,"nameRu":624,"nameEn":625,"nameTransliteration":625,"type":10,"ayahCount":55},102,"سُورَةُ التَّكَاثُرِ","Ət-Təkasur","Ат-Такасур","At-Takathur",{"id":627,"nameAr":628,"nameAz":629,"nameRu":630,"nameEn":631,"nameTransliteration":631,"type":10,"ayahCount":21},103,"سُورَةُ العَصۡرِ","Əl-Əsr","Аль-Аср","Al-Asr",{"id":633,"nameAr":634,"nameAz":635,"nameRu":636,"nameEn":637,"nameTransliteration":637,"type":10,"ayahCount":62},104,"سُورَةُ الهُمَزَةِ","Əl-Huməzə","Аль-Хумаза","Al-Humazah",{"id":639,"nameAr":640,"nameAz":641,"nameRu":642,"nameEn":643,"nameTransliteration":643,"type":10,"ayahCount":35},105,"سُورَةُ الفِيلِ","Əl-Fil","Аль-Филь","Al-Fil",{"id":645,"nameAr":646,"nameAz":647,"nameRu":648,"nameEn":649,"nameTransliteration":649,"type":10,"ayahCount":28},106,"سُورَةُ قُرَيۡشٍ","Qureyş","Курайш","Quraysh",{"id":651,"nameAr":652,"nameAz":653,"nameRu":654,"nameEn":655,"nameTransliteration":655,"type":10,"ayahCount":11},107,"سُورَةُ المَاعُونِ","Əl-Maun","Аль-Маун","Al-Maun",{"id":657,"nameAr":658,"nameAz":659,"nameRu":660,"nameEn":661,"nameTransliteration":661,"type":10,"ayahCount":21},108,"سُورَةُ الكَوۡثَرِ","Əl-Kövsər","Аль-Каусар","Al-Kawthar",{"id":73,"nameAr":663,"nameAz":664,"nameRu":665,"nameEn":666,"nameTransliteration":666,"type":10,"ayahCount":42},"سُورَةُ الكَافِرُونَ","Əl-Kafirun","Аль-Кафирун","Al-Kafirun",{"id":126,"nameAr":668,"nameAz":669,"nameRu":670,"nameEn":671,"nameTransliteration":671,"type":18,"ayahCount":21},"سُورَةُ النَّصۡرِ","Ən-Nəsr","Ан-Наср","An-Nasr",{"id":85,"nameAr":673,"nameAz":674,"nameRu":675,"nameEn":676,"nameTransliteration":676,"type":10,"ayahCount":35},"سُورَةُ المَسَدِ","Əl-Məsəd","Аль-Масад","Al-Masad",{"id":146,"nameAr":678,"nameAz":679,"nameRu":680,"nameEn":681,"nameTransliteration":681,"type":10,"ayahCount":28},"سُورَةُ الإِخۡلَاصِ","Əl-İxlas","Аль-Ихлас","Al-Ikhlas",{"id":683,"nameAr":684,"nameAz":685,"nameRu":686,"nameEn":687,"nameTransliteration":687,"type":10,"ayahCount":35},113,"سُورَةُ الفَلَقِ","Əl-Fələq","Аль-Фаляк","Al-Falaq",{"id":689,"nameAr":690,"nameAz":691,"nameRu":692,"nameEn":693,"nameTransliteration":693,"type":10,"ayahCount":42},114,"سُورَةُ النَّاسِ","Ən-Nas","Ан-Нас","An-Nas",{"sura":695,"meta":889},{"id":162,"nameAr":163,"nameAz":164,"nameRu":165,"nameEn":166,"nameTransliteration":166,"type":18,"ayahCount":167,"ayahs":696},[697,700,703,706,709,712,715,718,721,724,727,730,733,736,739,742,745,748,751,754,757,760,763,766,769,772,775,778,781,784,787,790,793,796,799,802,805,808,811,814,817,820,823,826,829,832,835,838,841,844,847,850,853,856,859,862,865,868,871,874,877,880,883,886],{"number":5,"arabic":698,"translation":699},"بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ سُورَةٌ أَنزَلْنَٰهَا وَفَرَضْنَٰهَا وَأَنزَلْنَا فِيهَآ ءَايَٰتٍۭ بَيِّنَٰتٍۢ لَّعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ","Bu, Bizim nazil edib sizə vacib buyurduğumuz bir surədir. Biz onda açıq-aydın ayələr nazil etdik ki, bəlkə, düşünüb ibrət alasınız.",{"number":13,"arabic":701,"translation":702},"ٱلزَّانِيَةُ وَٱلزَّانِى فَٱجْلِدُوا۟ كُلَّ وَٰحِدٍۢ مِّنْهُمَا مِا۟ئَةَ جَلْدَةٍۢ ۖ وَلَا تَأْخُذْكُم بِهِمَا رَأْفَةٌۭ فِى دِينِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ ۖ وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَآئِفَةٌۭ مِّنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ","Zinakar qadının və zinakar kişinin hər birinə yüz çubuq vurun. Əgər Allaha və axirət gününə inanırsınızsa, Allahın dininə görə onlara yazığınız gəlməsin. Qoy möminlərdən bir dəstə onların əzabına şahid olsun.",{"number":21,"arabic":704,"translation":705},"ٱلزَّانِى لَا يَنكِحُ إِلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةًۭ وَٱلزَّانِيَةُ لَا يَنكِحُهَآ إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌۭ ۚ وَحُرِّمَ ذَٰلِكَ عَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ","Zinakar kişi ancaq zinakar və ya müşrik bir qadınla evlənə bilər. Zinakar qadın da yalnız zinakar və ya müşrik bir kişiyə ərə gedə bilər. Möminlərə isə bu, haram edilmişdir.",{"number":28,"arabic":707,"translation":708},"وَٱلَّذِينَ يَرْمُونَ ٱلْمُحْصَنَٰتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا۟ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَآءَ فَٱجْلِدُوهُمْ ثَمَٰنِينَ جَلْدَةًۭ وَلَا تَقْبَلُوا۟ لَهُمْ شَهَٰدَةً أَبَدًۭا ۚ وَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَٰسِقُونَ","İsmətli qadınları zinada günahlandırıb, sonra dörd şahid gətirməyən kəslərə səksən çubuq vurun və onların şahidliyini heç vaxt qəbul etməyin. Onlar əsl fasiqlərdir.",{"number":35,"arabic":710,"translation":711},"إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُوا۟ مِنۢ بَعْدِ ذَٰلِكَ وَأَصْلَحُوا۟ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ","Bundan sonra tövbə edib özlərini islah edənlərdən başqa. Şübhəsiz ki, Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.",{"number":42,"arabic":713,"translation":714},"وَٱلَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَٰجَهُمْ وَلَمْ يَكُن لَّهُمْ شُهَدَآءُ إِلَّآ أَنفُسُهُمْ فَشَهَٰدَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَٰدَٰتٍۭ بِٱللَّهِ ۙ إِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ","Arvadlarını zinada günahlandırıb özlərindən başqa şahidləri olmayanların hər birinin şahidliyi, özünün doğru danışanlardan olmasına dair dörd dəfə Allahı şahid tutması,",{"number":11,"arabic":716,"translation":717},"وَٱلْخَٰمِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ ٱللَّهِ عَلَيْهِ إِن كَانَ مِنَ ٱلْكَٰذِبِينَ","beşinci dəfə isə: “Əgər yalan danışanlardandırsa, Allah ona lənət eləsin!”– deməsidir.",{"number":55,"arabic":719,"translation":720},"وَيَدْرَؤُا۟ عَنْهَا ٱلْعَذَابَ أَن تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهَٰدَٰتٍۭ بِٱللَّهِ ۙ إِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلْكَٰذِبِينَ","Qadının da ərinin yalan danışanlardan olduğuna dair dörd dəfə Allahı şahid tutması cəzanı ondan dəf edər.",{"number":62,"arabic":722,"translation":723},"وَٱلْخَٰمِسَةَ أَنَّ غَضَبَ ٱللَّهِ عَلَيْهَآ إِن كَانَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ","Beşinci dəfə: “Əgər ər doğru danışanlardandırsa, Allah o qadına lənət eləsin!”– deməlidir.",{"number":69,"arabic":725,"translation":726},"وَلَوْلَا فَضْلُ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُۥ وَأَنَّ ٱللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ","Əgər Allahın sizə lütfü və mərhəməti olmasaydı, Allah tövbələri qəbul edən və Müdrik olmasaydı yalan danışanlar Allahın lənətinə gələrdilər.",{"number":75,"arabic":728,"translation":729},"إِنَّ ٱلَّذِينَ جَآءُو بِٱلْإِفْكِ عُصْبَةٌۭ مِّنكُمْ ۚ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّۭا لَّكُم ۖ بَلْ هُوَ خَيْرٌۭ لَّكُمْ ۚ لِكُلِّ ٱمْرِئٍۢ مِّنْهُم مَّا ٱكْتَسَبَ مِنَ ٱلْإِثْمِ ۚ وَٱلَّذِى تَوَلَّىٰ كِبْرَهُۥ مِنْهُمْ لَهُۥ عَذَابٌ عَظِيمٌۭ","Şübhəsiz ki, Aişə barəsində yalan xəbər gətirənlər özünüzdən olan bir dəstədir. Onu özünüz üçün pis bir şey hesab etməyin. Əksinə, bu sizin üçün xeyirlidir. O dəstədən olan hər bir şəxsin qazandığı günahın cəzası vardır. İçərilərindən günahın böyüyünü öz üstünə götürəni isə böyük bir əzab gözləyir.",{"number":81,"arabic":731,"translation":732},"لَّوْلَآ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ ٱلْمُؤْمِنُونَ وَٱلْمُؤْمِنَٰتُ بِأَنفُسِهِمْ خَيْرًۭا وَقَالُوا۟ هَٰذَآ إِفْكٌۭ مُّبِينٌۭ","Nə üçün siz bunu eşitdiyiniz zaman mömin kişilər və qadınlar bir-biriləri haqda yaxşı fikirdə olub: “Bu, açıq-aydın bir böhtandır!”– demədilər?",{"number":87,"arabic":734,"translation":735},"لَّوْلَا جَآءُو عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَآءَ ۚ فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا۟ بِٱلشُّهَدَآءِ فَأُو۟لَٰٓئِكَ عِندَ ٱللَّهِ هُمُ ٱلْكَٰذِبُونَ","Nəyə görə onlar buna dair dörd şahid gətirmədilər? Madam ki, şahid gətirmədilər, deməli, onlar Allah yanında əsl yalançıdırlar.",{"number":94,"arabic":737,"translation":738},"وَلَوْلَا فَضْلُ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُۥ فِى ٱلدُّنْيَا وَٱلْءَاخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِى مَآ أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ","Əgər Allahın dünyada və axirətdə sizə lütfü və mərhəməti olmasaydı, dedi-qodularınıza görə sizə böyük bir əzab toxunardı.",{"number":101,"arabic":740,"translation":741},"إِذْ تَلَقَّوْنَهُۥ بِأَلْسِنَتِكُمْ وَتَقُولُونَ بِأَفْوَاهِكُم مَّا لَيْسَ لَكُم بِهِۦ عِلْمٌۭ وَتَحْسَبُونَهُۥ هَيِّنًۭا وَهُوَ عِندَ ٱللَّهِ عَظِيمٌۭ","O zaman siz bunu dilinizə gətirir, bilmədiyiniz sözü danışır və onu əhəmiyyətsiz bir şey hesab edirdiniz. Halbuki bu, Allah yanında çox böyük günahdır.",{"number":108,"arabic":743,"translation":744},"وَلَوْلَآ إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُم مَّا يَكُونُ لَنَآ أَن نَّتَكَلَّمَ بِهَٰذَا سُبْحَٰنَكَ هَٰذَا بُهْتَٰنٌ عَظِيمٌۭ","Nə üçün siz onu eşitdiyiniz zaman: “Bizə bunu danışmaq yaraşmaz. Allahım! Sən pak və müqəddəssən! Bu, çox böyük bir böhtandır!”– demədiniz?",{"number":115,"arabic":746,"translation":747},"يَعِظُكُمُ ٱللَّهُ أَن تَعُودُوا۟ لِمِثْلِهِۦٓ أَبَدًا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ","Əgər möminsinizsə, bilin ki, Allah sizə bir daha buna bənzər şeyləri təkrarən etməməyinizi nəsihət edir.",{"number":121,"arabic":749,"translation":750},"وَيُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلْءَايَٰتِ ۚ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ","Allah Öz ayələrini sizə belə izah edir. Allah Biləndir, Müdrikdir.",{"number":128,"arabic":752,"translation":753},"إِنَّ ٱلَّذِينَ يُحِبُّونَ أَن تَشِيعَ ٱلْفَٰحِشَةُ فِى ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌۭ فِى ٱلدُّنْيَا وَٱلْءَاخِرَةِ ۚ وَٱللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ","Möminlər barəsində iyrənc şayiələrin yayılmasını istəyənlər üçün dünyada və axirətdə acılı-ağrılı bir əzab vardır. Allah bilir, siz isə bilmirsiniz.",{"number":135,"arabic":755,"translation":756},"وَلَوْلَا فَضْلُ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُۥ وَأَنَّ ٱللَّهَ رَءُوفٌۭ رَّحِيمٌۭ","Əgər Allahın sizə lütfü və mərhəməti olmasaydı, Allah Şəfqətli və Rəhmli olmasaydı yaydığınız şayiələrə görə sizi məhv edərdi.",{"number":141,"arabic":758,"translation":759},"۞ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَتَّبِعُوا۟ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيْطَٰنِ ۚ وَمَن يَتَّبِعْ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيْطَٰنِ فَإِنَّهُۥ يَأْمُرُ بِٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ ۚ وَلَوْلَا فَضْلُ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُۥ مَا زَكَىٰ مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ أَبَدًۭا وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يُزَكِّى مَن يَشَآءُ ۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌۭ","Ey iman gətirənlər! Şeytanın izi ilə getməyin. Kim şeytanın izi ilə getsə, bilsin ki, o şeytan iyrənc və yaramaz işlər görməyi əmr edir. Əgər Allahın sizə lütfü və mərhəməti olmasaydı, sizdən heç kəs heç vaxt təmizə çıxmazdı. Lakin Allah istədiyini təmizə çıxardır. Allah Eşidəndir, Biləndir.",{"number":148,"arabic":761,"translation":762},"وَلَا يَأْتَلِ أُو۟لُوا۟ ٱلْفَضْلِ مِنكُمْ وَٱلسَّعَةِ أَن يُؤْتُوٓا۟ أُو۟لِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينَ وَٱلْمُهَٰجِرِينَ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ ۖ وَلْيَعْفُوا۟ وَلْيَصْفَحُوٓا۟ ۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغْفِرَ ٱللَّهُ لَكُمْ ۗ وَٱللَّهُ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌ","Qoy aranızda olan fəzilət və sərvət sahibləri qohumlara, miskinlərə və Allah yolunda hicrət edənlərə heç bir şey verməyəcəklərinə and içməsinlər. Qoy əfv edib bağışlasınlar. Məgər siz Allahın sizi bağışlamasını istəmirsinizmi? Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.",{"number":155,"arabic":764,"translation":765},"إِنَّ ٱلَّذِينَ يَرْمُونَ ٱلْمُحْصَنَٰتِ ٱلْغَٰفِلَٰتِ ٱلْمُؤْمِنَٰتِ لُعِنُوا۟ فِى ٱلدُّنْيَا وَٱلْءَاخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌۭ","Murdar əməldən xəbəri olmayan ismətli mömin qadınları zinada günahlandıranlar dünyada və axirətdə lənətə düçar olarlar. Onları böyük bir əzab gözləyir –",{"number":162,"arabic":767,"translation":768},"يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم بِمَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ","o gün ki, dilləri, əlləri və ayaqları etdikləri əməllər barəsində onların əleyhinə şəhadət verəcəkdir.",{"number":169,"arabic":770,"translation":771},"يَوْمَئِذٍۢ يُوَفِّيهِمُ ٱللَّهُ دِينَهُمُ ٱلْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ ٱللَّهَ هُوَ ٱلْحَقُّ ٱلْمُبِينُ","O gün Allah onlara özlərinə layiq cəzanı tam verəcək və onlar Allahın Aydın Haqq olduğunu biləcəklər.",{"number":176,"arabic":773,"translation":774},"ٱلْخَبِيثَٰتُ لِلْخَبِيثِينَ وَٱلْخَبِيثُونَ لِلْخَبِيثَٰتِ ۖ وَٱلطَّيِّبَٰتُ لِلطَّيِّبِينَ وَٱلطَّيِّبُونَ لِلطَّيِّبَٰتِ ۚ أُو۟لَٰٓئِكَ مُبَرَّءُونَ مِمَّا يَقُولُونَ ۖ لَهُم مَّغْفِرَةٌۭ وَرِزْقٌۭ كَرِيمٌۭ","Murdar qadınlar murdar kişilərə, murdar kişilər isə murdar qadınlara, eləcə də təmiz qadınlar təmiz kişilərə, təmiz kişilər də təmiz qadınlara layiqdirlər. Bunlar iftiraçıların söylədiklərindən uzaqdırlar. Onları bağışlanma və bolluca ruzi gözləyir.",{"number":183,"arabic":776,"translation":777},"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَدْخُلُوا۟ بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّىٰ تَسْتَأْنِسُوا۟ وَتُسَلِّمُوا۟ عَلَىٰٓ أَهْلِهَا ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌۭ لَّكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ","Ey iman gətirənlər! Özgə evlərə icazə almadan və onların sakinlərinə salam vermədən girməyin. Bu sizin üçün daha yaxşıdır. Bəlkə, düşünüb ibrət alasınız.",{"number":190,"arabic":779,"translation":780},"فَإِن لَّمْ تَجِدُوا۟ فِيهَآ أَحَدًۭا فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتَّىٰ يُؤْذَنَ لَكُمْ ۖ وَإِن قِيلَ لَكُمُ ٱرْجِعُوا۟ فَٱرْجِعُوا۟ ۖ هُوَ أَزْكَىٰ لَكُمْ ۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌۭ","Əgər orada heç kəsi tapmasanız, sizə izin verilməyincə oraya girməyin. Sizə: “Qayıdın!”– deyilsə, qayıdın. Bu sizin üçün daha təmizdir. Allah nə etdiklərinizi bilir.",{"number":197,"arabic":782,"translation":783},"لَّيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَدْخُلُوا۟ بُيُوتًا غَيْرَ مَسْكُونَةٍۢ فِيهَا مَتَٰعٌۭ لَّكُمْ ۚ وَٱللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ","İstifadə edə biləcəyiniz və yaşayış üçün olmayan evlərə iznsiz daxil olmaq sizin üçün günah deyildir. Allah sizin aşkara çıxardığınızı da, gizlində saxladığınızı da bilir.",{"number":204,"arabic":785,"translation":786},"قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا۟ مِنْ أَبْصَٰرِهِمْ وَيَحْفَظُوا۟ فُرُوجَهُمْ ۚ ذَٰلِكَ أَزْكَىٰ لَهُمْ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرٌۢ بِمَا يَصْنَعُونَ","Mömin kişilərə de ki, harama baxmayıb gözlərini aşağı diksinlər və cinsiyyət üzvlərini zinadan qorusunlar. Bu onlar üçün daha təmiz olar. Şübhəsiz ki, Allah onların nə etdiklərindən xəbərdardır.",{"number":211,"arabic":788,"translation":789},"وَقُل لِّلْمُؤْمِنَٰتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَٰرِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا ۖ وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَىٰ جُيُوبِهِنَّ ۖ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ ءَابَآئِهِنَّ أَوْ ءَابَآءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَآئِهِنَّ أَوْ أَبْنَآءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَٰنِهِنَّ أَوْ بَنِىٓ إِخْوَٰنِهِنَّ أَوْ بَنِىٓ أَخَوَٰتِهِنَّ أَوْ نِسَآئِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَٰنُهُنَّ أَوِ ٱلتَّٰبِعِينَ غَيْرِ أُو۟لِى ٱلْإِرْبَةِ مِنَ ٱلرِّجَالِ أَوِ ٱلطِّفْلِ ٱلَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا۟ عَلَىٰ عَوْرَٰتِ ٱلنِّسَآءِ ۖ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ ۚ وَتُوبُوٓا۟ إِلَى ٱللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ ٱلْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ","Mömin qadınlara da de ki, harama baxmayıb gözlərini aşağı diksinlər və cinsiyyət üzvlərini zinadan qorusunlar. Qoy onlar – görünənlər istisna olmaqla, zinətlərini naməhrəmə göstərməsinlər; örtüklərini yaxalarının üstünə salsınlar; zinətlərini ərlərindən, yaxud atalarından, yaxud ərlərinin atalarından, yaxud öz oğullarından, yaxud ərlərinin oğullarından, yaxud qardaşlarından, yaxud qardaşlarının oğullarından, yaxud bacılarının oğullarından, yaxud öz müsəlman qadınlarından, yaxud sahib olduqları kölələrdən, yaxud ehtirasını itirən kişi xidmətçilərdən, yaxud qadınların çılpaqlığını hələ anlamayan uşaqlardan başqasına göstərməsinlər; gizlətdikləri zinət əşyaları bilinsin deyə ayaqlarını yerə vura-vura yeriməsinlər. Ey iman gətirənlər! Hamınız Allaha tövbə edin ki, bəlkə nicat tapasınız.",{"number":218,"arabic":791,"translation":792},"وَأَنكِحُوا۟ ٱلْأَيَٰمَىٰ مِنكُمْ وَٱلصَّٰلِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَآئِكُمْ ۚ إِن يَكُونُوا۟ فُقَرَآءَ يُغْنِهِمُ ٱللَّهُ مِن فَضْلِهِۦ ۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌۭ","Aranızda olan subay kişiləri və ərsiz qadınları, əməlisaleh kölə və kənizlərinizi evləndirin. Əgər onlar kasıbdırlarsa, Allah öz lütfü ilə onları varlı edər. Allah lütfü ilə Genişdir, Biləndir!",{"number":224,"arabic":794,"translation":795},"وَلْيَسْتَعْفِفِ ٱلَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّىٰ يُغْنِيَهُمُ ٱللَّهُ مِن فَضْلِهِۦ ۗ وَٱلَّذِينَ يَبْتَغُونَ ٱلْكِتَٰبَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَٰنُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًۭا ۖ وَءَاتُوهُم مِّن مَّالِ ٱللَّهِ ٱلَّذِىٓ ءَاتَىٰكُمْ ۚ وَلَا تُكْرِهُوا۟ فَتَيَٰتِكُمْ عَلَى ٱلْبِغَآءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًۭا لِّتَبْتَغُوا۟ عَرَضَ ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا ۚ وَمَن يُكْرِههُّنَّ فَإِنَّ ٱللَّهَ مِنۢ بَعْدِ إِكْرَٰهِهِنَّ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ","Qoy evlənməyə imkanı olmayanlar, Allah Öz lütfü ilə onları varlandırana qədər, ismətlərini qorusunlar. Sahib olduğunuz kölələrdən özünün azad olmasına dair sizdən yazılı məktub istəyənlərə, – əgər onlarda bir xeyir görürsünüzsə – istədikləri məktubu yazıb verin. Allahın sizə verdiyi maldan onlara da verin. Əgər kənizləriniz ismətlərini qorumaq istəsələr, fani dünya malı əldə edəcəksiniz deyə onları zinakarlığa məcbur etməyin. Kim onları bu işə məcbur etsə, bilsin ki, onlar məcbur edildikdən sonra Allah onları bağışlayar və rəhm edər.",{"number":216,"arabic":797,"translation":798},"وَلَقَدْ أَنزَلْنَآ إِلَيْكُمْ ءَايَٰتٍۢ مُّبَيِّنَٰتٍۢ وَمَثَلًۭا مِّنَ ٱلَّذِينَ خَلَوْا۟ مِن قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةًۭ لِّلْمُتَّقِينَ","Biz sizə açıq-aydın ayələr, sizdən əvvəl gəlib-gedənlər barəsində məsəllər və müttəqilər üçün öyüd-nəsihət nazil etdik.",{"number":237,"arabic":800,"translation":801},"۞ ٱللَّهُ نُورُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۚ مَثَلُ نُورِهِۦ كَمِشْكَوٰةٍۢ فِيهَا مِصْبَاحٌ ۖ ٱلْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ ۖ ٱلزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌۭ دُرِّىٌّۭ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍۢ مُّبَٰرَكَةٍۢ زَيْتُونَةٍۢ لَّا شَرْقِيَّةٍۢ وَلَا غَرْبِيَّةٍۢ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِىٓءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌۭ ۚ نُّورٌ عَلَىٰ نُورٍۢ ۗ يَهْدِى ٱللَّهُ لِنُورِهِۦ مَن يَشَآءُ ۚ وَيَضْرِبُ ٱللَّهُ ٱلْأَمْثَٰلَ لِلنَّاسِ ۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۭ","Allah göylərin və yerin nurudur. Onun möminlərin qəlbində olan nuru, içində çıraq olan bir taxçaya bənzəyir; o çıraq şüşənin içindədir, şüşə isə, sanki inci kimi bir ulduzdur. O çıraq təkcə şərqə və ya təkcə qərbə aid edilməyən daim günəş şüaları altında qalan mübarək zeytun ağacından yandırılır. Onun yağı özünə od toxunmasa da, sanki işıq saçır. Bu, nur üstündə nurdur. Allah istədiyini Öz nuruna yönəldir. Allah insanlar üçün misallar çəkir. Allah hər şeyi Biləndir.",{"number":243,"arabic":803,"translation":804},"فِى بُيُوتٍ أَذِنَ ٱللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا ٱسْمُهُۥ يُسَبِّحُ لَهُۥ فِيهَا بِٱلْغُدُوِّ وَٱلْءَاصَالِ","Bu nur Allahın, tikilib ucaldılmasına və içində Öz adının zikr edilməsinə izin verdiyi evlərdədir. Orada səhər-axşam Ona təriflər deyirlər.",{"number":249,"arabic":806,"translation":807},"رِجَالٌۭ لَّا تُلْهِيهِمْ تِجَٰرَةٌۭ وَلَا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ ٱللَّهِ وَإِقَامِ ٱلصَّلَوٰةِ وَإِيتَآءِ ٱلزَّكَوٰةِ ۙ يَخَافُونَ يَوْمًۭا تَتَقَلَّبُ فِيهِ ٱلْقُلُوبُ وَٱلْأَبْصَٰرُ","O kişilər ki, nə ticarət, nə də alış-veriş onları Allahı zikr etməkdən, namaz qılmaqdan və zəkat verməkdən yayındırmır. Onlar qəlblərin və gözlərin çevriləcəyi bir gündən qorxurlar.",{"number":256,"arabic":809,"translation":810},"لِيَجْزِيَهُمُ ٱللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا۟ وَيَزِيدَهُم مِّن فَضْلِهِۦ ۗ وَٱللَّهُ يَرْزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيْرِ حِسَابٍۢ","Bu ona görədir ki, Allah onları, etdikləri əməllərin ən gözəli ilə mükafatlandırsın, onlara olan lütfünü artırsın. Allah istədiyinə hesabsız ruzi verir.",{"number":261,"arabic":812,"translation":813},"وَٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ أَعْمَٰلُهُمْ كَسَرَابٍۭ بِقِيعَةٍۢ يَحْسَبُهُ ٱلظَّمْـَٔانُ مَآءً حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَهُۥ لَمْ يَجِدْهُ شَيْـًۭٔا وَوَجَدَ ٱللَّهَ عِندَهُۥ فَوَفَّىٰهُ حِسَابَهُۥ ۗ وَٱللَّهُ سَرِيعُ ٱلْحِسَابِ","Kafirlərin əməlləri səhradakı ilğıma bənzəyir ki, susamış kimsə onu su hesab edər. Ona yaxınlaşdıqda isə onun heç nə olduğunu görər. O öz yanında Allahı tapar. O da onun cəzasını verər. Allah tez haqq-hesab çəkəndir.",{"number":267,"arabic":815,"translation":816},"أَوْ كَظُلُمَٰتٍۢ فِى بَحْرٍۢ لُّجِّىٍّۢ يَغْشَىٰهُ مَوْجٌۭ مِّن فَوْقِهِۦ مَوْجٌۭ مِّن فَوْقِهِۦ سَحَابٌۭ ۚ ظُلُمَٰتٌۢ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُۥ لَمْ يَكَدْ يَرَىٰهَا ۗ وَمَن لَّمْ يَجْعَلِ ٱللَّهُ لَهُۥ نُورًۭا فَمَا لَهُۥ مِن نُّورٍ","Yaxud onların əməlləri əngin dənizdəki qaranlığa bənzəyir. Onu bir dalğa, onun üstündən də başqa bir dalğa örtər; onun da üstündə bir bulud vardır; bir-birinin üstündə olan qaranlıqlar! İnsan əlini çıxartsa, az qala onu görməz. Allah kimə nur verməsə, onun nuru olmaz.",{"number":274,"arabic":818,"translation":819},"أَلَمْ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُۥ مَن فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَٱلطَّيْرُ صَٰٓفَّٰتٍۢ ۖ كُلٌّۭ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُۥ وَتَسْبِيحَهُۥ ۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌۢ بِمَا يَفْعَلُونَ","Məgər göylərdə və yerdə olanların, həm də qanad açıb uçan quşların Allaha təriflər dediklərini görmürsənmi? Hər biri öz duasını və həmd-sənasını bilir. Allah onların nə etdiklərini bilir.",{"number":280,"arabic":821,"translation":822},"وَلِلَّهِ مُلْكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۖ وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلْمَصِيرُ","Göylərin və yerin mülkü Allaha məxsusdur. Dönüş də Allahadır.",{"number":92,"arabic":824,"translation":825},"أَلَمْ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ يُزْجِى سَحَابًۭا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُۥ ثُمَّ يَجْعَلُهُۥ رُكَامًۭا فَتَرَى ٱلْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَٰلِهِۦ وَيُنَزِّلُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مِن جِبَالٍۢ فِيهَا مِنۢ بَرَدٍۢ فَيُصِيبُ بِهِۦ مَن يَشَآءُ وَيَصْرِفُهُۥ عَن مَّن يَشَآءُ ۖ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِۦ يَذْهَبُ بِٱلْأَبْصَٰرِ","Məgər görmürsənmi ki, Allah buludları qovur, sonra onları bir-birinə qovuşdurur, sonra da onları bulud topasına çevirir. Sən onun arasından yağmur çıxdığını görürsən. Allah göydən, oradakı dağlar kimi buludlardan dolu yağdırır. Sonra da onunla istədiyini vurur, istədiyindən də onu uzaq edir. Buludların şimşəyinin parıltısı az qalır ki, gözləri kor etsin.",{"number":293,"arabic":827,"translation":828},"يُقَلِّبُ ٱللَّهُ ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَعِبْرَةًۭ لِّأُو۟لِى ٱلْأَبْصَٰرِ","Allah gecə və gündüzü bir-birilə əvəz edir. Həqiqətən, bunda bəsirət sahibləri üçün bir ibrət vardır.",{"number":241,"arabic":830,"translation":831},"وَٱللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍۢ مِّن مَّآءٍۢ ۖ فَمِنْهُم مَّن يَمْشِى عَلَىٰ بَطْنِهِۦ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِى عَلَىٰ رِجْلَيْنِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِى عَلَىٰٓ أَرْبَعٍۢ ۚ يَخْلُقُ ٱللَّهُ مَا يَشَآءُ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌۭ","Allah hər bir canlını sudan yaratmışdır. Onlardan bəzisi qarnı üstə sürünür, bəzisi iki ayaq üstündə gəzir, bəzisi də dörd ayaq üstündə gəzir. Allah istədiyini yaradır. Şübhəsiz ki, Allah hər şeyə qadirdir.",{"number":305,"arabic":833,"translation":834},"لَّقَدْ أَنزَلْنَآ ءَايَٰتٍۢ مُّبَيِّنَٰتٍۢ ۚ وَٱللَّهُ يَهْدِى مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍۢ","Biz açıq-aydın ayələr nazil etdik. Allah istədiyini doğru yola yönəldir.",{"number":311,"arabic":836,"translation":837},"وَيَقُولُونَ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَبِٱلرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ فَرِيقٌۭ مِّنْهُم مِّنۢ بَعْدِ ذَٰلِكَ ۚ وَمَآ أُو۟لَٰٓئِكَ بِٱلْمُؤْمِنِينَ","Münafiqlər: “Allaha və Peyğəmbərə iman gətirdik, itaət etdik!”– deyirlər. Bundan sonra isə onlardan bir dəstə üz çevirir. Onlar mömin deyillər.",{"number":317,"arabic":839,"translation":840},"وَإِذَا دُعُوٓا۟ إِلَى ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌۭ مِّنْهُم مُّعْرِضُونَ","Aralarında hökm vermək üçün Allahın və Onun Elçisinin yanına çağırıldıqları zaman onlardan bir dəstə üz çevirir.",{"number":323,"arabic":842,"translation":843},"وَإِن يَكُن لَّهُمُ ٱلْحَقُّ يَأْتُوٓا۟ إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ","Onlar haqlı olsaydılar, itaət edib onun yanına gələrdilər.",{"number":329,"arabic":845,"translation":846},"أَفِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ أَمِ ٱرْتَابُوٓا۟ أَمْ يَخَافُونَ أَن يَحِيفَ ٱللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُۥ ۚ بَلْ أُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ","Onların qəlbində xəstəlikmi var? Yoxsa onlar şübhəyəmi düşüblər? Ya da Allahın və Onun Elçisinin onlara haqsızlıq edəcəklərindən qorxurlar? Xeyr, məhz onlar zalımdırlar.",{"number":334,"arabic":848,"translation":849},"إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ ٱلْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوٓا۟ إِلَى ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَن يَقُولُوا۟ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۚ وَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ","Aralarında hökm vermək üçün Allahın və Onun Elçisinin yanına çağırıldıqda möminlərin sözü ancaq: “Eşidirik və itaət edirik!”– demələridir. Nicat tapanlar da məhz onlardır.",{"number":99,"arabic":851,"translation":852},"وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَيَخْشَ ٱللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَآئِزُونَ","Allaha və Onun Elçisinə itaət edənlər, Allahdan qorxub çəkinənlər – məhz onlar uğur qazananlardır.",{"number":285,"arabic":854,"translation":855},"۞ وَأَقْسَمُوا۟ بِٱللَّهِ جَهْدَ أَيْمَٰنِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ ۖ قُل لَّا تُقْسِمُوا۟ ۖ طَاعَةٌۭ مَّعْرُوفَةٌ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ خَبِيرٌۢ بِمَا تَعْمَلُونَ","Münafiqlər Allaha çox möhkəm and içdilər ki, əgər sən onlara əmr etsən, onlar mütləq döyüşə çıxacaqlar. De: “And içməyin! İtaətiniz bəllidir. Şübhəsiz ki, Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır”.",{"number":235,"arabic":857,"translation":858},"قُلْ أَطِيعُوا۟ ٱللَّهَ وَأَطِيعُوا۟ ٱلرَّسُولَ ۖ فَإِن تَوَلَّوْا۟ فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُم مَّا حُمِّلْتُمْ ۖ وَإِن تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا۟ ۚ وَمَا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلْبَلَٰغُ ٱلْمُبِينُ","De: “Allaha və Peyğəmbərə itaət edin”. Əgər üz çevirsəniz, bilin ki, o ancaq özünə həvalə edilənə cavabdehdir, siz də ancaq özünüzə həvalə edilənə cavabdehsiniz. Əgər ona itaət etsəniz, doğru yola yönəlmiş olarsınız. Peyğəmbərin öhdəsinə düşən isə ancaq açıq-aşkar təbliğat aparmaqdır.",{"number":355,"arabic":860,"translation":861},"وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ مِنكُمْ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِى ٱلْأَرْضِ كَمَا ٱسْتَخْلَفَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ ٱلَّذِى ٱرْتَضَىٰ لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّنۢ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًۭا ۚ يَعْبُدُونَنِى لَا يُشْرِكُونَ بِى شَيْـًۭٔا ۚ وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَٰسِقُونَ","Allah sizlərdən iman gətirib yaxşı işlər görənlərə vəd etmişdir ki, özlərindən əvvəlkiləri varislər etdiyi kimi onları da yer üzünün varisləri edəcək, möminlər üçün onların Özünün bəyəndiyi dinini möhkəmləndirəcək və onların qorxusunu sonra arxayınçılıqla əvəz edəcəkdir. Onlar Mənə ibadət edir və heç nəyi Mənə şərik qoşmurlar. Bundan sonra küfr edənlər – məhz onlar fasiqlərdir.",{"number":362,"arabic":863,"translation":864},"وَأَقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُوا۟ ٱلزَّكَوٰةَ وَأَطِيعُوا۟ ٱلرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ","Namaz qılın, zəkat verin və Peyğəmbərə itaət edin ki, sizə rəhm edilsin.",{"number":369,"arabic":866,"translation":867},"لَا تَحْسَبَنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مُعْجِزِينَ فِى ٱلْأَرْضِ ۚ وَمَأْوَىٰهُمُ ٱلنَّارُ ۖ وَلَبِئْسَ ٱلْمَصِيرُ","Kafirlərin yer üzündə Allahdan yaxa qurtara biləcəklərini zənn etmə. Onların sığınacaqları yer oddur. Ora nə pis dönüş yeridir!",{"number":375,"arabic":869,"translation":870},"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لِيَسْتَـْٔذِنكُمُ ٱلَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَٰنُكُمْ وَٱلَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا۟ ٱلْحُلُمَ مِنكُمْ ثَلَٰثَ مَرَّٰتٍۢ ۚ مِّن قَبْلِ صَلَوٰةِ ٱلْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُم مِّنَ ٱلظَّهِيرَةِ وَمِنۢ بَعْدِ صَلَوٰةِ ٱلْعِشَآءِ ۚ ثَلَٰثُ عَوْرَٰتٍۢ لَّكُمْ ۚ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌۢ بَعْدَهُنَّ ۚ طَوَّٰفُونَ عَلَيْكُم بَعْضُكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍۢ ۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلْءَايَٰتِ ۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌۭ","Ey iman gətirənlər! Sahib olduğunuz kölələr və həddi-buluğa çatmayanlar yanınıza girmək istədikdə qoy üç vaxtda sizdən izin istəsinlər: sübh namazından əvvəl, günorta paltarınızı çıxartdığınız zaman və gecə namazından sonra. Bu sizin çılpaq ola biləcəyiniz üç vaxtdır. Qalan vaxtlarda bir-birinizin yanına icazəsiz girməkdə nə sizə, nə də onlara heç bir günah gəlməz. Allah ayələri sizə belə izah edir. Allah Biləndir, Müdrikdir.",{"number":298,"arabic":872,"translation":873},"وَإِذَا بَلَغَ ٱلْأَطْفَٰلُ مِنكُمُ ٱلْحُلُمَ فَلْيَسْتَـْٔذِنُوا۟ كَمَا ٱسْتَـْٔذَنَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمْ ءَايَٰتِهِۦ ۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌۭ","Sizin uşaqlar da həddi-buluğa çatanda qoy özlərindən əvvəlkilər yanınıza girmək üçün izin istədikləri kimi izin istəsinlər. Allah Öz ayələrini sizə belə izah edir. Allah Biləndir, Müdrikdir.",{"number":209,"arabic":875,"translation":876},"وَٱلْقَوَٰعِدُ مِنَ ٱلنِّسَآءِ ٱلَّٰتِى لَا يَرْجُونَ نِكَاحًۭا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَن يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَٰتٍۭ بِزِينَةٍۢ ۖ وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌۭ لَّهُنَّ ۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌۭ","Ərə getməkdən ümidini üzmüş yaşlı qadınlara ayıb yerlərini göstərmədən hicablarını soyunmasında günah yoxdur. Lakin bunu etməmək onlar üçün daha xeyirlidir. Allah Eşidəndir, Biləndir.",{"number":391,"arabic":878,"translation":879},"لَّيْسَ عَلَى ٱلْأَعْمَىٰ حَرَجٌۭ وَلَا عَلَى ٱلْأَعْرَجِ حَرَجٌۭ وَلَا عَلَى ٱلْمَرِيضِ حَرَجٌۭ وَلَا عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمْ أَن تَأْكُلُوا۟ مِنۢ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ ءَابَآئِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَٰتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَٰنِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَٰتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَٰمِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّٰتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَٰلِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَٰلَٰتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُم مَّفَاتِحَهُۥٓ أَوْ صَدِيقِكُمْ ۚ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْكُلُوا۟ جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًۭا ۚ فَإِذَا دَخَلْتُم بُيُوتًۭا فَسَلِّمُوا۟ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمْ تَحِيَّةًۭ مِّنْ عِندِ ٱللَّهِ مُبَٰرَكَةًۭ طَيِّبَةًۭ ۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلْءَايَٰتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ","Kora, çolağa, bir də xəstəyə günah gəlməz. Sizin özünüzə də öz evlərinizdə, yaxud atalarınızın evlərində, yaxud analarınızın evlərində, yaxud qardaşlarınızın evlərində, yaxud bacılarınızın evlərində, yaxud əmilərinizin evlərində, yaxud bibilərinizin evlərində, yaxud dayılarınızın evlərində, yaxud xalalarınızın evlərində, yaxud açarları əllərinizdə olan evlərdə, yaxud dostlarınızın evlərində yemək yeməkdə heç bir günah gəlməz. Bir yerdə, yaxud ayrı-ayrılıqda yemək yeməyinizdə də sizə heç bir günah gəlməz. Evlərə daxil olduğunuz zaman özünüzü Allah tərəfindən mübarək və çox xoş bir salamla salamlayın. Allah ayələrini sizə belə izah edir ki, başa düşəsiniz.",{"number":349,"arabic":881,"translation":882},"إِنَّمَا ٱلْمُؤْمِنُونَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَإِذَا كَانُوا۟ مَعَهُۥ عَلَىٰٓ أَمْرٍۢ جَامِعٍۢ لَّمْ يَذْهَبُوا۟ حَتَّىٰ يَسْتَـْٔذِنُوهُ ۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَسْتَـْٔذِنُونَكَ أُو۟لَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ۚ فَإِذَا ٱسْتَـْٔذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَن لِّمَن شِئْتَ مِنْهُمْ وَٱسْتَغْفِرْ لَهُمُ ٱللَّهَ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ","Möminlər ancaq Allaha və Onun Elçisinə iman gətirən kimsələrdir. Onlar ümumi bir işə görə Peyğəmbərlə bir yerdə olduqda ondan izn almamış heç yerə getmirlər. Səndən izin istəyənlər, sözsüz ki, Allaha və Onun Elçisinə iman gətirənlərdir. Əgər onlar bəzi işləri üçün səndən izin istəsələr, onlardan istədiyin kəsə izin ver və onlar üçün Allahdan bağışlanma dilə. Həqiqətən, Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.",{"number":402,"arabic":884,"translation":885},"لَّا تَجْعَلُوا۟ دُعَآءَ ٱلرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَآءِ بَعْضِكُم بَعْضًۭا ۚ قَدْ يَعْلَمُ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنكُمْ لِوَاذًۭا ۚ فَلْيَحْذَرِ ٱلَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِۦٓ أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ","Peyğəmbəri, öz aranızda bir-birinizi çağırdığınız kimi çağırmayın. Allah sizin aranızdan daldalanaraq xəlvətcə çıxıb gedənləri bilir. Qoy onun əmrinə qarşı çıxanlar başlarına bir bəla gəlməsindən, yaxud özlərinə ağrılı-acılı bir əzab üz verməsindən qorxsunlar.",{"number":167,"arabic":887,"translation":888},"أَلَآ إِنَّ لِلَّهِ مَا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۖ قَدْ يَعْلَمُ مَآ أَنتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا۟ ۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۢ","Göylərdə və yerdə nə varsa, Allaha məxsusdur. O sizin nə əməl sahibi olduğunuzu və qullarının Onun hüzuruna qaytarılacaqları günü bilir. Allah onlara nə etdiklərini bildirəcəkdir. Allah hər şeyi bilir.",[890,891,892,893,894,895,896,897,898,899,900,901,902,903,904,905,906,907,908,909,910,911,912,913,914,915,916,917,918,919,920,921,922,923,924,925,926,927,928,929,930,931,932,933,934,935,936,937,938,939,940,941,942,943,944,945,946,947,948,949,950,951,952,953,954,955,956,957,958,959,960,961,962,963,964,965,966,967,968,969,970,971,972,973,974,975,976,977,978,979,980,981,982,983,984,985,986,987,988,989,990,991,992,993,994,995,996,997,998,999,1000,1001,1002,1003],{"id":5,"nameAr":6,"nameAz":7,"nameRu":8,"nameEn":9,"nameTransliteration":9,"type":10,"ayahCount":11},{"id":13,"nameAr":14,"nameAz":15,"nameRu":16,"nameEn":17,"nameTransliteration":17,"type":18,"ayahCount":19},{"id":21,"nameAr":22,"nameAz":23,"nameRu":24,"nameEn":25,"nameTransliteration":25,"type":18,"ayahCount":26},{"id":28,"nameAr":29,"nameAz":30,"nameRu":31,"nameEn":32,"nameTransliteration":32,"type":18,"ayahCount":33},{"id":35,"nameAr":36,"nameAz":37,"nameRu":38,"nameEn":39,"nameTransliteration":39,"type":18,"ayahCount":40},{"id":42,"nameAr":43,"nameAz":44,"nameRu":45,"nameEn":46,"nameTransliteration":46,"type":10,"ayahCount":47},{"id":11,"nameAr":49,"nameAz":50,"nameRu":51,"nameEn":52,"nameTransliteration":52,"type":10,"ayahCount":53},{"id":55,"nameAr":56,"nameAz":57,"nameRu":58,"nameEn":59,"nameTransliteration":59,"type":18,"ayahCount":60},{"id":62,"nameAr":63,"nameAz":64,"nameRu":65,"nameEn":66,"nameTransliteration":66,"type":18,"ayahCount":67},{"id":69,"nameAr":70,"nameAz":71,"nameRu":72,"nameEn":71,"nameTransliteration":71,"type":10,"ayahCount":73},{"id":75,"nameAr":76,"nameAz":77,"nameRu":78,"nameEn":77,"nameTransliteration":77,"type":10,"ayahCount":79},{"id":81,"nameAr":82,"nameAz":83,"nameRu":84,"nameEn":83,"nameTransliteration":83,"type":10,"ayahCount":85},{"id":87,"nameAr":88,"nameAz":89,"nameRu":90,"nameEn":91,"nameTransliteration":91,"type":18,"ayahCount":92},{"id":94,"nameAr":95,"nameAz":96,"nameRu":97,"nameEn":98,"nameTransliteration":98,"type":10,"ayahCount":99},{"id":101,"nameAr":102,"nameAz":103,"nameRu":104,"nameEn":105,"nameTransliteration":105,"type":10,"ayahCount":106},{"id":108,"nameAr":109,"nameAz":110,"nameRu":111,"nameEn":112,"nameTransliteration":112,"type":10,"ayahCount":113},{"id":115,"nameAr":116,"nameAz":117,"nameRu":118,"nameEn":119,"nameTransliteration":119,"type":10,"ayahCount":85},{"id":121,"nameAr":122,"nameAz":123,"nameRu":124,"nameEn":125,"nameTransliteration":125,"type":10,"ayahCount":126},{"id":128,"nameAr":129,"nameAz":130,"nameRu":131,"nameEn":132,"nameTransliteration":132,"type":10,"ayahCount":133},{"id":135,"nameAr":136,"nameAz":137,"nameRu":138,"nameEn":137,"nameTransliteration":137,"type":10,"ayahCount":139},{"id":141,"nameAr":142,"nameAz":143,"nameRu":144,"nameEn":145,"nameTransliteration":145,"type":10,"ayahCount":146},{"id":148,"nameAr":149,"nameAz":150,"nameRu":151,"nameEn":152,"nameTransliteration":152,"type":18,"ayahCount":153},{"id":155,"nameAr":156,"nameAz":157,"nameRu":158,"nameEn":159,"nameTransliteration":159,"type":10,"ayahCount":160},{"id":162,"nameAr":163,"nameAz":164,"nameRu":165,"nameEn":166,"nameTransliteration":166,"type":18,"ayahCount":167},{"id":169,"nameAr":170,"nameAz":171,"nameRu":172,"nameEn":173,"nameTransliteration":173,"type":10,"ayahCount":174},{"id":176,"nameAr":177,"nameAz":178,"nameRu":179,"nameEn":180,"nameTransliteration":180,"type":10,"ayahCount":181},{"id":183,"nameAr":184,"nameAz":185,"nameRu":186,"nameEn":187,"nameTransliteration":187,"type":10,"ayahCount":188},{"id":190,"nameAr":191,"nameAz":192,"nameRu":193,"nameEn":194,"nameTransliteration":194,"type":10,"ayahCount":195},{"id":197,"nameAr":198,"nameAz":199,"nameRu":200,"nameEn":201,"nameTransliteration":201,"type":10,"ayahCount":202},{"id":204,"nameAr":205,"nameAz":206,"nameRu":207,"nameEn":208,"nameTransliteration":208,"type":10,"ayahCount":209},{"id":211,"nameAr":212,"nameAz":213,"nameRu":214,"nameEn":215,"nameTransliteration":215,"type":10,"ayahCount":216},{"id":218,"nameAr":219,"nameAz":220,"nameRu":221,"nameEn":222,"nameTransliteration":222,"type":10,"ayahCount":204},{"id":224,"nameAr":225,"nameAz":226,"nameRu":227,"nameEn":228,"nameTransliteration":228,"type":18,"ayahCount":229},{"id":216,"nameAr":231,"nameAz":232,"nameRu":233,"nameEn":234,"nameTransliteration":234,"type":10,"ayahCount":235},{"id":237,"nameAr":238,"nameAz":239,"nameRu":240,"nameEn":239,"nameTransliteration":239,"type":10,"ayahCount":241},{"id":243,"nameAr":244,"nameAz":245,"nameRu":246,"nameEn":245,"nameTransliteration":245,"type":10,"ayahCount":247},{"id":249,"nameAr":250,"nameAz":251,"nameRu":252,"nameEn":253,"nameTransliteration":253,"type":10,"ayahCount":254},{"id":256,"nameAr":257,"nameAz":258,"nameRu":259,"nameEn":258,"nameTransliteration":258,"type":10,"ayahCount":195},{"id":261,"nameAr":262,"nameAz":263,"nameRu":264,"nameEn":265,"nameTransliteration":265,"type":10,"ayahCount":60},{"id":267,"nameAr":268,"nameAz":269,"nameRu":270,"nameEn":271,"nameTransliteration":271,"type":10,"ayahCount":272},{"id":274,"nameAr":275,"nameAz":276,"nameRu":277,"nameEn":278,"nameTransliteration":278,"type":10,"ayahCount":235},{"id":280,"nameAr":281,"nameAz":282,"nameRu":283,"nameEn":284,"nameTransliteration":284,"type":10,"ayahCount":285},{"id":92,"nameAr":287,"nameAz":288,"nameRu":289,"nameEn":290,"nameTransliteration":290,"type":10,"ayahCount":291},{"id":293,"nameAr":294,"nameAz":295,"nameRu":296,"nameEn":297,"nameTransliteration":297,"type":10,"ayahCount":298},{"id":241,"nameAr":300,"nameAz":301,"nameRu":302,"nameEn":303,"nameTransliteration":303,"type":10,"ayahCount":249},{"id":305,"nameAr":306,"nameAz":307,"nameRu":308,"nameEn":309,"nameTransliteration":309,"type":10,"ayahCount":237},{"id":311,"nameAr":312,"nameAz":313,"nameRu":314,"nameEn":315,"nameTransliteration":315,"type":18,"ayahCount":256},{"id":317,"nameAr":318,"nameAz":319,"nameRu":320,"nameEn":321,"nameTransliteration":321,"type":18,"ayahCount":197},{"id":323,"nameAr":324,"nameAz":325,"nameRu":326,"nameEn":327,"nameTransliteration":327,"type":18,"ayahCount":121},{"id":329,"nameAr":330,"nameAz":331,"nameRu":332,"nameEn":331,"nameTransliteration":331,"type":10,"ayahCount":241},{"id":334,"nameAr":335,"nameAz":336,"nameRu":337,"nameEn":338,"nameTransliteration":338,"type":10,"ayahCount":209},{"id":99,"nameAr":340,"nameAz":341,"nameRu":342,"nameEn":343,"nameTransliteration":343,"type":10,"ayahCount":323},{"id":285,"nameAr":345,"nameAz":346,"nameRu":347,"nameEn":348,"nameTransliteration":348,"type":10,"ayahCount":349},{"id":235,"nameAr":351,"nameAz":352,"nameRu":353,"nameEn":354,"nameTransliteration":354,"type":10,"ayahCount":355},{"id":355,"nameAr":357,"nameAz":358,"nameRu":359,"nameEn":360,"nameTransliteration":360,"type":18,"ayahCount":153},{"id":362,"nameAr":363,"nameAz":364,"nameRu":365,"nameEn":366,"nameTransliteration":366,"type":10,"ayahCount":367},{"id":369,"nameAr":370,"nameAz":371,"nameRu":372,"nameEn":373,"nameTransliteration":373,"type":18,"ayahCount":197},{"id":375,"nameAr":376,"nameAz":377,"nameRu":378,"nameEn":379,"nameTransliteration":379,"type":18,"ayahCount":148},{"id":298,"nameAr":381,"nameAz":382,"nameRu":383,"nameEn":384,"nameTransliteration":384,"type":18,"ayahCount":162},{"id":209,"nameAr":386,"nameAz":387,"nameRu":388,"nameEn":389,"nameTransliteration":389,"type":18,"ayahCount":87},{"id":391,"nameAr":392,"nameAz":393,"nameRu":394,"nameEn":395,"nameTransliteration":395,"type":18,"ayahCount":94},{"id":349,"nameAr":397,"nameAz":398,"nameRu":399,"nameEn":400,"nameTransliteration":400,"type":18,"ayahCount":75},{"id":402,"nameAr":403,"nameAz":404,"nameRu":405,"nameEn":406,"nameTransliteration":406,"type":18,"ayahCount":75},{"id":167,"nameAr":408,"nameAz":409,"nameRu":410,"nameEn":411,"nameTransliteration":411,"type":18,"ayahCount":121},{"id":413,"nameAr":414,"nameAz":415,"nameRu":416,"nameEn":417,"nameTransliteration":417,"type":18,"ayahCount":81},{"id":419,"nameAr":420,"nameAz":421,"nameRu":422,"nameEn":423,"nameTransliteration":423,"type":18,"ayahCount":81},{"id":425,"nameAr":426,"nameAz":427,"nameRu":428,"nameEn":429,"nameTransliteration":429,"type":10,"ayahCount":204},{"id":431,"nameAr":432,"nameAz":433,"nameRu":434,"nameEn":435,"nameTransliteration":435,"type":10,"ayahCount":99},{"id":202,"nameAr":437,"nameAz":438,"nameRu":439,"nameEn":440,"nameTransliteration":440,"type":10,"ayahCount":99},{"id":442,"nameAr":443,"nameAz":444,"nameRu":445,"nameEn":446,"nameTransliteration":446,"type":10,"ayahCount":293},{"id":448,"nameAr":449,"nameAz":450,"nameRu":451,"nameEn":450,"nameTransliteration":450,"type":10,"ayahCount":190},{"id":453,"nameAr":454,"nameAz":455,"nameRu":456,"nameEn":457,"nameTransliteration":457,"type":10,"ayahCount":190},{"id":229,"nameAr":459,"nameAz":460,"nameRu":461,"nameEn":462,"nameTransliteration":462,"type":10,"ayahCount":135},{"id":464,"nameAr":465,"nameAz":466,"nameRu":467,"nameEn":468,"nameTransliteration":468,"type":10,"ayahCount":362},{"id":60,"nameAr":470,"nameAz":471,"nameRu":472,"nameEn":473,"nameTransliteration":473,"type":10,"ayahCount":267},{"id":475,"nameAr":476,"nameAz":477,"nameRu":478,"nameEn":479,"nameTransliteration":479,"type":18,"ayahCount":211},{"id":174,"nameAr":481,"nameAz":482,"nameRu":483,"nameEn":484,"nameTransliteration":484,"type":10,"ayahCount":329},{"id":153,"nameAr":486,"nameAz":487,"nameRu":488,"nameEn":489,"nameTransliteration":489,"type":10,"ayahCount":267},{"id":491,"nameAr":492,"nameAz":493,"nameRu":494,"nameEn":495,"nameTransliteration":495,"type":10,"ayahCount":305},{"id":497,"nameAr":498,"nameAz":499,"nameRu":500,"nameEn":501,"nameTransliteration":501,"type":10,"ayahCount":280},{"id":503,"nameAr":504,"nameAz":505,"nameRu":506,"nameEn":507,"nameTransliteration":507,"type":10,"ayahCount":197},{"id":509,"nameAr":510,"nameAz":511,"nameRu":512,"nameEn":513,"nameTransliteration":513,"type":10,"ayahCount":128},{"id":247,"nameAr":515,"nameAz":516,"nameRu":517,"nameEn":518,"nameTransliteration":518,"type":10,"ayahCount":243},{"id":520,"nameAr":521,"nameAz":522,"nameRu":523,"nameEn":524,"nameTransliteration":524,"type":10,"ayahCount":169},{"id":272,"nameAr":526,"nameAz":527,"nameRu":528,"nameEn":529,"nameTransliteration":529,"type":10,"ayahCount":148},{"id":531,"nameAr":532,"nameAz":533,"nameRu":534,"nameEn":535,"nameTransliteration":535,"type":10,"ayahCount":115},{"id":537,"nameAr":538,"nameAz":539,"nameRu":540,"nameEn":541,"nameTransliteration":541,"type":10,"ayahCount":128},{"id":195,"nameAr":543,"nameAz":544,"nameRu":545,"nameEn":546,"nameTransliteration":546,"type":10,"ayahCount":176},{"id":291,"nameAr":548,"nameAz":549,"nameRu":550,"nameEn":551,"nameTransliteration":551,"type":10,"ayahCount":204},{"id":553,"nameAr":554,"nameAz":555,"nameRu":556,"nameEn":557,"nameTransliteration":557,"type":10,"ayahCount":135},{"id":559,"nameAr":560,"nameAz":561,"nameRu":562,"nameEn":563,"nameTransliteration":563,"type":10,"ayahCount":101},{"id":565,"nameAr":566,"nameAz":567,"nameRu":568,"nameEn":569,"nameTransliteration":569,"type":10,"ayahCount":141},{"id":188,"nameAr":571,"nameAz":572,"nameRu":573,"nameEn":574,"nameTransliteration":574,"type":10,"ayahCount":75},{"id":576,"nameAr":577,"nameAz":578,"nameRu":579,"nameEn":580,"nameTransliteration":580,"type":10,"ayahCount":55},{"id":582,"nameAr":583,"nameAz":584,"nameRu":585,"nameEn":586,"nameTransliteration":586,"type":10,"ayahCount":55},{"id":367,"nameAr":588,"nameAz":589,"nameRu":590,"nameEn":591,"nameTransliteration":591,"type":10,"ayahCount":128},{"id":593,"nameAr":594,"nameAz":595,"nameRu":596,"nameEn":597,"nameTransliteration":597,"type":10,"ayahCount":35},{"id":133,"nameAr":599,"nameAz":600,"nameRu":601,"nameEn":602,"nameTransliteration":602,"type":18,"ayahCount":55},{"id":106,"nameAr":604,"nameAz":605,"nameRu":606,"nameEn":607,"nameTransliteration":607,"type":18,"ayahCount":55},{"id":609,"nameAr":610,"nameAz":611,"nameRu":612,"nameEn":613,"nameTransliteration":613,"type":10,"ayahCount":75},{"id":615,"nameAr":616,"nameAz":617,"nameRu":618,"nameEn":619,"nameTransliteration":619,"type":10,"ayahCount":75},{"id":621,"nameAr":622,"nameAz":623,"nameRu":624,"nameEn":625,"nameTransliteration":625,"type":10,"ayahCount":55},{"id":627,"nameAr":628,"nameAz":629,"nameRu":630,"nameEn":631,"nameTransliteration":631,"type":10,"ayahCount":21},{"id":633,"nameAr":634,"nameAz":635,"nameRu":636,"nameEn":637,"nameTransliteration":637,"type":10,"ayahCount":62},{"id":639,"nameAr":640,"nameAz":641,"nameRu":642,"nameEn":643,"nameTransliteration":643,"type":10,"ayahCount":35},{"id":645,"nameAr":646,"nameAz":647,"nameRu":648,"nameEn":649,"nameTransliteration":649,"type":10,"ayahCount":28},{"id":651,"nameAr":652,"nameAz":653,"nameRu":654,"nameEn":655,"nameTransliteration":655,"type":10,"ayahCount":11},{"id":657,"nameAr":658,"nameAz":659,"nameRu":660,"nameEn":661,"nameTransliteration":661,"type":10,"ayahCount":21},{"id":73,"nameAr":663,"nameAz":664,"nameRu":665,"nameEn":666,"nameTransliteration":666,"type":10,"ayahCount":42},{"id":126,"nameAr":668,"nameAz":669,"nameRu":670,"nameEn":671,"nameTransliteration":671,"type":18,"ayahCount":21},{"id":85,"nameAr":673,"nameAz":674,"nameRu":675,"nameEn":676,"nameTransliteration":676,"type":10,"ayahCount":35},{"id":146,"nameAr":678,"nameAz":679,"nameRu":680,"nameEn":681,"nameTransliteration":681,"type":10,"ayahCount":28},{"id":683,"nameAr":684,"nameAz":685,"nameRu":686,"nameEn":687,"nameTransliteration":687,"type":10,"ayahCount":35},{"id":689,"nameAr":690,"nameAz":691,"nameRu":692,"nameEn":693,"nameTransliteration":693,"type":10,"ayahCount":42},{"edition":1005,"sura":162,"blocks":1006},"saadi-az",[1007,1009,1011,1013,1015,1017,1019,1021,1023,1025,1027,1029,1031,1033,1035,1037,1039,1041,1043,1045,1047,1049,1051,1053,1055,1057,1059,1061,1063,1065,1067,1069,1071,1073,1075,1077,1079,1081,1083,1085,1087,1089,1091,1093,1095,1097,1099,1101,1103,1105,1107,1109,1111,1113,1115,1117,1119,1121,1123,1125],{"from":5,"to":5,"text":1008},"Bu, şərəfli bir surədir ki, Biz onu Öz mərhəmətimizdən nazil etmişik və şeytanlardan qoruyuruq. Onda sizə itaətsizlik göstərənlərin necə cəzalandırılması, şahidlik etmənin necə zəruri olması və bir çox başqa şeylərin hökmü verilmişdir. Onda aydın ayələr: mühüm hökmlər, əmrlər, qadağalar və çox böyük hikmətlər nazil edilmişdir. Ola bilsin ki, Biz haqqı sizə izah etdikdən sonra, fikirləşəsiniz və sizə bilmədiyinizi öyrədək.\n\nSonra Fövqəluca Allah yuxarıda xatırlatdığı şəriət hökmlərini açıqlamağa başlayır. Fövqəluca buyurur:",{"from":13,"to":13,"text":1010},"Bu müddəa nikahlı həyat sürməmiş zinakar qadınlara və zinakar kişilərə şamil edilir. Onlardan hər biri, zinakarlıq etdiklərinə görə, yüz şallaq vurulması ilə cəzalandırılmalıdır. Nikahda olduqdan sonra zinakarlıq edənlər isə daşqalaq edilib öldürülməlidirlər. Buna şəhadət verən Muhəmməd Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) çoxsaylı hədisləridir. Fövqəluca bizə zinakar qadınlara və zinakar kişilərə, bu, bilavasitə bəşəri hisslərlə və ya qohumluq, ya da dostluq əlaqələri ilə bağlı olsa da, mərhəmət göstərməyi haram etmişdir. İman müsəlmanları məcbur etməlidir ki, onlar belələrinə rəhm etməsinlər, çünki bu hisslər müsəlmanlara, cinayətkarları Allahın şəriətinə uyğun olaraq cəzalandırmaqda mane ola bilər. Həqiqətən də, Allahın verdiyi hökmün icra edilməsi onlara göstərilən həqiqi lütfkarlıqdır. Əlbəttə, biz bu günahkarlara belə bir taleyin qismət olduğuna təəssüflənə bilərik, lakin bizim onların halına acımamız, Allahın hökmünün icra edilməsinə mane olmamalıdır.\n\nFövqəluca həmçinin buyurmuşdur ki, zinakar kişilərin və zinakar qadınların cəzalandırılması zamanı bir dəstə iman sahibləri iştirak etməlidir. Bu, bu hadisə barədə xəbərin dindarlar arasında yayılması üçün zəruridir. Bunun sayəsində onlar belə hərəkətin nə dərəcədə rüsvayçı və utandırıcı olduğunu dərk edər və ondan daha böyük ciddiyyətlə çəkinərlər. Hökmün yerinə yetirilməsi gedişatını müşahidə etmə insana baş vermiş hadisənin mahiyyətini daha yaxşı anlamağa və onun iç üzünü şişirtmədən və ya əhəmiyyətsizləşdirmədən görməyə kömək edir. Bunu daha yaxşı bilən Allahdır.",{"from":21,"to":21,"text":1012},"Bu, zinakarlığın nə dərəcədə çirkin və əxlaqsız bir əməl olduğuna dəlalət edir. Bu hərəkət onu törədənin və ona hər hansı bir münasibəti olanın şərəfini ləkələyir. Buna görə, Allah bəyan edir ki, zinakar kişi ancaq vəziyyəti onunkuna bənzər olan zinakar qadınla və ya Allaha şərik qoşan, dirildiləcəyinə və əvəz alacağına iman gətirməyən, Allahın ehkamlarına riayət etməyən müşrik qadınla evlənə bilər. Eyni şey zinakar qadına da aiddir və onun təkcə zinakar kişiyə və ya müşrik kişiyə ərə getmək hüququ vardır. Möminlərə gəldikdə isə, onlara zinakar kişiyə ərə getmək və ya zinakar qadınla evlənmək haram edilmişdir.\n\nBu ayədən belə bir nəticə çıxır ki, zinakarlıq etdikdən sonra törətdiklərində tövbə etməmiş kişilərə və qadınlara bakir müsəlman kişilər və bakirə müsəlman qadınlarla nikahlanmaq qəti qadağandır. Əgər bu qadağa onların qarşısını almırsa və onlar belə bir nikah bağlayırlarsa, onda onlar ya Allahın və Onun Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) hökmlərinə riayət etməkdən, müşriklərin etdiyi kimi, boyun qaçırırlar, ya da Allahın və Onun Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) hökmlərini qəbul edir və buna baxmayaraq nikah bağlayırlar ki, bu halda belə nikah etibarsızdır[2] və zinakarlığa bərabərdir. İnsan belə nikaha daxil olduqda, növbəti dəfə zinakarlıq törədir. Əgər o mömin olsaydı heç vaxt belə bir iş etməzdi. Bütün bunlar tövbə etməmiş zinakar qadın və zinakar kişinin nikahının bir mənalı şəkildə haram[3] olmasına dəlalət edir.\n\nƏr və arvad o dərəcədə bir-birinə yaxın olurlar ki, onların arasında ən möhkəm və ən sıx əlaqələr yaranır. Fövqəluca buyurur: “...Zalımları və onlar kimiləri toplayın” (37\u002F22). Burada özlərini fasiqlərlə bağlayanlardan bəhs edilir. Günah sahibi olan zinakarla nikah bağlama böyük bir bəla törədir və buna görə Allah möminlərə belə addım atmağı haram etmişdir. Belə nikah ər-arvadın şərəfsizliyinə dəlalət edir və etibarsız qadının ərinin ayağına yazılan nikahdankənar uşaqların dünyaya gəlməsinə səbəb olur. Zinakar kişi zövcəsinin ismətinin qayğısına qalmır, çünki onu başqa qadın maraqlandırır. Sadalanan səbəblərdən hər hansı biri kifayət edir ki, belə nikahın yasaqlanmasına əsas olsun. Bu, zinakarın iman sahibi ola bilməyəcəyini təsdiq etmək üçün bəs edir. Bu barədə Muhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) demişdir: “Mömin olan adam zina etmir”. O, müşrik olmaya bilər, lakin bu halda təriflənməyə və mömin adlanmağa layiq deyil.\n\nFövqəluca Allah zinakarlığın ağırlığı və zinakarların zövcələri ilə artıq cinsi yaxınlıq etdikləri halda şallaqlanması və yaxud daşqalaq edilməsi haqqında xəbər verdikdən sonra, belələrinə yaxın durmanı haram etmişdir ki, insanlar onlardan gələ biləcək zərərdən uzaq olsunlar. O (Pak və Müqəddəs Olan) bununla izah etmişdir ki, əxlaq sahibi olan müsəlmanların namusuna qəsd etmək nə dərəcədə ciddi günahdır. Fövqəluca buyurur:",{"from":28,"to":28,"text":1014},"Böhtan atmaq dedikdə, azad, iffətli qadın və kişiləri zinakarlıq etməkdə ittiham etmək nəzərdə tutulur ki, bu da mətndən aydın görünür. Belə ittihamlar dörd ədalətli kişinin açıq şəkildə bildirdikləri şahidliklə təsdiq olunmalıdır. Əgər təqsirləndirən şəxs dörd şahid gətirə bilmirsə, onda ona səksən dəfə, ölümcül olmayan, lakin ağrı verən və dözülməsi mümkün olan orta qalınlıqlı şallaq zərbəsi vurulur. Bu tədbir tərbiyəvi səciyyə daşıyır və ölümlə nəticələnməməlidir.\n\nBu ayədə zinakarlıq haqqında təsdiq olunmamış ittihama görə cəza tədbiri xatırlanır. Lakin bu cəza təkcə iffətli möminləri bunda günahlandıran şəxslərə şamil edilir. Bütün başqa hallarda təsdiq olunmamış ittihamlar qınanmağa layiqdir.\n\nMüzakirə etdiyimiz günaha bir cəza da düşür: iffətli möminləri zinada günahlandıran, amma sonradan dörd şahid gətirə bilməyənlərin şahidliyi, onlar tövbə edənə qədər şallaqlansalar da, nəzərə alınmır. Sonradan bu barədə daha təfsilatlı ilə xatırlanacaqdır.\n\nBelə insanlar günahkar və itaətdən çıxmışlardır. Onlar Allaha itaət etmir və çox ziyan vururlar. Onlar dini hədləri aşaraq, öz qardaşlarının namusuna qəsd edir, insanları onların yaramaz sözlərini təkrarlamağa sövq edir və Allahın möminlər arasında yaratdığı qardaşlığı dağıdırlar. Belə insanlar möminlər arasında dedi-qodu yayılmasını sevirlər ki, bu, öz növbəsində, əsaslandırılmamış ittihamların ən böyük günahlardan biri olmasına dəlalət edir.",{"from":35,"to":35,"text":1016},"Əsassız ittihamın tövbəsi öz yalanını etiraf etməkdir. Belə bir əmələ yol verən şəxs öz sözlərinin təsdiqi üçün dörd şahid gətirə bilməzsə, onda o, dediyinin həqiqətən baş verdiyinə əmin olmasına baxmayaraq, etiraf etməlidir ki, insana böhtan atmışdır. Əgər o, tövbə edib, xeyirxah işlər görməyə başlayarsa və bununla da öz cinayətini təmizləyərsə, onda onu artıq itaətsizlik göstərən və günahkar adlandırmaq olmaz. Ən çox etibarlı olan rəyə görə, bu halda onun sonrakı şahidlikləri qəbul edilməlidir. Allahın gö-zəl adları arasında – Bağışlayan və Rəhmli adları, Onun, tövbə edənlərin və Rəbbin yoluna qayıdanların istənilən günahlarını bağışlayacağına dəlalət edir.\n\nİnsanları zina etməkdə ittiham edənlərə və dörd şahid gətirə bilməyənlərə gəldikdə isə, bu hökm öz ərini və ya zövcəsini günahlandıranlara aid edilmir. Buna görə Fövqəluca sonra belə buyurur:",{"from":42,"to":11,"text":1018},"Əgər ər arvadını zina etməsində günahlandırırsa, onda ona qarşı göstərilən cəza tədbirindən istifadə olunmur. Bir qayda olaraq, ər öz arvadına qarşı yalan ittihamlar irəli sürmür, çünki bu nəinki onun zövcəsinin, həm də onun özünün nüfuzuna ləkə salır. Ərin etibarsız arvadını ittiham etmək haqqı ona görə var ki, etibarsız qadın başqa kişidən hamilə olaraq, uşağı ərinə aid edə bilər. Çoxsaylı səbəblər mövcuddur ki, ər onların əsasında belə ittihamlar irəli sürməyə haqlı olduğu halda, qadını günahlandıran başqa bir adam bu ixtiyara malik olmur.\n\nBu ayədə xatırlanan hökm kölə deyil, azad qadınlardan olan zövcələrini vəfasızlıqda[4] günahlandıranlara şamil edilir. Əgər bu zaman ərin özündən başqa şahidləri yoxdursa, onda o, şahidlərin əvəzinə dörd dəfə: “Mən Allahın adı ilə şəhadət verirəm ki, mənim irəli sürdüyüm ittiham doğrudur”. Sonra isə o, gətirdiyi şəhadətlərini təsdiq edərək and içməlidir ki, əgər o yalan danışırsa, Allahın lənətinə gəlsin. Bu şəhadətləri söylədikdən sonra, o, zinakarlıqda ittiham etməsinə görə məsuliyyətdən azad edilir.\n\nBu vəhyin aydın mənasından məlum olur ki, ər hətta arvadının zina etdiyi kişinin adını çəkdiyi halda da, məsuliyyətdən azad edilir. Lakin ilahiyyatçılar ərin bu şəhadətləri söylədiyi, günahlandırılan qadının isə, eyni ilə hərəkət etməkdən boyun qaçırdığı halda, arvada hansı cəza tədbiri tətbiq etmək barədə fərqli baxışlar irəli sürmüşlər. İlahiyyatçılardan bəziləri belə hesab edirlər ki, qadını həbs etmək lazımdır, digər ilahiyyatçılar isə onu zinakarlığına görə cəzalandırmağın lazım olduğunu hesab edirlər. Sonrakı ayələr təsdiq edir ki, belə hallarda ittiham edilən arvad zinakarlıq üstündə cəzalandırılmalıdır. Əgər bu ayələrdə xatırlanan cəzalandırmada zinakarlığa görə cəza nəzərdə tutulmasaydı, onda ərin şəhadətləri onu məsuliyyətdən xilas edə bilməzdi.",{"from":55,"to":62,"text":1020},"Günahlandırılmış arvad ərinin şahidliyinə qarşı özünü müdafiə etməkdən ötrü şahidlik edərsə, məsuliyyətdən azad edilir. Buna görə qadın ərinin yalan danışması haqqında dörd dəfə and içməli və öz şəhadətini: “Əgər ərim doğru deyirsə, onda Allahın qəzəbi məni tutsun!” ifadəsi ilə təsdiq etməlidir. Ər-arvadın bu qarşılıqlı şəhadət andı “liən” (“qarşılıqlı lənətləmə”) adlanır. Əgər ər-arvadın hər biri belə and içməyə razı olurlarsa, onlar nikahın bir daha bərpa olunmaması şərti ilə boşanırlar. Əgər buna səbəb qadının hamilə olmasıdırsa, onda uşaq atasının adını daşımaq hüququndan məhrum olur.\n\nBu ayələrin aydın mənası ona dəlalət edir ki, qarşılıqlı lənətləndirilmədə ər-arvad ancaq bu ayələrdə göstərildiyi kimi şəhadət verməlidirlər. Həm də bu şəhadətlərin ardıcıllığına riayət edilməlidir. Onlardan heç birini buraxmağa və ya başqası ilə yerini dəyişdirməyə yol verilmir. Qarşılıqlı lənətləmə təkcə ərin öz arvadını zinakarlıqda günahlandırdığı halda gerçək olur, əks hal nəzərdə tutulmamışdır. Uşağın valideyninə oxşarlıq məsələsinə gəldikdə isə, qarşılıqlı lənətləmədə bu nəzərə alınmır, həmçinin uşaq dünyaya gəldiyi evdə qaldıqda da bu nəzərə alınmır. Valideynə oxşarlıq, bu hal – yeganə əhəmiyyətli şərt olduğu təqdirdə, nəzərə alınır.",{"from":69,"to":69,"text":1022},"Göründüyü kimi ayənin mətnində şərt budaq cümləsinin ikinci hissəsi verilməmişdir. Lakin ayənin ümumi mənasından bəlli olur ki, əgər Allahın Öz qullarına bəslədiyi xeyirxah münasibəti və mərhəməti olmasaydı, özlərini lənətləmiş ər-arvaddan biri elə o saat cəzasını dadmış olardı. Allah Öz mərhəməti sayəsində qarşılıqlı lənəti təkcə ər-arvad üçün buyurmuşdur, çünki onlar bu hökmə çox möhtacdırlar. Allah Öz mərhəməti sayəsində insanlara zinanın və həm də yalandan bu ağır günahda ittiham etmənin fəlakətini və mənfurluğunu izah etmişdir. Allah Öz lütfkarlığı sayəsində bu və digər ağır günahlar üçün də tövbə etməyi müəyyənləşdirmişdir.",{"from":75,"to":75,"text":1024},"Zina törədilməsi ilə bağlı yanlış ittihamın ağırlığı haqqında vəhy, ondan öncə ən ləyaqətli qadınlardan biri – möminlərin anası, Sədaqətli Əbu Bəkrin qızı vəfalı Aişə (Allah onların hər ikisindən razı olsun!) ilə baş vermiş əhvalatın müzakirəsinə yönəldilmişdi. Bu ayələr ona (A. o. r.) atılmış dəhşətli böhtana aid məşhur əhvalatla əlaqədar nazil edilmişdir. Bu rəvayət ən müxtəlif hədis toplularında təsvir olunmuşdur.\n\nƏgər qısasını desək, bu, hərbi yürüşlərin birinin həyata keçirildiyi zaman Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) zövcəsi, Siddiq Əbu Bəkirin qızı Vəfalı Aişə (Allah onların hər ikisindən razı olsun!) onun (s.ə.s.) yanında olarkən baş vermişdi. Yolda Aişənin (A.o.r.) boyunbağısı qırılmışdı və onu axtarmaqla əlaqədar olaraq o (A.o.r.) geriyə qalmışdı. Dəvə onun kəcavəsi ilə qoşunla birlikdə öz yoluna davam etmiş və adamlar Aişənin (A.o.r.) dəvəsinin üstündə olmamağından xəbər tutmamışdılar. O (A.o.r.), qoşun düşərgəsinin dayandığı yerə gəlib çatdıqda elə düşünürdü ki, adamlar tezliklə onun gəlib çıxmadığını gördükdə, qayıdıb onun ardınca gələrlər. Lakin qoşun dayanmadan yoluna davam etmişdi.\n\nSəfvan b. əl-Muəttil ən şərəfli səhabələrdən biri idi. Qoşunlar istirahətə dayanan zaman o onların lap axırında idi və yuxuya getmişdi və oyandıqda Aişəni gördü. Onu (A. o. r.) tanıyaraq, dəvəsini diz çökdürdü. Aişə (A. o. r.) onun dəvəsinə mindi, özü də bu zaman heç biri bir söz belə danışmadı. Səfvan piyada gedərək, dəvəni öz ardınca aparırdı. Onlar, qoşunlar günorta vaxtı istirahət üçün düşərgə salan zaman gəlib müsəlmanlara çatdılar. Bu yürüşdə Peyğəmbərin (s.ə.s.) qoşununa qoşulmuş bir-neçə münafiq gördülər ki, Səfvan Aişənin (A. o. r.) oturduğu dəvəni aparır. Onlar o saat şayiə yaymağa başladılar. Şayiə digər adamların dilinə düşdü. Xəbər elə sürətlə yayıldı ki, hətta bəzi möminlər də onun təsiri altına düşdülər. Adamlar eşitdiklərini öz aralarında müzakirə etməyə başladılar, Allahın Elçisi (s.ə.s.) isə uzun müddət ərzində bununla əlaqədar vəhy ala bilmədi.\n\nBir müddət sonra şayiələr Aişənin (A.o.r.) özünə də gəlib çatdı və bu onu çox kədərləndirdi. Məhz bu vaxt Allah onun (A. o. r.) günahsızlığı haqqında ayələr nazil etdi. Onlar bu surəyə daxil edilmişdir. Allah möminlərə xəbərdarlıq etdi və belə bir iftiranın nə dərəcədə ağır olduğunu göstərdi və həmçinin faydalı hökm və nəsihətlər nazil etdi.\n\nMüzakirə etdiyimiz ayədə möminlərin anası Aişəyə (A.o.r.) qarşı yönəldilmiş iftira “böyük yalan” adlandırılmışdır. Bu iftiranı, özlərini mömin adlandıran bir qrup insanlar yayırdılar. Onların arasında doğrudan da münafiqlərin nağılları ilə aldadılmış bir-neçə mömin də var idi. Amma aralarında ikiüzlü münafiqlər çoxluq təşkil edirdi.\n\nSiz elə fikirləşməyin ki, baş verən hadisə bir bəla idi. Əksinə, bu mahiyyətcə sizin üçün xeyirli idi. Baş vermiş hadisənin sayəsində insanlar möminlərin anası Aişənin (A.o.r.) paklığını və günahsız olduğunu bildilər. Peyğəmbərin (s.ə.s.) bütünlüklə digər zövcələri də tərifə layiq görüldülər. Allahın qullarına bilməli olduqları və Qiyamət gününə qədər riayət etməli olacaqları hökmlər izah edildi. Bütün bunlar böyük bir nemət idi ki, müsəlmanlar ona fasiqlərin dəhşətli böhtanı sayəsində nail olmuşdular. Həqiqətən də, Allah bir şeyi etmək istəyəndə, O (Pak və Müqəddəs Olan) bunun üçün zəruri olan zəmin və səbəblər yaradır.\n\nFövqəluca burada, əsasən, möminlərə ona görə müraciət edir və vurğulayır ki, möminlərin özlərindən birini təhqir etməsi onun özünün özünü təhqir etməsinə bərabərdir. Bu isə o deməkdir ki, möminlərin bir-birinə bəslədiyi sevgi, mərhəmət, rəhm və qarşılıqlı yardımlaşma onları bir bədən kimi bütövləşdirir. Möminləri bir binanın bir-birini möhkəmlədən kərpiclərinə bənzətmək olar. Əgər müsəlman kiminsə onun namusuna toxunmasını istəmirsə, onda o da bunu iman sahibi olan öz qardaşları üçün istəməməlidir, çünki o, onlara da, özünə yanaşdığı kimi yanaşmalıdır. Əgər insan bu dərəcəyə nail olmamışsa, onda onun imanı kamil və xalis deyildir.\n\nAişəyə (A.o.r.) böhtan atanlara gəldikdə isə, onların hər biri törətdikləri cinayətə görə məsuliyyət daşıyırdılar. Bu sözlər bədəməl insanlara onların öz sözlərinə görə mütləq cəzalandırıla-caqları barədə ciddi xəbərdarlıq oldu və Peyğəmbər (s.ə.s.) onlardan bəzilərini cəzalandırdı. Yaramaz münafiq olan və ən çox günah işlətmiş Abdullah b. Ubey b. Salul böyük cəzaya layiq görüləcəkdir. Bu cəza – onun Cəhənnəmin ən aşağı pilləsində əbədi qalmasından ibarət olacaqdır.\n\nSonra Fövqəluca Allah Öz qullarına bildirir ki, bundan sonra belə böhtanları eşidəndə necə davranmalıdırlar:",{"from":81,"to":81,"text":1026},"Belə hallarda möminlər öz qardaşları[8] haqqında pis düşünməməli və şayiələrə, saxta ittihamlara inanmamalıdırlar. Əgər bir adam mömin insan kimi tanınırsa, bu şərt onu uydurma böhtanlardan qorumalıdır. Belə bir yalanı eşitdikdə, möminlər Allaha həmd etməlidirlər. O (Pak və Müqəddəs Olan) hər hansı nöqsanlardan sonsuzluğa qədər uzaqdır, Onun seçilmiş qulları isə əxlaqsız əməllərdən uzaqdırlar. Müsəlman həm də təsdiq etməlidir ki, dedi-qoduçuların sözləri dəhşətli iftira və açıq-aşkar yalandır. O, öz imanlı qardaşını belə ittihamlardan qorumalı və yalançıların sözlərini təkzib etməlidir.",{"from":87,"to":87,"text":1028},"İftiraçılar haqlı olduqlarını təsdiq etmək üçün niyə dörd nəfər şahid gətirmədilər? Onlar haqlı olmalarına hətta qəti əmin olsalar da, onların ittihamı yalandır, çünki Allah insanları zinada günahlandırmağı, onu dörd müsəlman şahidin təsdiq etmədiyi halda, haram etmişdir. Məhz buna görə, Allah bildirir ki, belə insanlar[9] Allah qarşısında yalançıdırlar. Allah demir ki, onlar ümumiyyətlə yalançıdırlar. Bütün bunlar ona dəlalət edir ki, müsəlmanların şərəfi toxunulmazdır. Kim müsəlmanı cinayət törətməkdə ittiham edirsə, o özünün haqlı olmasını təsdiq edən şahidlər gətirməlidir.",{"from":94,"to":94,"text":1030},"Allahın mərhəməti sizin dininizi də, sizin dünya həyatınızı da əhatə edir. Əgər bu fəzilət olmasaydı, sizin bu böhtanınız mütləq sizi dəhşətli əzablara məhkum edərdi, çünki sizin uydurmalarınız, həqiqətən, böyük cəzaya layiqdir. Lakin Fövqəluca Allah Öz lütfkarlığı sayəsində sizin üçün cəza və tövbə müəyyən etmişdir ki, onlar günahlarınızı təmizləyir.",{"from":101,"to":101,"text":1032},"Siz böhtançıların sözlərini ağızdan-ağıza ötürürsünüz, halbuki bu sözlər yalan və yaramaz sözlərdir. Siz heç bir məlumatınız olmayan şeylər haqqında danışırsınız. Axı yalan danışıqlar və insana mahiyyəti dəqiq məlum olmayan danışıqlar – çox təhlükəli iki əməldir. Siz belə bir hərəkəti boş şey sayırsınız, lakin Allah onu ağır günah hesab edir.\n\nMəhz bu səbəbə görə bəzi möminlər iftiraçıların yalan danışıqlarını müdafiə etməyə başladılar. Lakin sonradan onlar tövbə edərək, törətdikləri günahdan təmizləndilər. Fövqəluca Allah isə, etinasızlıqları üzündən törətdikləri bəzi günahlardan əl çəkmələri üçün insanları təkidlə xəbərdar edirdi. Günahlara laqeyd yanaşma insana heç bir fayda verməyəcək və onun taleyini yüngülləşdirməyəcək. Əksinə, o törədilmiş günahların ağırlığını daha da artırır və insanı bu günahı növbəti dəfə də törətməyə təkan verir.",{"from":108,"to":108,"text":1034},"Ey möminlər! Siz böhtançıların dedikləri yalanı eşidəndə, onları təkzib etməli və insanlara bu cinayətin ağırlığını anlatmalı idiniz. Sizə açıq-aşkar yalanı təkrar etmək yaraşmır, çünki iman mömini mənfur əməllər törətməkdən saxlamalıdır.",{"from":115,"to":115,"text":1036},"Allah buna bənzər bir əməli bir daha təkrar etməməyiniz barədə sizə xəbərdarlıq edir. Bir də heç vaxt möminləri əxlaqsızlıqda günahlandırmayın və Rəbbinizin bu səmimi nəsihəti və ibrət dərsini yadda saxlayın. Siz bu öyüd-nəsihətə qulaq asmalı, Rəbbinizin iradəsinə tabe olmalı və Haqqı sizə izah etdiyinə görə Ona itaət və həmd etməlisiniz. Əgər siz möminsinizsə, bunu edəcəksiniz, çünki həqiqi iman insanı itaətsizlikdən hökmən çəkindirir.",{"from":121,"to":121,"text":1038},"Allahın ayələri özündə ehkamları və nəsihətləri, moizələri və çəkindirmələri, vədləri və xəbərdarlıqları ehtiva edir və Allah Öz ayələrini sizə ən inandırıcı surətdə açıqlayır. Bilən və Müdrik – Onun gözəl adlarındandır. Onun elmi kamil, müdrikliyi isə qüsursuzdur. Bu biliklərin və müdrikliyinin sayəsində O (Pak və Müqəddəs Olan) sizə fayda verən hər şeyi öyrətmişdir.",{"from":128,"to":128,"text":1040},"İnsanlar arasında iman gətirənlər haqqında iyrənc xəbərlərin yayılması xoşuna gələn hər bir kəs cəzaya layiq görüləcək və bu ona ruhi və cismani əzab verəcəkdir. Bunun səbəbi isə onu öz müsəlman qardaşlarına bəslədiyi xaincəsinə münasibəti, onlara pislik etmək və onların namusuna və şərəfinə qəsd etmək arzusu olacaqdır. Əgər bu xəbərdarlıq möminlər arasında mənfur şayiələrin yayılmasından həzz alana aiddirsə, onda daha böyük cinayət törədərək, bu şayiələrin, doğru olub-olmamağından asılı olmayaraq, yayılmasında iştirak edənlər haqqında nə demək olar?!\n\nBu dini müddəa, Allahın, mömin qullarının həyatı və malının toxunulmazlığı kimi, onların namusunun və ləyaqətinin də toxunulmazlığına dəlalət edən lütfkarlığını ifadə edir. Allah istəmişdir ki, möminlər arasında qarşılıqlı münasibətlər səmimi olsun və əmr etmişdir ki, onlar da özləri üçün istədiklərini qardaşlarına arzulasınlar və özləri üçün istəmədiklərini isə qardaşları üçün arzulamasınlar. Allah bilir, siz isə bilmirsiniz və buna görə Allah sizə məlum olmayanı izah edir.",{"from":135,"to":135,"text":1042},"Əgər Allahın mərhəməti sizi hər tərəfdən sayəsi altına almasaydı, onda Allah Öz ehkamlarını, nəsihətlərini və ecazkar hikmətlərini sizə izah etməzdi. Bununla yanaşı Allah Onun əmrlərinə itaətsizlik göstərənlərə möhlət verməzdi. Lakin mərhəmət və rəhm Rəbbin ayrılmaz sifətləridir və buna görə də O (Pak və Müqəddəs Olan) sizə həm bu dünyada, həm də Axirətdə saysız-hesabsız nemətləri ilə lütfkarlıq göstərmişdir.\n\nMöminlərin ünvanına böhtan atmağın haram olduğunu nazil etdikdən sonra Fövqəluca Allah ümumiyyətlə günah törətməyi haram edir və belə buyurur:",{"from":141,"to":141,"text":1044},"Ey möminlər! Şeytana tabe olmayın və onun sizi aldatmasına uymayın. “Onun izi” ifadəsi ilə ürəklə, dillə və bədənlə törədilən müxtəlif növ günahlar nəzərdə tutulur. Fövqəluca Allah Öz müdrikliyi əsasında insanlara izah edir ki, onların şeytanın izi ilə getməyə haqları yoxdur. Lakin şəriət hökmünün müdrikliyini ancaq o zaman başa düşmək olar ki, bu və ya digər günaha aparan şər insana açıqlanmış olsun və bu günahlardan çəkinməyin səbəbləri izah edilmiş olsun. Məhz buna görə, Allah xəbər verir ki, şeytan insanları yaramazlığa və şərəfsizliyə çağırır. Yaramazlıq adı altında insanın nəfsinin can atdığı ağır günahlar nəzərdə tutulur. Bu günahları həm İslam şəriəti, həm də sağlam təfəkkür çox pis qarşılayır. Şeytanın ayaq izləri olan günahlar isə, mütləq ya yaramaz, ya da qınanılan əməllərə məxsusdur. Allah Öz lütfkarlığı sayəsində qullarına bu günahlara yol verməyi haram etmişdir. İnsanlar da Allaha həmd etməli və Onu daima xatırlamalıdırlar, çünki Onun ehkamları və haramları onları yaramaz və pis əməllərə bulaşmaqdan qoruyur. Allah bu əməlləri etməyi, zəhər içməyi haram etdiyi kimi, yasaqlamışdır ki, bu da Onun mərhəmətli və xeyirxah olmasına dəlalət edir. Əgər Rəbbin bu sifətləri olmasaydı, insanlar heç vaxt şeytana müqavimət göstərə bilməzdilər. O öz əlaltıları ilə birlikdə ara vermədən insanları öz yoluna çağırır və bu yolu hər cür vasitələrlə bərbəzəkli göstərməyə çalışır. Axı insanın nəfsi hər bir pis əmələ meyillidir və bundan başqa, çatışmazlıqlar hər tərəfdən ona təzyiq göstərir. Bütün bunlara əlavə olaraq, imanın da zəif olması üzə çıxır. Əgər insan bu qədər düşmənlə üz-üzə təklikdə qalarsa, o heç vaxt günahlardan və cinayətlərdən təmizlənə və xeyirxah əməllər sayəsində yüksələ bilməz. Burada qeyd etmək yerinə düşər ki, ərəb sozü olan “zəkat” “təmizlənmə”, “artma” mənalarını bildirir. Bu isə o deməkdir ki, insanlar günahlardan ancaq Rəbbin mərhəməti sayəsində təmizlənir və xeyirxah işlər görürlər.\n\nMəhz buna görə Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) dualarından biri belədir: Ey Allahım! Qəlbimə təqvalılıq bəxş et və onu təmizlə, axı Sən – qəlbi təmizləyənlərin ən Yaxşısısan. Sən – onun Ağası və Hamisisən!” Lakin Allah ancaq istədiyini təmizləyir. Ona kimin təmizlənə biləcəyi məlumdur, çünki Eşidən və Bilən – Onun adları arasındadır.",{"from":148,"to":148,"text":1046},"Böhtançılardan biri – Mistah b. Usasa idi. O, Əbu Bəkrin (A. o. r.) qohumu və Allah yolunda hicrət etmiş kasıb bir adamdı. O, Aişənin (A. o. r.) ardınca artıq-əskik sözlər danışdıqda, Əbu Bəkir and içdi ki, bir də heç vaxt ona sədəqə verməyəcək. Lakin Allah buyurur ki, əgər insanlar onları əhatə edənlərə güzəştə getsələr, O da onlara güzəştə gedər[11]. Əbu Bəkir (A. o. r.) bu ayəni eşidən kimi ucadan dedi: “Əlbəttə! Allaha and olsun, mən istəyirəm ki, Allah məni bağışlasın”. Beləliklə, o qərara aldı ki, bundan sonra da Mistaha sədəqə versin.\n\nBu ayədən aydın olur ki, qohumlara sədəqə vermək olar və belələrinin günah işlətməsi onların xeyrinə sədəqə verilməsinin dayandırılması üçün əsas ola bilməz və müsəlmanlar ətraflarındakılara, onlar ağır cinayət törətsələr də, yardım etməlidirlər.\n\nSonra Fövqəluca Rəbb ismətli mömin qadınların adına ləkə salanları sərtliklə cəzalandıracağını vəd edərək, belə buyurur:",{"from":155,"to":162,"text":1048},"Günah sahibi olduqları halda zina törətməkdən uzaq olan və hətta belə bir şeyi ağıllarına belə gətirməyən mömin qadınları ittiham edənlər lənətə layiqdirlər, halbuki lənət təkcə ən ağır günah törədənlərə veriləcək əvəzdir. Lənət bu günahkarları nəinki bu dünyada, həm də ölümdən sonra da müşayiət edəcək və onlara əlavə müdhiş əzablar veriləcəkdir. Bu o deməkdir ki, Allah onları Öz mərhəmətindən uzaqlaşdırır və onları Qiyamət günü başlayacaq dəhşətli əzab-əziyyətə düçar edir. Həmin Gün bu fasiqlərin hər bir orqanı onların törətdikləri bütün əməlləri haqqında şahidlik edəcəkdir. Onları, hər varlığa nitq qabiliyyəti əta etməyə qadir Olan Allah danışdıracaqdır. Bu baş verdiyi zaman, günahkarlar törətdikləri cinayətlərini inkar edə bilməyəcəklər. Allah qullarına qarşı o dərəcədə ədalətli olacaq ki, onlar özləri öz əleyhinə şahidlik edəcəklər.",{"from":169,"to":169,"text":1050},"İnsanların öz əməllərinə görə alacaqları əvəz gerçək, insaflı və qərəzsizdir. Hər bir insan layiq olduğunu bütövlüklə alacaqdır və heç bir əməl yaddan çıxarılmayacaqdır. Bu barədə Fövqəluca belə buyurur: “Hər kəsin kitabı ona veriləcək və günahkarların onda yazılanlardan titrəməyə düşdüyünü görəcəksən. Onlar deyəcəklər: “Vay halımıza! Bu nə kitabdır belə? Onda nə kiçik, nə də böyük günahlar gözdən qaçmamışdır – hər şey hesaba alınmışdır”. Onlar qarşılarında törətdikləri bütün əməllərini görəcəklər və sənin Rəbbin heç kimə qarşı insafsızlıq etməyəcək” (Kəhf, 18\u002F49). Bu dəhşətli gündə onlara aydın olacaqdır ki, Allah açıq-aydın bir Haqdır və açıq-aydın Haqq olmaq vəsfi təkcə Fövqəluca Allaha məxsusdur. Onun əzəmətli sifəti - haqdır, həmdəlayiq əməlləri də - haqdır. Ona ibadət – haqdır, Onunla görüş – haqdır, Onun əvəz vermə qanunu – haqdır, Onun elçiləri – haqdır. İstənilən haqq ya Allaha məxsusdur, ya da Ondan gəlmişdir.",{"from":176,"to":176,"text":1052},"Əxlaqsız kişilər və qadınlar və həmçinin pozğun sözlər və əməllər həmişə bir-birilərinə xasdır. Onlar bir-birilərinə layiqdir, bir-biri ilə əlaqədardır və bir-birilərinə oxşayırlar. Abır-həyalı kişilər və qadınlar və həmçinin xeyirxah sözlər və əməllər də bir-birilərinə xasdırlar. Onlar həmçinin bir-birilərinə layiqdirlər, bir-biri ilə bağlıdırlar və bir-birilərinə bənzəyirlər.\n\nBu müddəanın mənası çox genişdir və o istisna hallara malik deyil. Bunun ən ədalətli dəlili – Allahın peyğəmbərləri və, xüsusilə də, ruhən möhkəm olan elçiləridir ki, onlardan ən görkəmlisi, bütün elçilərin ağası Muhəmməd Peyğəmbərdir (ona Allahın salavatı və salamı olsun!). O (s.ə.s.) insanların ən yaxşısıdır və buna görə onun zövcələri də ən yaxşı və mömin qadınlar idilər.\n\nAişənin (A. o. r.) vəfasızlıqda ittiham edilməsinə gəldikdə isə, bu əslində Peyğəmbərin (s.ə.s.) özünün əleyhinə yönəldilmişdi, çünki münafiqlər məhz buna nail olmağa cəhd göstərirdilər. Lakin Aişə (A. o. r.) Allahın Elçisinin (s.ə.s.) zövcəsi idi və təkcə bu ona dəlalət edir ki, o (A. o. r.) pak qadın idi və belə əxlaqsız əmələ aidiyyəti yoxdu. Axı Aişə (A. o. r.) ən ləyaqətli, bilən və mömin olduğu halda, bu başqa cür necə ola bilərdi ki?! O (A. o. r.), aləmlərin Rəbbinin Elçisinin (s.ə.s.) sevgili zövcəsi idi. Hətta o (s.ə.s.) onun (A.o.r.) yorğanının altında olanda da ona (s.ə.s.) vəhy nazil edilirdi, halbuki, Peyğəmbərin (s.ə.s.) digər zövcələri bu şərəfə layiq görülməmişdilər.\n\nSonra Allah bu məsələni əsaslı surətdə aydınlaşdırdı və haqqın inkar edilməsinə və ya ona şübhə edilməsinə, cüzi də olsa, imkan vermədi. Fövqəluca bildirdi ki, möminlərin iftiraçılar tərəfindən onlara atılan böhtana heç bir aidiyyəti yoxdur. Bu sözlər ilk növbədə Aişəyə, sonra – günahdan uzaq olan və hətta bu barədə heç düşünməyən mömin qadınlara aiddir. Onlara Mərhəmətli Rəbdən günahlarının bağışlanması və bol Cənnət mükafatı hazırlanmışdır.",{"from":183,"to":183,"text":1054},"Yaradan qullarına buyurur ki, özgə evlərinə icazəsiz girməsinlər, çünki belə rəftar ola bilsin ki, öz ardınca bir sıra xoşagəlməz nəticələr versin.\n\nAllahın Elçisi (s.ə.s.) belə nəticələrdən birini xatırladaraq deyir ki, ev sahiblərindən icazə istəmək günahkar baxışlardan qorunmağa yönəldilmişdir. Ev sahiblərinin icazəsi olmadan ora daxil olan insan, onun görməməli olduğu şeyi görə bilər, çünki ev insanı, paltar onun bədənini örtdüyü kimi örtür.\n\nDigər tərəfdən, belə bir hərəkət sahiblərinin icazəsi olmadan evə daxil olan haqqında şübhə ləkəsi yarada bilər. Onun oğurluq niyyətində olmasından və ya digər bir cinayət törətmək istəməsindən şübhələnə bilərlər, çünki başqasının evinə gizlicə girmək pis fikirlər oyadır.\n\nMəhz buna görə Allah möminlərə özgə evlərinə sahiblərindən icazə almadan daxil olmağı haram edir. Bu ayədə ərəb feli “istənəsə” (“ünsiyyət saxlamaq”, burada: “icazə almaq” mənasındadır) istifadə edilmişdir ki, məhz onun sayəsində, yəni evə daxil olmağa icazə almaqla insanların arasında ünsiyyət yaradılmasına nail olunur, icazənin olmaması isə onları tənhalığa məhkum edir.\n\nİnsan evə daxil olmaq xahişi ilə bərabər ev sakinlərini də salamlamalıdır və buna görə bir hədisdə deyilir ki, evə daxil olan deməlidir: “Əssalamu əleykum! Gələ bilərmmi?” Əgər ona icazə verilərsə, onda evə daxil ola bilər. Belə etdikdə insan çoxlu nemət qazanır. Belə davranış fərzdir və müsəlmanın yüksək əxlaq sahibi olmasına dəlalət edir.",{"from":190,"to":190,"text":1056},"Sizə icazə verilmədikdə, qayıdıb gedin və qəzəblənməyin, çünki evin sahibi sizin tam haqqınız olan bir işdə sizi rədd etmir. O, öz evində istədiyi kimi rəftar edə bilər. O, istəsə sizi evinə buraxa bilər, lakin sizə daxil olmağa icazə verməməyə də tam haqqı var. Bu halda siz təkəbbür göstərməməli və ya hiddətlənməməlisiniz. Belə etməyiniz sizin üçün daha yaxşıdır, çünki belə rəftarınız sizin günahlardan təmizlənmənizə və saleh əməlləriniz sayə-sində yüksəlmənizə kömək edər. Əməlləriniz Allaha məlumdur və siz yaxşı və pis əməllərinizin, az və ya çoxluğundan asılı olmayaraq, əvəzini alacaqsınız.\n\nBu və bundan əvvəlki ayələrdə söhbət sahibləri evdə olan və ora daxil olmaq istəyən insana məxsus əşyaların orada olmasından asılı olmayan və həmçinin sahibi içində olmayan və daxil olana məxsus əşyaların olmadığı evlərdən gedirdi. Sahibləri evdə olmayan və daxil olmaq istəyənin əşyalarının olduğu evə gəlincə isə, bu hal növbəti ayədə xatırlanır. Bunlar icarəyə verilən evlər və ya sakinlərinin hal-hazırda olmadığı binalar ola bilər ki, buna görə də evə girmək istəyənə icazə verə bilmirlər. Fövqəluca buyurur:",{"from":197,"to":197,"text":1058},"Bu sözlərdən belə aydın olur ki, yuxarıdakı ayələrdə bəhs edilən evlərə icazəsiz girmək günahdır. Lakin bu, sakinlərinin içində yaşamadığı və əşyasının olduğu evə girmək istəyən şəxsə aid deyil. Bu örnəyin əsasında Quran ayələrinin ecazkar dəqiqliyinə əmin olmaq mümkündür, çünki əvvəlcə Fövqəluca Allah özgə evlərindən xəbər verir ki, bu adla evin evə daxil olmaq istəyənə məxsus olmadığı nəzərdə tutulur, sonra isə bu qaydada, girəcəyi özgə evində ev sahiblərinin olmadığı halda, girənə məxsus əşyaların saxlandığı şəxslər istisna edilir.\n\nAllah, insanların açıq şəkildə və ya gizlədərək etdikləri əməllərin hamısı haqqında biliyə malikdir. O (Pak və Müqəddəs Olan), onların əməllərindən və niyyətlərindən xəbərdardır və onlara nəyin fayda verəcəyini bilir. Məhz buna görə, Allahın müəyyən etdiyi şəriət hökmləri insanların ehtiyaclarına və tələbatlarına uyğundur.",{"from":204,"to":204,"text":1060},"Ey Muhəmməd! İnsanı hər şeydan qoruyan imana malik olan möminlərə müraciət et! Onlara əmr et ki, insan bədəninin örtülməsi zəruri olan hissələrinə, özgə qadınlara, insanı tamaha salan və yoldan çıxmağa sövq edən və həmçinin insanda azdırıcı həvəs oyadan maddi gözəlliklərə və onu itaətsizlik göstərməyə itələyən şeylərə baxmasınlar. Onlara əmr et ki, öz cinsiyyət orqanlarını, cinsiyyət üzvləri və ya arxa keçiddən istifadə etməklə, haram cinsi əlaqələrə girməkdən qorusunlar və qoy onlar kənar şəxslərə onlara toxunmağa və ya baxmağa imkan verməsinlər. Onlar öz nəzərlərini və cinsiyyət üzvlərini qorusalar, onlar daha təmiz və daha mürüvvətli olarlar, çünki belə davranan hər kəs, əxlaqsız insanları murdarlayan iyrənclikdən təmizlənər. Belə insanlar nəfslərinin törədilməsinə sövq etdiyi və çağırdığı günahlardan çəkindikcə onların əməlləri paklaşır. Əgər insan Allah xatirinə bir şeydən çəkinib uzaqlaşırsa, onda Allah onun üçün o şeyi daha yaxşısı ilə əvəz edir. Əgər insan baxışını endirirsə, onda Allah onun şüurunu ziyalandırır. Öz şəhvətinə qarşı mübarizə aparan, baxışlarını və cinsi orqanlarını günahlardan və insanı itaətsizliyə yönəldən əməllərdən qoruyan Allahın qulu özünü digər günahları törətməkdən daha yüksək səviyyədə imtina edir. Məhz buna görə bu günahlardan çəkinməni qorunma adlandırır. İnsan hər hansı bir şeydən ötrü ciddi qayğı çəkməsə və buna görə zəruri ölçülər götürməsə, onu qoruyub saxlaya bilməz. Eyni şeyi cəhd və səylərin sayəsində günahlardan və azğınlıqdan qorunmalı olan baxışlar və tənasül üzvləri haqqında da demək olar.\n\nQeyd etmək lazımdır ki, cinsiyyət orqanlarını günahlardan qorumaq hökmü ümumi səciyyə daşıyır, çünki bu qadağanı heç bir şəraitdə pozmaq olmaz. Baxışları aşağı endirmək hökmünə gəldikdə isə, o, fərdi xüsusiyyət daşıyır ki, bunu da ayədə istifadə edilmiş “min” ərəb ön sözü təsdiq edir. Bu onunla bağlıdır ki, zəruriyyət yarandıqda, şahid, əməkdaş, moizəçi və ya başqa bir kişi yad qadına baxa bilər.\n\nSonra Fövqəluca Allah xatırladır ki, insanların əməlləri Ona agahdır və bununla da O (Pak və Müqəddəs Olan) insanları günahlardan və itaətsizlikdən daha da ciddi-cəhdlə çəkinməyə çağırır. Mömin kişilərə baxışlarını aşağı salmaq və tənasül orqanlarını qorumaq hökmü ilə müraciətindən sonra isə, Fövqəluca Allah qa-dınlar üçün də belə bir hökm nazil edir. Fövqəluca buyurur:",{"from":211,"to":211,"text":1062},"Mömin qadınlara kişilərin örtməli olduqları əzalarına və həmçinin onların qarşılaşdıqda baxışlarını aşağı salmalı olduqlarına baxmaq haram edilmişdir. Onlar öz tənasül üzvlərini haram cinsi əlaqələrdən qorumalı və kişilərə onlara baxmağa və toxunmağa imkan verməməlidirlər. Onlar həm də öz gözəlliklərini nümayiş etdirməməlidirlər.[12] Bu ifadə ilə cəzbedici libas, bəzək şeyləri və qadın əndamı nəzərdə tutulur. Lakin qadın öz paltarını gizlətmək qabiliyyətinə malik olmadığı üçün, Allah onlar üçün diqqətçəkici olmayan adi üst geyimi bu qaydadan istisna etmişdir[13].\n\nSonra Fövqəluca Allah mömin qadınlara əmr edir ki, üzlərini, boyunlarını və sinələrini örtsünlər. Bu, müsəlman qadınların tamamilə örtünməli olduqlarını təsdiq edir. Biz əvvəlcə də xatırlatmışdıq ki, qadın bədəninin bütün hissələri, onun yad nəzərlərdən gizlədilməsi zəruri olan gözəlliklərinə aiddir. Sonra isə Allah bildirir ki, qadın kimin qarşısında tam örtünməmək[14] ixtiyarına malikdir. Bu, onun ərinə, atasına, babalarına, əcdadlarına və i. a., ərin atasına, ərin babasına, ərin əcdadına və i.a., doğma qardaşlara, həmçinin ata və ya ana tərəfdən olan qardaşlara, qardaşların oğullarına, bacıların oğullarına və həmçinin qadınlara aiddir. Qadınlar bir-birinin qarşısında tamamilə örtünməyə borclu deyillər və bu hökm istisnasız olaraq bütün qadınlara aiddir. Lakin bir rəy də vardır ki, “öz qadınları” ifadəsində işlədilən əvəzlik qadınların dini mənsubiyyətini gözə çarpdırır. Bu şərhə əsaslanan ilahiyyatçılar belə hesab edirlər ki, müsəlman qadın digər dinə mənsub qadınların qarşısında tamamilə örtünməlidir və müsəlman olmayan qadınlar örtünməmiş müsəlman qadınlara baxmaq haqqına malik deyillər.\n\nBununla yanaşı tamamilə qadına məxsus olan kölələr üçün istisna müəyyənləşdirilmişdir. Kölə tamamilə qadına məxsus olduqda, ona baxmaq ixtiyarına malikdir. Əgər qadın ona tamamilə və ya qismən sahiblik etməkdən məhrum edilərsə, onda kölə də ona baxmaq haqqından məhrum olur[15].\n\nQadınlara xidmət edən və ya onlarla sıx əlaqədə olan və ehtiras hissindən məhrum olmuş kişilər üçün də istisna müəyyən edilmişdir. Bunlar qadının çılpaqlığı haqqında məlumatsız olan kəmağıl və həmçinin nə tənasül üzvündə, nə də ürəyində şəhvət hiss etməyən impotent[16] kişilərdir. Belə insanlar üçün onların özgə qadınlara baxması təhlükəli nəticələr doğurmur.\n\nHəddi-buluğ yaşına çatmamış uşaqlar da istisna edilmişdir. Onlara özgə qadınlara baxmağa icazə verilmişdir və Fövqəluca Allah buna ona görə icazə vermişdir ki, onlar qadın çılpaqlığı haqqında məlumatsız olurlar və qadınlara ehtiras hissi duymurlar. Bundan aydın olur ki, uşaq həddi-buluğa çatdıqda, özgə qadınlar onun yanında örtünməlidirlər, çünki o, əvvəllər dərk etmədiyini, indi artıq başa düşür.\n\nSonra Fövqəluca Allah qadınlara buyurur ki, onlar yeriyərkən, ayaqlarına taxdıqları bəzək şeylərini ətrafdakılara göstərmək xatirinə, ayaqlarını yerə bərk vurub taqqıldatmasınlar. Onlar belə etməklə öz zinətlərini büruzə verir və bununla yad kişiləri yoldan çıxarırlar.\n\nGünahların qarşısının alınması haqqında dini qaydalar buna və buna bənzər hökmlərə istinad edir. Əməl halal ola bilər, lakin əgər o, günaha aparırsa və yaxud apara bilərsə, onda şəriət onu haram elan edir. Əslində, ayağı yerə bərkdən vurmaq haram deyildir, lakin qadın bunu bəzəklərinin səsinin eşidilməsi üçün edirsə, onda bu haramdır.\n\nBu gözəl hökmlər və ecazkar nəsihətlər xatırlandırıldıqdan sonra, Fövqəluca Allah xüsusilə qeyd edir ki, möminlər qüsurlardan qorunmurlar. Məhz buna görə Allah onlara əmr edir ki, tövbə etsinlər və Ona, xilasın rəhni olan bağışlanmaları üçün dua etsinlər. Xoşbəxtliyin qazanılması və uğura nail olunması, təkcə Allahın qəzəbinə səbəb olan günahlardan qəlbən və bədən hərəkəti ilə əl çəkməyi və Onun sevdiyinə qəlbən və bədən hərəkəti ilə müraciət etməyi nəzərdə tutan tövbə ilə əldə edilir. Rəbbə bağışlanma haqqında dua etmək hökmü bütün möminlərə aiddir və bundan aydın olur ki, hər bir möminin tövbəyə ehtiyacı vardır. Bu ayə insanları səmimiyyətlə tövbə etməyə çağırır. Bu tövbə bu dünyada firavan yaşamaq, özünü göstərmək, şöhrət və ya digər tamahkarlıq məqsədləri xatirinə deyil, səmimiyyətlə və Allah xatirinə edilməlidir.",{"from":218,"to":218,"text":1064},"Fövqəluca yaşlı müsəlmanlara və kölə sahiblərinə onların himayəsində olanları evləndirməyi əmr edir. Bu, subay kişilərə, bakirə qızlara, boşanmış və dul qadınlara aiddir. Qohumlar və yetimlərin hamiləri onların himayəsində olan və evlənməyə və ya ərə getməyə ehtiyacı olanları evləndirməlidirlər. Əgər insanlara onların himayəsində olanları nikahlandırmaq əmr olunubsa, onda onlar öz ailə həyatını qurmaq haqqında daha çox qayğı çəkməlidirlər.\n\nBununla yanaşı Fövqəluca Allah kölə sahiblərinə pozğunluqdan və zinadan çəkinən mömin kölələrini və cariyələrini evləndirməyi əmr etmişdir. Kölə sahibləri bu üsulla kölələrini möminliklərinə görə mükafatlandırmalı və onları bakirəliyə həvəsləndirməlidirlər. Kölə zinakarlıq etdikdə, sahibinə onu evləndirmək qadağan olunur. Bu şərh təsdiq edir ki, zinakar kişi və zinakar qadın, törətdikləri günahı tövbə etmədikcə, evlənmək haqqına malik olmurlar və biz bu barədə bu surənin əvvəlində bəhs etmişdik. Fövqəluca bu hökmü azad müsəlmanlar üçün deyil, təkcə mömin kölə və mömin cariyələr üçün təyin etmişdir, çünki zina, bir qayda olaraq, kölələr arasında yayılmış olur.\n\nLakin belə bir rəy də var ki, ərəb sözü olan “saleh” (“dindar”, “yararlı”) müzakirə etdiyimiz ayədə evlənməyə və ya ərə getməyə ehtiyacı olan kölə və cariyələrə aiddir. Bu şərhə görə, kölələrin sahibi, onlar evlənməyə ehtiyac duymadıqda, kölələrini nikahlandırmamalıdır. Yəqin bu hər iki şərh doğrudur. Bu barədə ən yaxşı bilən Allahdır.\n\nSonra Fövqəluca Allah evlənənləri Öz lütfkarlığı ilə zənginləşdirəcəyini vəd edir. Müsəlman səhvən düşünməməlidir ki, evlənməklə və ailə üzvlərinin sayını artırmaqla maddi vəziyyəti çətinləşəcək, çünki Fövqəluca Öz qullarına evlənməyi əmr etmiş və onları ehtiyacdan və kasıblıqdan qoruyacağını vəd etmişdir.\n\nƏhatəedən və Bilən – Onun gözəl adlarındandır. Onun mərhəməti və xeyirxahlığının həddi yoxdur. O (Pak və Müqəddəs Olan) mənəvi və maddi zənginliyə layiq olanlardan və Allahın iltifatına layiq olmayanlardan xəbərdardır və onlardan hər birini Öz biliyinə və Öz müdrikliyinə müvafiq olaraq mükafatlandırır.",{"from":224,"to":224,"text":1066},"Evlənmək imkanına malik olmayan müsəlman bakirəliyinə riayət etməlidir, yəni, günahdan uzaq durmalı və əlindən gələn hər şeyi etməlidir ki, itaətsizliyə batmasın. Bundan ötrü o, insanı günaha doğru sövq edən hər cür düşüncələrdən çəkinməli və Muhəmməd Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) nəsihətlərini rəhbər tutmalıdır. O (s.ə.s.) belə demişdir: “Ey gənclər! Sizdən kim ki, ər-arvadlıq həyatı keçirmək imkanına malikdirsə, qoy evlənsin. Kim ki, bunu etmək imkanına malik deyil, qoy oruc tutsun, çünki oruc onun üçün axtalanmağa bənzər”.\n\nBu hökm öz kasıblığı və ya hamilərinin və sahiblərinin kasıblığı üzündən nikah bağlaya bilməyənlərə aiddir. Bu hökm həmçinin gənclərin hamilərinin və ya kölələrin sahiblərinin onları evləndirmək istəmədikləri və cavanların da onları buna sövq edə bilmədikləri hallarına da aiddir.\n\nBu şərh digər bir şərhdən daha yaxşıdır. Həmin şərhə görə, burada söhbət mehr ödəmək imkanı olmayanlardan gedir. Əgər “nikah” sözü doğrudan da “mehr” (“mehr ən-nikah”) ifadəsinin yerinə işlədilmişdirsə, onda belə çıxır ki, söz birləşməsində asılı söz əsas sözü əvəz etmişdir. Bu şərh iki qüsura malikdir. Birincisi, sübut edilməsinə ehtiyacı olan sözün buraxılmasının nəzərdə tutulmasıdır, çünki əsas götürülən – Quran mətnində hər hansı bir buraxılışın[17] mövcud olmamasıdır. İkincisi isə, ayənin mənası maddi imkana malik olanlar və maddi imkanlardan məhrum olanlarla məhdudlaşdırılmışdır. Bu halda müzakirə etdiyimiz ayə, evləndirilmək məsuliyyəti hamilərinin öhdəsinə düşən kölələrə, cariyələrə və gənclərə aid edilmir. Biz öncə bu barədə artıq demişdik.\n\nSonra Allah Öz lütfkarlığı ilə, bakirəliyinə riayət edənlərin rifahını təmin edəcəyini və onların bu məsələsini həll edəcəyini vəd etmişdir. Bununla da O (Pak və Müqəddəs Olan) onlara yüngülləşmə və kömək gözləməyi və bu gözləmədən təngə gəlməməyi[18] tapşırmışdır.\n\nAllah həm də sahiblərindən öz azadlığını satın almaq istəyən kölələri xatırlamışdır. Əgər kölə kişi və kölə qadın öz sahibindən bu barədə xahiş edirlərsə, onda onların sahibi razılaşmalı və əgər o bu kölələrdə xeyirxahlıq başlanğıcı tapırsa, onda o, kölələrin satınalma məbləğini təyin edir. Xeyirxahlıq başlanğıcı deyildikdə, onların özünü təmin etmək üçün vəsait əldə etmək bacarığı və dində möminliyi nəzərdə tutulur.\n\nKölələrin fidyə alıb azad edilməsi ikiqat fayda gətirir. Birincisi, kölə sərbəstlik əldə edir. İkincisi, o, azad edilməsinə görə muzd ödəyir və sahibinə onu itirməsinin yerini doldurur. Ola da bilər ki, fidyə alıb, azadlığa buraxılacağı vəd edilmiş kölə, müəyyən olunmuş azadedilmə haqqının ödənilməsi dövründə can-başla işləməyə başlayacaq və sahibinə, əvvəlkindən daha çox fayda gətirəcək. Beləliklə, əvəzi ödənilməklə sərbəst buraxılan kölə sahibinə zərər vurmur və kölənin özünə böyük fayda gətirir. Buna görə Allah müsəlmanlara buyurur ki, kölələri, əvəzi ödənilməklə, azad etsinlər. Ayənin aydın mənasına uyğun olaraq, bu buyruq hökmün fərz olduğunu vurğulayır. Digər bir rəyə görə isə, bu buyruq arzu ediləndir.\n\nSonra Fövqəluca kölə sahiblərinə əmr edir ki, şərtləşdirilmiş ödənc məbləğini[19] ödəməkdə kölələrə yardım göstərsinlər, çünki onların buna doğrudan da ehtiyacı var və onlar mülkiyyətə malik deyillər. Sahibkar şərt kəsilmiş məbləğin azaldılmasında köləyə maddi kömək etməli və ya onu azaltmalıdır. Bununla yanaşı, Allah ətrafdakılara da, fidyə haqqı barədə sahibkarla razılığa gələn kölələrə yardım göstərməyi əmr edir. Allah həmçinin qərara almışdır ki, yığılmış zəkat vəsaitlərinin bir hissəsi həmin kölələrə verilsin.\n\nEy möminlər! Sizə bəxş edilmiş mal-mülkdən öz kölələrinizə də əta edin. Sizin var-dövlətiniz Allahın nemətidir. O (Pak və Müqəddəs Olan) sizə xeyirxah olduğu kimi, siz də Onun qulları-na qarşı xeyirxah olun!\n\nBu ayədən aydın olur ki, əgər kölə fidyə verib, özünün azadlığa buraxılmasını ağasından xahiş etmirsə, onda ağası ona bunu[20] təklif etməməlidir. Sahibin həm də köləni fidyə ilə azadlığa buraxmamaq haqqı var. Bu o zaman ola bilər ki, belə sərbəstliyə buraxılmanın kölə üçün bir faydası olmasın, o, özünü sərbəst dolandıra bilməsin və azad edildikdən sonra ətrafdakılara əlavə yük olsun və həm də azadlığa buraxılandan sonra günah işlətməyə başlasın. Belə hallarda kölə sahibinin buna nəinki haqqı var və hətta o, kölənin müraciətini rədd etməlidir.\n\nSonra Fövqəluca Allah kölə sahiblərinə cariyələrini, əgər onlar bakirəliyə meyillidirlərsə, əxlaqsızlığa sövq etməyi qadağan etmişdir. Əks halda onları buna məcbur etmə zəruriyyəti olmazdı. Əgər cariyə bakirəliyə meyil etmir və yava gəzirsə, onda sahibi onun bu əməllərinin qarşısını almalıdır. Fövqəluca Allahın bu hökmü nazil etməsinin səbəbi cahillik dönəmində cariyə sahiblərinin onları əxlaqsızlığa məcbur etmələri və onların göstərdikləri “xidmət” haqqını mənimsəmələri idi. Kölə sahiblərinə öz cariyələrindən daha qanacaqsız və daha ismətsiz olmaq yaraşmır.\n\nEy insanlar! Doğrudanmı sizin cariyələriniz əxlaqsızlıqdan çəkinmək istəsələr, siz onları buna məcbur edərsiniz? Doğrudanmı sizin bu davranışınız təkcə cüzi miqdarda fani maddi nemətlər əldə etməkdən ötrüdür?! Əgər siz bu rəzalətdən təmizlənsəniz, alicənablıq göstərsəniz və ölümdən sonra alacağınız mükafat və cəza üzərində düşünsəniz, bu sizin üçün sizi rəzalətə və alçalmağa məhkum edən cılız maddi nemətlərdən dəfələrlə daha çox faydalı olardı.\n\nSonra Fövqəluca öz cariyələrini əxlaqsızlığa məcbur edənləri tövbə etməyə çağırır. Əgər onlar tövbə etsələr və Onu qəzəbləndirən əməllərdən əl çəksələr, onda O (Pak və Müqəddəs Olan) onların günahlarını bağışlayar və onlara rəhm edər. Onlar buna, özləri özlərinə rəhm edib, cəzadan xilas etdikləri və öz cariyələrinə lütfkarlıq göstərib, onları zərər verən şeylərdən xilas etdikləri vaxt layiq görülərlər.",{"from":216,"to":216,"text":1068},"Allah Onun qullarına oxunan ayələrin mühümlüyünü və böyüklüyünü xüsusilə vurğulayır ki, qulları o ayələri layiqincə qiymətləndirsinlər və onlarla bağlı olan vəzifələrini yerinə yetirsinlər. Bu ayələr son dərəcə aydın və anlaşıqlıdır. Onlar insanların bilməyə ehtiyac duyduqları bütün əsas və fərdi hökmləri[21] izah edir. Onlar insanı çətin vəziyyətə salmır və onu şübhələr içində əzab çəkməyə qoymur.\n\nBu ayələrlə yanaşı Allah bəşəriyyətin keçmiş nəsilləri haqqında ibrətamiz hekayətlər nazil etmişdir. O, xəbər vermişdir ki, onların arasında saleh insanlar da, yolunuazmışlar da olmuşdur. Allah onların əməllərini səciyyələndirmiş və onların qisməti olmuş sonluğunu təsvir etmişdir. İnsanlar bu hekayətlərdən ibrət dərsi alırlar və onda anlayırlar ki, öz sələflərinin əməllərini təkrarlayanları hansı əvəz gözləyir.\n\nAllah müttəqi möminlər üçün də nəsihətlər nazil etmişdir. Bu – vəd və xəbərdarlıq, müjdə və ciddi təhdiddir. Allah xofu olan qullar bu nəsihətlərə qulaq asır, Allahın bəyənmədiyindən çəkinir və Onun bəyəndiyi əməlləri həyata keçirirlər.",{"from":237,"to":237,"text":1070},"Allah – göylərin və yerin birbaşa və məcazi mənasında nurudur. Onun ilahi mahiyyəti işıqdır və Onun örtüyü də işıqdandır. Əgər Allah onu qaldırsa, onda Onun Üzünün əzəməti Onun baxışlarının əhatə etdiyi hər şeyi yandırardı. Onun nuru sayəsində Onun Kürsüsü və Ərşi, günəş və ay işıq saçır. Onun sayəsində Cənnət bağları işıqla nurlanır.\n\nBu ayənin Allahla bağlı məcazi mənası da yol veriləndir. Belə ki, Onun Kitabı – nurdur, Onun şəriəti də nurdur. Allahın elçilərinin və digər qullarının qəlbində yanan iman və biliklər də həmçinin nurdur. Onun işığı olmasaydı zülmət bütün Kainatı bürüyərdi. Buna görə də, o yerdə ki, Allahın nuru[23] yoxdur, orada işıq ucu görünməyən qaranlıq hökm sürür.\n\nMəxluqlara Allahın yolunu göstərən nur taxçaya qoyulmuş lampaya bənzəyir. Burada söhbət möminlərin qəlbinə nur saçan imanın və Quranın işığından gedir. O, lampa qoyulmuş taxçaya bənzəyir, çünki taxça işığı bir yerə toplayaraq, onun hər tərəfə dağılmasına imkan vermir. Bu lampa o qədər təmiz və gözəldir və onun işığı o dərəcədə parlaqdır ki, inci ulduza bənzəyir. Onun nuru zeytun ağaclarının meyvəsindən alınan yağla alışdırılır, çünki belə yağ ən parlaq alovla yanır. Belə yağı, başqa ağaclar kimi, günün birinci yarısında günəşin şüalarının düşdüyü şərq tərəfə əyilməyən və günün ikinci yarısında günəşin şüalarının düşdüyü qərb tərəfə əyilməyən, ağaclardan əldə edirlər. Məhz belə zeytun ağacları Şamda bitir[24]. Onlar bütün gün ərzində günəşin şüaları ilə qidalanır və bunun sayəsində o ağaclarda yetişən zeytun yağı ən təmiz alınır. Bu yağ o dərəcədə təmiz olur ki, hətta ona od toxunmadan belə işıq verməyə hazırdır. Əgər od ona toxunarsa, onda o daha parlaq və gözəl işıq saçar. Odun işığı yağın işığı ilə güclənir və bir işıq digər bir işığın üzərinə düşür.\n\nBu hikmətamiz məsəldə Allah, qəlbi Onun nuru ilə işıqlanan möminlərin vəziyyətindən xəbər verir. Əzəldən möminlərin ruhuna daxil edilmiş məziyyətlər təmiz zeytun yağına bənzərdir. Bu keyfiyyətlər pak və qüsursuzdur. Buna görə möminlər Allahın elmini qavramağa və Allahın hökmlərini yerinə yetirməyə hazırdırlar. İman və elm onların qəlbinə daxil olduqda, onlar, lampanın piltəsi od toxunduqda alışdığı kimi, iman nuru ilə ziyalanırlar. Onlar Allah barədə pis niyyətlərə və təsəvvürlərə malik olmurlar. Buna görə iman onların mirvari ulduzların işığı kimi təmiz və parlaq işıq saçmasına səbəb olur. Onların ürəklərində təhtəlşüurun qüsursuz işığı, iman işığı və elmin işığı birləşir – bir işıq digər işığın üstünə çökür. Lakin heç də hər bir insan qəlbində Allahın nurunun cilvələnməsinə layiq olmur və buna görə O (Pak və Müqəddəs Olan), Öz nuruna təkcə Öz istədiyini yönəldir. O (Pak və Müqəddəs Olan), bu insanların paklığını və qüsursuzluğunu bilir və bilir ki, onlar təmizlənməyə və yüksək dərəcəyə çatmağa qadirdirlər.\n\nAllah Öz qulları üçün belə hikmətamiz məsəllər çəkir ki, onlar bu məsəllər üzərində düşünsünlər, onların mənalarını dərk etsinlər və haqqı yalandan fərqləndirə bilsinlər. Bu Onun məxluqlarına bəslədiyi mərhəmətinin və xeyirxahlığının təzahürlərindəndir. İnsanlar belə hikmətamiz məsəllərin köməyi sayəsində maddi aləm vasitəsi ilə ruhi aləmi dərk edir və bu onların qarşısında aydın biliklərin geniş imkanlarını açır. Allah isə bütün varlığı Öz elmi ilə əhatə edir. O (Pak və Müqəddəs Olan) baş verən hadisələrin mahiyyətindən, onların istənilən təfərrüatlarından xəbərdar olduğu üçün insanlara belə məsəllər çəkir və çox gözəl bilir ki, bu məsəllər insanlara böyük fayda verir. Bu isə o deməkdir ki, qullar onların üzərində düşünməli, onlardan üz döndərməməli və onlara müqavimət göstərməməlidirlər. Həqiqətən, Allah bilir, onlar isə bilmirlər.\n\nİmanın və Quranın nuru məscidlərdə daha güclü işıq saçdığına görə, daha sonra Fövqəluca məscidlərin çox böyük faydası olduğunu vurğulayır:",{"from":243,"to":249,"text":1072},"İnsanlar, Allahın yer üzündə ən sevimli yerləri olan şan-şöhrətli və əzəmətli məscidlərdə Allaha ibadət edirlər. O (Pak və Müqəddəs Olan) insanlara əmr edərək tapşırmışdır ki, məscidlər tiksinlər və onlarda Onun adını zikr etsinlər. Bu iki hökm hər bir məscid üçün əsas hökmlərdir. Məscid inşa etmək hökmü müsəlmanları təkcə məscidlərin tikilməsinə deyil, onlarda təmizliyin saxlanmasına, onları natəmizliklərdən və narahatçılıq törədən hər şeydən təmizləməyə, kafirlərdən və həmçinin özlərini murdarlanmaqdan saxlaya bilməyən kəmağıl və körpələrdən qorumağa, məscidlərdə faydasız danışıqlardan çəkindirməyə və onlarda ucadan danışmaqdan (əgər bu Allahı zikr etmək üçün edilmirsə) çəkindirməyə yönəltməyi nəzərdə tutur. Allahı məscidlərdə zikr etmək hökmünə gəldikdə isə, bu, fərz və nafilə namazların qılınmasını, Quran oxunmasını, Allahın təriflənməsini və şərəfləndirilməsini, dualar oxunmasını, dini elmlərin öyrənilməsini və öyrədilməsini, faydalı məsələlərin müzakirəsini, Allaha yaxınlaşmaq məqsədilə etikafa çəkilməyi və məscidlə bağlı digər ibadət ayinlərinin yerinə yetirilməsini nəzərdə tutur. Məhz buna görə məscidlərin istifadə edilməsi (imarət əl-məsəcid) adı altında nəinki təkcə məscidlərin tikilməsi, həm də onlarda ibadət edilməsi və Allahı zikr etmənin digər formaları nəzərdə tutulur. İkinci mənada məscidlərin istifadə edilməsi daha çox məna kəsb edir. Bax buna görə də müsəlmanlara gündəlik beş fərz namazın və cümə namazının məsciddə qılınması tapşırılmışdır, həm də, əksər üləmalar belə hesab edirlər ki, bu tapşırıq vacib xarakter daşıyır, amma bəziləri bunu arzu edilən sayırlar.\n\nSonra Fövqəluca məscidlərdə Ona səmimiyyətlə ibadət edənləri və səhər-axşam, yəni, günün başlanğıcında və sonunda Onu mədh edənləri tərifləyir. Məhz günün bu saatları ən şərəfli vaxtlardır və Allahın qullarının bu vaxtlarda Ona yaxınlaşması daha asandır. Allahın təriflənməsinə gəldikdə isə, bu, namaz zamanı və ya digər hallarda Ona həmd edilməsidir. Buna görə müsəlmanlara səhər və axşam Allahı xatırlamaq və müəyyən dualar oxumaq tapşırılmışdır. Maddi həzlərdən ləzzət almaqdansa və Ona ibadəti yaddan çıxarıb, ticarətlə məşğul olmaqdansa öz Rəbbinin iltifatını qazanmağı üstün tutan kişilər məhz belə də edirlər.\n\nFövqəluca əvvəlcə hər növ gəlirli əqdlərin nəzərdə tutulduğu ticarəti, sonra isə satışı xatırladır və bu hissəni ümumiyə daxil etmənin bir nümunəsidir. O (Pak və Müqəddəs Olan) vurğulayır ki, insanlar hər şeydən çox əmtəə satışı ilə məşğul olurlar. Saleh kişilər də ticarət, alış və satışla məşğul olurlar, çünki bunda qınanılmalı heç bir şey yoxdur. Lakin alış-veriş onları aldadıb yoldan çıxarmır və onlar Allahı zikr etməyi, namaz qılmağı və zəkat verməyi üstün tuturlar. Əksinə, onlar həyatlarının məqsədini Ona itaət və ibadət etməkdə görürlər və bu məqsədə çatmağa mane olan hər şeydən boyun qaçırırlar.\n\nÇox vaxt insanların maddi ləzzətlərdən imtina etməsi çətin olur və onlar ticarətin müxtəlif formaları vasitəsilə mümkün qədər daha çox maddi nemətlər əldə etmək istəyirlər. Allaha ibadət etmək xatirinə bəzi maddi nemətlərdən imtina etmək zəruriyyəti çox vaxt insanları çətinliyə salır və buna görə Allah Onun qarşısında öz vəzifələrini yerinə yetirməyə üstünlük verməyə nəyin məcbur etdiyini xatırladır. Bu – Qiyamət günü qarşısında qorxudur ki, insanları dəhşətə salır və insanın qəlbini və canını rahatlıqdan məhrum edir. Ağıl sahibi olan kişilər bu gündən dəhşətə gəlirlər və bu onlara Axirət həyatı xatirinə zəhmət çəkməyə və insanı Allaha ibadət etməkdən yayındıran hər şeydən imtina etməyə kömək edir.",{"from":256,"to":256,"text":1074},"Ən yaxşı əməllər saleh əməllərdir. Ağıl sahibi olan kişilər təkcə öz saleh əməllərinə görə mükafat alacaqlar, çünki onlar saleh əməlləri ilə yanaşı yol verilən və qadağan olunmayan əməllər də yerinə yetirirdilər. Lakin təkcə saleh[25] əməllər mükafata layiqdir və buna görə Fövqəluca buyurur: “Bu ona görə belə olacaqdır ki, Allah onların törətdiyi ən pis əməli bağışlasın və onları ən yaxşı əməllərinə görə mükafatlandırsın” (Zümər, 39\u002F35). Lakin möminlərin alacağı təkcə layiq olduqları mükafatları olmayacaq. Allah Öz lütfkarlığı sayəsində o mükafatı artıracaqdır. O (Pak və Müqəddəs Olan), onu istədiyinə saysız-hesabsız ölçüdə bəxş edəcəkdir. O (Pak və Müqəddəs Olan) qullarına onların hətta öz əməlləri ilə layiq olmadıqları bol mükafatlar əta edəcəkdir. Bundan başqa, onlar belə mükafatlar haqqında heç xəyallarına da gətirməmişdilər, çünki Allahın səxavətinin nə sayı var, nə də öl-çüsü. Fövqəluca Allah bu barədə bildirməklə Özünün mükafatlandırmasının hüdudsuzluğunu vurğulayır.\n\nSonra O (Pak və Müqəddəs Olan), kafirlərin əməllərinin əbəs olması və kədərdən başqa onlara heç bir şey verməyəcəyi haqqında iki hikmətamiz məsəl çəkir. Fövqəluca buyurur:",{"from":261,"to":261,"text":1076},"Öz Rəbbinə və Onun elçilərinə iman gətirməyənlərin əməlləri nə ağaclar, nə də digər yaşıllıqlar olmayan səhralığa bənzər. Susamış adam isə onları suya oxşadar, çünki insan güclü susuzluq anında, başqa şəraitdə heç vaxt ağlına belə gətirmədiyi bir şeyi təsəvvür edər. O, susuzluğunu söndürməyə ümid bəsləyir, lakin onun zənni yanılmış olur. O, ilğıma yaxınlaşdıqda, onu böyük bir məyusluq çulğayır. O, ümidini itirir və bu vəziyyətdə susuzluğu daha da güclənir.\n\nKafirlərin əməlləri də belə bir ilğıma bənzəyir. Şeylərin əsil mahiyyətindən bixəbər olan cahil insan elə hesab edir ki, bu əməlləri ona fayda verə biləcəkdir. O, öz hərəkətlərinin zahiri tərəfi ilə aldanır, yanlış ehtimallara qapılır və əməllərinin arzu etdiyinə nail olmağa kömək edəcəyinə ümid bağlayır. O, susuz yol yolçusunun suya ehtiyacı olduğu kimi, öz istəklərinin təmin edilməsinə möhtacdır. Lakin Əvəz Veriləcək Gün gəldikdə və kafir öz əməlləri ilə üzbəüz qaldıqda görəcək ki, onların hamısı əbəs imiş. Onun ümid bəslədikləri hər şey izsiz-tozsuz yox olacaq, ona nə zərər, nə də fayda verməyəcək. Belə olduqda, o, Allah ilə təkbətək qalacaq və O (Pak və Müqəddəs Olan), ondan tam hesab tələb edəcək. Allah insanın bütün əməllərindən, hətta bu əməllər, xurma çəyirdəyinin şırımı və ya çəyirdəyi xurmanın ətindən ayıran qabığı böyüklükdə olsa da, xəbərdardır. Nə kiçik, nə də böyük əməllər Allahdan gizli qalmır və O (Pak və Müqəddəs Olan), haqq-hesabı çox tez çəkir[26]. Qoy cahil günahkarlar elə fikirləşməsinlər ki, bu təhlükə onlardan çox uzaqdır, çünki o, mütləq gerçəkləşəcəkdir!\n\nBeləliklə, birinci hikmətamiz məsəldə Allah kafirlərin əməllərini səhrada ilğıma oxşatmışdır ki, orada nə ağaclar olur, nə də digər yaşıllıqlar. Bu müqayisə ədalətlidir, çünki həqiqətən də kafirlərin ürəyində, saleh əməllərin cücərməsi üçün zəruri olan xeyirxahlıq və dindarlıq yoxdur. Bunun səbəbi onların ürəklərində kök salmış inkarçılıqdır. Sonra Fövqəluca kafirlərin əməllərinin qüsurluluğu və əbəsliyi haqqında ikinci hikmətamiz məsəli çəkir və belə buyurur:",{"from":267,"to":267,"text":1078},"Dənizin dərinliyindəki qaranlıq üst-üstə qalanmış dalğaların qaranlığı ilə örtülmüşdür və o da öz növbəsində qara buludların və qaranlıq gecənin zülməti ilə örtülmüşdür. Orada işığa həsrət qalan zülmət hökm sürür və əgər insan əlini uzadarsa, məsafənin çox yaxın olmasına baxmayaraq, onu görə bilməz. Bunu xatırlatdıqdan sonra, ətrafda nəyi isə görmək imkanından danışmağa lüzum qalmır. Eyni şeyi ürəkləri də qaranlığa bürünmüş kafirlər haqqında demək olar. Onların ətrafında, onlara xeyir gətirməyən qaranlıq hökm sürür. Bu qaranlıq imansızlıq qaranlığı ilə örtülmüş, cahillik qaranlığı və cinayətkarlıq qaranlığı ilə daha da ağırlaşmışdır ki, bütün bunlar yuxarıda sadalananların törəməsidir. Bunların bir nəticəsi kimi, kafirlər işıq ucu görünməyən bu zülmət içində veyllənir, haqq yoldan üz döndərir və azğınlıqla aldanma arasında vurnuxurlar. Bunun səbəbi isə, Allahın onları Öz köməyindən məhrum etməsi və onlara nur əta etməməsindədir. Həqiqətən də, Allah kimə nur verməsə, o, işığa həsrət qalar. İnsanların qəlbi qaranlıq və biliksizdir. Onlar xeyirxahlıqdan və nurdan məhrumdurlar. Bu keyfiyyətlər, ancaq Allahın Öz mərhəməti ilə iltifat göstərdiyi kimsələrə aid deyildir.\n\nBelə bir rəy də var ki, bu iki ibrətamiz məsəl bütün kafirlərin əməllərinə şamildir. Kafirlərin əməlləri çoxsaylı və müxtəlif olduğuna görə, Fövqəluca Allah bir məsəllə qane olmamışdır. Digər bir rəyə görə isə, məsəllərin hər biri kafirlərin müəyyən dərəcəlilərinə aiddir: birinci – kafirlərin başçılarına, ikinci isə onların itaətkar ardıcıllarına məxsus edilmişdir. Bu barədə ən yaxşı olanı Allah bilir!",{"from":274,"to":274,"text":1080},"Fövqəluca Özünün sonsuz əzəməti və qüdrəti haqqında xəbər verir və bildirir ki, məhz bunların sayəsində bütün məxluqlar Allaha möhtacdırlar, Onun hökmranlığını qəbul etməklə Ona ibadət edirlər. Canlı məxluqlar və cansız varlıqlar, səf-səf uçan quşlar, göylərin və yerin digər sakinləri Allahı tərifləyirlər. Hər bir məxluq Allahı necə tərif etmək və Ona necə ibadət etmək lazım olduğunu bilir və bu ibadət formaları həmin məxluqların imkanlarına tamamilə uyğundur. Allah qullarına namaz qılmağı və Onun şanını ucaltmağı ya elçilərinin vasitəsi ilə (insanlara, cinlərə və mələklərə) öyrədir, ya da bunu, bütün qalan məxluqlara, təlqin etmək vasitəsilə gerçəkləşdirir. Müzakirə etdiyimiz ayənin belə şərhi ən inandırıcıdır, çünki bir qədər sonra Fövqəluca Allah bəyan edir ki, məxluqların əməlləri Ona məlumdur. Ondan heç nə gizlədilə bilməz və buna görə hər bir qul mütləq layiq olduğu əvəzi alacaqdır. Bu şərhdən görünür ki, Allah eyni vaxtda Öz qullarını öyrətdiyini və onların əməllərindən xəbərdar olduğunu və həm də onların niyyətlərinin Ona məlum olduğunu və onların layiq olduqları əvəzi mütləq alacaqlarını xatırladır.\n\nİkinci bir şərhə görə isə, müzakirə etdiyimiz ayədə əvəzlik məxluqlara deyil, Allaha aiddir. Buna görə bu ayənin digər tərcüməsi belə səslənir: “Onlardan hər birinin namazı və necə tərifləyəcəyi Ona məlumdur. Allah onların nə etdiklərini bilir”. Rəbb qullarının ibadəti haqqında hər şeyi olduğu kimi bilir, halbuki insanlara bu barədə ancaq Onun onlara icazə verdiyi məlumdur. Belə olduqda, bu ayə Fövqəlucanın: “Onu yeddi göy, yer və onlarda olanlar tərifləyərlər. Onu həmd ilə tərifləməyən bir məxluq yoxdur, lakin siz onların tərifləməsini anlamazsınız. Həqiqətən, O Həlimdir, Bağışlayandır” (İsra, 17\u002F44).\n\nBütün məxluqların Allaha ibadət etdiyini və bu ibadətə möhtac olduqlarını izah etdikdən sonra Fövqəluca Allah Onun İlahi hakimiyyətinə və İlahi rəhbərliyinə möhtac olan qullarını xatırlayır. Fövqəluca buyurur:",{"from":280,"to":280,"text":1082},"Allah göyləri və yeri yaratmış, onların sakinlərinə nemətlər əta etmiş və onları Öz dininin və qədərinin qanunlarına müvafiq olaraq idarə edir. Yer üzündəki həyat məhz bu qanunlara tabedir. Axirət həyatına gəldikdə isə, orada Allah ədalətli əvəz qanunlarına müvafiq olaraq mühakimə edəcəkdir və buna görə də O (Pak və Müqəddəs Olan) hamıya bəyan edir ki, bütün məxluqlar Ona qayıtmalı və ədalətli əvəz almalıdırlar.",{"from":92,"to":92,"text":1084},"Məgər sən Allahın qüdrətinin şahidi deyilsənmi? O səmada kiçik buludları qovaraq, onları uca dağlar kimi qat-qat toplayır. Belə buludların yarıqlarından yağış və leysan yağdırır. Bu yağışlar yerə kiçicik damlalar kimi düşür ki, fayda versinlər və zərər toxundurmasınlar. Belə yağışların sayəsində su hövzələri və kanallar dolur, vadilərdən isə çaylar axmağa başlayır. Beləcə, yer üzündə cürbəcür yaraşıqlı bitkilər əmələ gəlir. Bəzi hallarda isə Fövqəluca Allah topa buludlardan dolu yağdırır ki, onlar nəyin üstünə düşürlərsə, məhv edirlər. Allah belə doluların vasitəsi ilə istədiyini vurur, istədiyini də onlardan qoruyur. Bu, Allahın qədərinə və Allahın müdrikliyinə tam uyğun olaraq baş verir və buna görə Allah ən gözəl tərifə layiqdir. Bu buludlardan çaxan ildırımların parıltısı insanı görmə qabiliyyətindən məhrum etməyə qabildir. Məgər bunları Allah yaratmamışdırmı? Onları insana xidmət etməyə yönəltməmişdirmi? Onları insanlar üçün faydalı etməmişdirmi? İnsanları onların təhlükəsindən qorumamışdırmı? Məgər bu, Allahın mükəmməl qüdrətini, yenilməz iradəsini və hüdudsuz mərhəmətini təsdiq etmirmi?",{"from":293,"to":293,"text":1086},"Allahın iradəsi ilə soyuqluq istiliyi, istilik – soyuqluğu, gündüz gecəni əvəz edir, gecə də gündüzü. Allahın iradəsi ilə insanlar xeyrə nail olur və şərə uğrayırlar. Bütün bunlar – görmə qabiliyyətinə və dərrakəyə malik olanlar üçün bir ibrətdir. Belə insan-lar öz fərasətliliyi sayəsində baş verən hadisələrin mahiyyətini də, ətrafdakı əşyaları tanıdıqları kimi, asanlıqla dərk edirlər. Bəsirətli və ağıl sahibi olan insan məxluqlara sadəcə baxmır. O, baxarkən onların barəsində düşünür və bundan özü üçün faydalı nəticələr çıxardır. Bu minvalla o, həmin məxluqun nə üçün və nəyin xatirinə yaradıldığını anlamağa cəhd göstərir. Allahın öyüd-nəsihətlərindən üz döndərən cahillərə gəldikdə isə, onlar ətraflarında baş verən hadisələri, heyvanlar kimi, laqeydliklə müşahidə edirlər.",{"from":241,"to":241,"text":1088},"Fövqəluca qullarını şahidi olduqları hadisə haqqında düşünməyə dəvət edir. Buna – bütün yerdəki məxluqların sudan yaradılması hadisəsi daxildir. Su canlı orqanizmlərin əsas tərkib hissəsidir və buna görə də Fövqəluca belə buyurur: “Doğrudanmı kafirlər görmürlər ki, göylər və yer vəhdət halında bütöv idi və Biz onları bir-birindən ayırmışıq və bütün canlıları sudan yaratmışıq? Niyə onlar iman gətirmirlər?” (Ənbiya, 21\u002F30). Heyvanların bəziləri dişi yumurtalığını mayalayan kişi toxumunun damlasından dünyaya gəlir. Digər heyvanlar nəmlik içində dünyaya gəlir. Onlara aid olanlar, məsələn, ancaq nəmişlik yerlərdə çoxalan həşəratlardır. Hərçənd canlı orqanizmlərin əsas tərkib hissəsi eyni olsa da, onların zahiri görünüşü çoxsaylı fərqlərə malikdir. İlanlar və digər heyvanlar yerin üstündə sürünür, insanlar və bir çox quşlar iki ayaqları üstə hərəkət edir, ev heyvanları və digər heyvanlar dörd ətrafları üzərində yerlərini dəyişirlər. Eyni maddədən ən müxtəlif canlı məxluqların törəməsi şəraiti, iradəsi qeyd-şərtsiz icra edilən Allahın hüdudsuz fövqəlqüdrətinə dəlalət edir. Məhz buna görə Allah bəyan edir ki, O (Pak və Müqəddəs Olan), məxluqları Öz istədiyi kimi yaradır və onlara müxtəlif keyfiyyətlər verir.\n\nHəqiqətən, Allah bütün varlıqlar üzərində hökmrandır. O (Pak və Müqəddəs Olan), yeri mayalayan yağış nazil edir. Su hər yerdə eyni cürdür, yer də eynilə birdir, lakin onların qarşılıqlı təsiri nəticəsində ən müxtəlif keyfiyyətlərə malik cürbəcür bitkilər dünyaya gəlir. Fövqəluca buyurur: “Yer üzündə həmsərhəd sahələr, üzüm bağları, əkinlər, bir kökdən və ya müxtəlif köklərdən artan xurma ağacları vardır. Onları bir cür su ilə suvarırlar, lakin Biz onların bəzilərini digərlərindən daha ləzzətli edirik. Həqiqətən də, bunda – düşünən insanlar üçün bir ibrət vardır” (Rəd, 13\u002F4).",{"from":305,"to":305,"text":1090},"Biz qullarımıza lütfkarlıq göstərib, onlara aydın izah edilmiş şəriət hökmlərindən, tərifəlayiq əxlaqi keyfiyyətlərdən və hikmətli biliklərdən ibarət ayələr nazil etmişik. Bu ayələr insanların yolunu işıqlandırır və həqiqəti yalandan, düz yolu isə azğınlıqdan fərqləndirməkdə onlara kömək edir. Onlar bəzi insanları haqqı danmaqda ən kiçik imkanlardan belə məhrum etdiyi halda, digərlərinə heç bir çətinlik çəkmədən doğru yolu tapmaqda kömək edir. Onlar, elmi mükəmməl, mərhəməti hüdudsuz və izahı qüsursuz olan Allah tərəfindən nazil edildiyinə görə bu məziyyətlərə malikdir. Allah ayələrini olduqca aydın tərzdə izah etmişdir ki, qismətinə həlak olmaq düşən şəxs tam aydınlıq şəraitində həlak olsun, kimə yaşamaq nəsib olacaqsa, o da tam aydınlıq şəraitində yaşasın.\n\nAllah doğru yola istədiyini yönəldir. Bu, əzəldən haqlı davranan və doğruçu olan hər bir kəsə aiddir. Allah belə insanları ən nurlu və ən qısa yolla yönəldir və bu yol onu Allahın mərhəmət məkanına gətirir. Bu yolu keçmək üçün haqqı dərk etmək, ona azğınlıq qarşısında üstünlük vermək və əməllərində ona istinad etmək lazımdır. Fövqəluca qeyd edir ki, O (Pak və Müqəddəs Olan) haqqı Özünün bütün məxluqlarına izah etmişdir. Lakin doğru yola təkcə seçilmişləri yönəltmişdir. Allah bəzi qullarına Öz mərhəmətini göstərərək, onları ən gözəl tərzdə mükafatlandırır, digərlərinə isə Allah Öz ədalətini göstərərək, onları cahillik və nadanlığa görə bəraət almaq imkanından məhrum edir. Allah kimin nə dərəcədə Onun xeyirxahlığına layiq olduğunu yaxşı bilir.",{"from":311,"to":311,"text":1092},"Fövqəluca bu ayədə ürəkləri xəstəliyə tutulmuş, imanı olduqca zəif olan günahkarlar haqqında xəbər verir. Onlar ikiüzlülük xəstəliyinə tutulmuş, şübhələr içində vurnuxur və mükəmməl biliyə malik deyillər. Onlar özlərini mömin adlandırırlar və Allaha itaət etdiklərini bildirirlər, sonra isə bunu yerinə yetirmirlər. Onların bir hissəsi Allaha itaət etməkdən o dərəcədə möhkəm boyun qaçırırlar ki, hətta haqdan da imtina edirlər. İnsan özünün bir sıra vəzifələrini yerinə yetirməkdən yayına bilər, lakin bu zaman o, tövbə etmək və itaətə qayıtmaq niyyətində olmalıdır. Lakin bu günahkarlar haqdan üz döndərir və hətta tövbə haqqında heç düşünmürlər də. Özlərini mömin və itaətkar qul adlandıran və ibadət ayinlərinin çoxunu yerinə yetirməyən kəmetiqadların əksəriyyəti bu vəziyyətdədir. Bu, xüsusilə, zəkat, fərz və nafilə sədəqələrə, cihada və insan nəfsi üçün zəhmətə qatlaşmağı tələb edən digər ibadət ayinlərinə aiddir.",{"from":317,"to":317,"text":1094},"Belə kəmetiqad və digər insanlar arasında çəkişmə baş verdikdə və onlar Allahın və Onun Elçisinin (s.ə.s.) mühakiməsinə müraciət etməyə dəvət olunduqda, onlardan bəziləri Allahın və Onun Elçisinin (s.ə.s.) mühakiməsindən üz döndərirlər. Onlar cahillik zamanının qanunları ilə mühakimə olunmaq istəyir və İslam dini qanunları müqabilində cahillik qanunlarına üstünlük verirlər, çünki onlar bilirlər ki, haqq onların tərəfində deyil və şəriət qərarları həmişə gerçəkliyə uyğun gəlir.",{"from":323,"to":323,"text":1096},"Belə olduqda onlar şəriət qanunlarına müraciət edərdilər, lakin onlar ədalətli şəriət məhkəməsinə can atdıqlarına görə deyil, hökmün həmin halda onların xeyirinə olduğu üçün bu addımı atardılar. Amma onlar belə itaətkarlığa görə təriflənməyə layiq görülə bilməzlər, çünki Allahın əsil qulu, o, onu hətta kədərləndirsə və ya əziyyətə salsa da, həmişə haqqa can atır. Fasiqlərə gəldikdə isə, şəriət hökmləri onların istəklərinə uyğun gəldikdə, onlara itaət edir və istəklərinə uyğun gəlmədikdə isə, Allahın qanunlarından üz döndərirlərsə və öz ehtiraslarını şəriət qanunlarından üstün tuturlarsa, deməli, onlar Allahın əsil qulları deyillər.\n\nSonra Fövqəluca Allah fasiqləri şəriət qanunlarından üz çevirdiklərinə görə qınayaraq belə buyurur:",{"from":329,"to":329,"text":1098},"Belələrinin ürəkləri xəstəliyə tutulmuş, onlar hissiyyatdan məhrum edilmişlər və bunun nəticəsində fasiqlər onlara fayda verə bilən şeydən üz döndərən xəstələrə oxşamağa başlayırlar və onlara zərərli olan şeyləri edirlər. Yaxud da belə insanlara şübhələr əzab verir və onları Allahın və Onun Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) hökmlərinin həqiqətən doğru olmasına şəkk gətirməyə məcbur edir. Ya da onlar ehtiyat edirlər ki, Allah və Onun Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) onlara zalımlıq etsinlər. Onlar belə səciyyələndirilməyə layiqdirlər, çünki fasiq və zalımdırlar. Allahın və Onun Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) qanunlarına gəldikdə isə, onlar ən ədalətli, ən qərəzsiz və ən müdrik qanunlardır. Fövqəluca buyurur: “Doğrudanmı onlar cahillik dövründəki kimi mühakimə olunmaq istəyirlər? İman sahibi olan insanlar üçün kimin hökmü Allahın hökmündən yaxşı ola bilər?” (Maidə, 5\u002F50).\n\nMüzakirə etdiyimiz ayə ona dəlalət edir ki, imanı dillə deməklə sübut etmək kifayət deyil və o, saleh əməllərlə təsdiq olunmalıdır. Məhz buna görə Allah Rəbbinə itaətdən üz döndərənləri kafir adlandırmışdır. Bütün bunlar müsəlmanı hər bir işində Allahın və Onun Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) hökmlərinə əsaslanmağı zəruri edir. Əgər insan onlara istinad etməkdən boyun qaçırırsa, onda bu, onun ürəyinin xəstəliyə tutulmasını, imanının isə şübhə içində olmasını sübuta yetirir. Fövqəluca həmçinin şəriət hökmləri haqqında pis fikirdə olmağı və onları ədalətsiz və ya yanlış saymağı qadağan etmişdir. Allahın hökmlərindən üz çevirən fasiqlərin vəziyyətini xatırlatdıqdan sonra isə, Fövqəluca Allah möminlərin tərifəlayiq əməllərindən xəbər verərək, belə buyurur:",{"from":334,"to":334,"text":1100},"İmanını öz əməlləri ilə təsdiq edən əsil möminlər aralarında hökm verilməsi üçün Allaha və Onun Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) yanına çağırıldıqda, həmişə belə deyirlər: “Eşitdik və itaət edirik!” Onlar, istəklərindən asılı olmayaraq, Allahın və Onun Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) iradəsinə tabe olurlar. Onlar onu layiqincə yerinə yetirir və bundan, azca da olsa, usanmırlar. Təkcə belə insanlar xoşbəxtlik tapacaqlar, çünki onlar ən əziz və müqəddəs olan bütün arzularına nail olacaqlar və hər cür yaramazlıqlardan, narahatçılıqlardan xilas ediləcəklər. Allahın və Onun Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) hökmlərindən üz döndərənlər, Allaha və Onun Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) itaət etməkdən imtina edənlər heç vaxt səadətə nail ola bilməyəcəklər.\n\nMühakimə yürüdülərkən Allahın və Onun Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) hökmlərinə tabe olmağın faydasını xatırlatdıqdan sonra, Fövqəluca Allah belə itaətkarlığın ümumiyyətlə faydalı olduğunu bildirərək, belə buyurur:",{"from":99,"to":99,"text":1102},"Bu möminlər Allaha və Onun Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) itaət edir, onların sözlərinin gerçəkliyinə inanır və onların hökmlərini icra edirlər. Onlar Allahdan qorxurlar, lakin onların qorxusu kor-koranə qorxu deyil, çünki onlar Allahın sərhədlərini pozmaqdan ehtiyat edən, öz nəfslərinin istəyinə uymayan mömin və təqvalı qullardır. Əgər ayədə təqvalılıq digər yaxşı əməllərdən asılı olmayaraq xatırlanırsa, onda o, dinin hökmlərinin yerinə yetirilməsini və itaətsizlikdən imtina etməyi nəzərdə tutur. Əgər o, müzakirə etdiyimiz ayədə olduğu kimi, möminliklə və Allaha itaətlə bərabər xatırlanırsa, onda o, Allahın cəzalandırması və itaətsizlik göstərməkdən imtina edilməsi müqabilində qorxmağı nəzərdə tutur.\n\nAllaha itaət edən, Onun Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) itaət edən, Allahdan qorxan və itaətsizlik göstərməkdən çəkinən hər kəs mütləq uğura nail olacaqdır[32]. Belə bir mömin cəzadan xilas olmağı bacaracaq, çünki o, insanı məşəqqətlərə məhkum edən əməllərdən çəkinmişdir. O həm də mükafat ala biləcəkdir, çünki o, həqiqətən də mükafatlandırılmağa layiq əməllər etmişdir. Allahın qulları ancaq belə məziyyətləri sayəsində uğur əldə edə bilərlər. İnsanın belə tərifəlayiq əməlləri nə qədər azdırsa, onun müvəffəqiyyətə nail olmaq ehtimalı da bir o qədər az olacaqdır.\n\nBu ayədə müsəlmanların Allah qarşısında və Onun Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) qarşısında vəzifələri nəzərdən keçirilir. İtaət – eyni zamanda həm Allahın, həm də Onun Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) qarşısında müsəlmanların vəzifəsidir və bu vəzifənin yerinə yetirilməsi Allaha iman gətirilməsi ilə sıx əlaqədardır. Dəhşətə gəlmək və Allah xofu – möminlərin Allah qarşısında vəzifəsidir. Ehtiram və hörmət isə müsəlmanların Muhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) qarşısında vəzifəsidir. Bu üç vəzifə birlikdə Fövqəlucanın aşağıdakı kəlamında yada salınmışdır: “Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdə verən və xəbərdarlıq edən kimi göndərdik” (Fəth, 48\u002F8). “Ta ki, Allaha, Onun Elçisinə iman gətirəsiniz, ona ehtiram və hörmət bəsləyəsiniz, səhər və gün batmamışdan Onun şan-şöhrətini ucaldasınız” (Fəth, 48\u002F9).",{"from":285,"to":285,"text":1104},"Fövqəluca xəbər verir ki, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) ilə birlikdə hərbi yürüşə çıxmayan münafiqlər və kəmetiqadlar and içdilər ki, əgər Muhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) bundan sonra döyüşə çıxmağı onlara əmr edərsə, onda onlar yürüşə mütləq qatılarlar. Başqa bir şərhə görə isə, onlar and içirlər ki, əgər Peyğəmbər (s.ə.s.) döyüşə çıxmağı onlara bilavasitə əmr etsəydi, onda onlar hökmən ona (s.ə.s.) tabe olardılar. İki şərhdən birincisi daha mötəbərdir.\n\nLakin Fövqəluca Allah onların bəyanatını qəti rədd edərək Öz Peyğəmbərinə (s.ə.s.) əmr edir ki, müsəlmanların onların andına və üzrxahlıq etməsinə ehtiyacları olmadığını söyləsin. Allah əsil vəziyyəti müsəlmanlara bildirmişdir və buna görə bu kəmetiqadların yalançı mütiliyi yaxşı məlumdur. Onların hərəkətinə bəraət qazandırıla bilməz, çünki onlar hərbi yürüşdə ancaq öz tənbəllikləri və arzu etmədikləri üzündən iştirak etməmişdilər. Buna görə də onların üzrxahlıq etməsinə və and içməsinə ehtiyac yoxdur. Yalnız vəziyyəti aydın olmayan və niyyətləri şübhə doğuran şəxslərin andı qəbul oluna və onlara bəraət verilə bilər. Kəmetiqadlara gəldikdə isə, onların andı onlara fayda verməyəcəkdir. Onları çox tezliklə amansız cəza haqlaya bilər, çünki Allah onların əməllərindən agahdır və onların hər birinə layiqincə əvəz verəcəkdir. Kəmetiqadların və münafiqlərin əsil vəziyyəti belədir. Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) gəldikdə isə, onun (s.ə.s.) vəzifəsi Allahın əmr və qadağalarını insanlara çatdırmaqdır. Buna görə daha sonra Allah buyurur:",{"from":235,"to":235,"text":1106},"Əgər siz Allaha və Onun Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) itaət etsəniz, sizə səadət və şərəfli qismət nəsib olacaqdır. Yox əgər itaətdən imtina etsəniz, bilin ki, Elçiyə (s.ə.s.) ancaq Allahın vəhyini sizin nəzərinizə çatdırmaq hökmü verilmiş, sizə isə ona (s.ə.s.) itaət etmək əmr edilmişdir. O (s.ə.s.) öz vəzifəsini yerinə yetirmişdir, siz isə açıq-aşkar yolunuzdan sapmışsınız, dərin azğınlığa düşmüşsünüz və sərt cəzaya layiqsiniz. Lakin əgər siz ona (s.ə.s.) itaət etsəniz və mütiliyinizi sözünüzlə və əməlinizlə sübuta yetirsəniz, onda doğru yola gələrsiniz. Bu yola, təkcə Elçiyə (s.ə.s.) tabe olmaq sayəsində qədəm basmaq olar. Əgər siz ona (s.ə.s.) itaət etməkdən boyun qaçırsanız, onda siz bu yola gəlməyə heç vaxt nail ola bilməzsiniz. Bundan da başqa, bunu etmək, sadəcə, mümkün deyil. Elçiyə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) əmr edilmişdir ki, haqqı sizə elə çatdırsın ki, heç kimdə onun doğruluğuna şübhə yeri qalmasın. O (s.ə.s.) vəzifəsinin öhdəsindən gəlmişdir və Allahın vəhyini sizə ən kamil tərzdə izah etmişdir. İndi isə siz Allah qarşısında cavab verməli olacaqsınız. O (Pak və Müqəddəs Olan), insanların hər birinə etdikləri əməllərinə görə əvəz verəcəkdir. Elçiyə (s.ə.s.) gəldikdə isə, o (s.ə.s.) artıq öz vəzifəsini yerinə yetirmişdir və məxluqların taleyini həll etmək hakimiyyətinə malik deyil.",{"from":355,"to":355,"text":1108},"Bu – Allahın vədlərindən biridir ki, onun doğruluğuna və gerçəkliyinə çox asanlıqla əmin olmaq mümkündür. O (Pak və Müqəddəs Olan), iman gətirmiş və xeyirxah işlər görən müsəlmanlara vəd etmişdir ki, onlar mütləq yer üzündə canişin olacaqlar və hökmranlıq edəcəklər. Onlar həmçinin Allahın razı olduğu və bütün digər dini əqidələr üzərində qələbə çalması nəsib olunacaq İslam dininə etiqad edə biləcəklər.\n\nAllah müsəlmanları bu dinlə şərəfləndirmiş və onlara ona qəlbən və bədənləri ilə etiqad etmək imkanı əta etmişdir və bu şərtlər müsəlmanların üstünlüyünə və Allahın onlara göstərdiyi mərhəmətinə şəhadət verir. Möminlər Allahın dininə təkcə özlərinin etiqad etməsi ilə qane olmur, onu qalan insanlar arasında da təbliğ edirlər, kafirlər və digər dinlərə etiqad edənlər isə alçaldılmış və məğlub edilmiş halda qalmağa məhkum edilmişlər.\n\nBununla yanaşı Allah müsəlmanlara vəd etmişdir ki, keçirdikləri qorxu-hürküdən sonra onlara rahatlıq və əmin-amanlıq əta etsin. Vaxt vardı ki, möminlər İslam dininə aşkar etiqad edə bilmirdilər, çünki onda müsəlmanlar kafirlərdən sayca çox az idilər və buna görə kafirlər onlara ağır əzab verirdilər. Allahın düşmənləri dünyanın hər tərəfindən vahid cəbhə ilə müsəlmanların əleyhinə çıxırdılar. Məhz həmin ağır dövrdə Allah qullarına bu şərəfli vədini nazil etmişdir. O zaman hələ heç kim ehtimal belə etmirdi ki, müsəlmanlar yer üzündə hökmranlıq edə biləcəklər, ölkələri və xalqları idarə edəcəklər, İslam dininin hökmlərini aşkar halda icra etmək imkanına malik olacaqlar, təhlükəsizlik və əmin-amanlıq şəraitində yaşayacaq, Allaha şərik qoşmadan, Allahdan başqa heç kimdən qorxmadan ibadət edə biləcək. Lakin buna baxmayaraq, müsəlmanların ilk nəsilləri imandan və saleh əməllərdən əl çəkmədilər və öz düşmənlərinə üstün gəldilər. Buna görə Allah onlara bütöv ölkələr və xalqlar üzərində hakimiyyət əta etdi ki, bunun sayəsində də müsəlmanlar həm şərqdə, həm də qərbdə ərazilərə sahib oldular, yer üzündə sülh və əmin-amanlıq bərqərar etdilər və öz Rəbbinin dininə açıq-aşkar etiqad etmək imkanı qazandılar. Həqiqətən də bu, Allahın ən ecazkar möcüzələrindən biri idi və eləcə də qalmışdır. Hər dəfə müsəlmanlar imana və saleh əməllərə müraciət etdikdə, onlar Allahın vədinin yerinə yetirilməsinin şahidi olurlar. Bu, Qiyamət qopana qədər də belə olacaqdır! Lakin müsəlmanlar dinə və saleh əməllərə etinasızlıq göstərdikdə, Allah kafirlərə və münafiqlərə müsəlmanlar üzərində bir müddət üstün olmağa və hökmranlıq etməyə imkan verir.\n\nEy müsəlmanlar!\n\nƏgər sizə yer üzündə hakimiyyət əta edildikdən və Allaha açıq ibadət etmək imkanı verildikdən sonra siz kafirliyi üstün saysanız, onda siz Allaha itaətdən yayınan, yer üzündə şərəfsizlik yayan və yaxşı işlər görməyə qadir olmayan böyük günahkarlar olarsınız. İnsan hakimiyyətə malik olduğu və heç nəyin ona Allahın dininə etiqad etməyə mane olmadığı zaman imandan boyun qaçırırsa, onda bu onun niyyətlərinin naqis olduğuna dəlalət edir, çünki belə bir şəraitdə heç bir başqa səbəb onu imandan əl çəkməyə yönəldə bilməz.\n\nBu ayədən aydın olur ki, Allah möminlərin əvvəlki nəsillərini də yer üzünün canişinləri etmişdir və onlara maneəsiz olaraq Onun dininə etiqad etməyə imkan vermişdir. Fövqəluca bildirir ki, Musa peyğəmbər (ə) öz xalqına demişdir: “Ola bilsin ki, Rəbbiniz düşməninizi məhv etsin və sizi yer üzünün canişini etsin, sonra da sizin necə davranacağınıza baxsın” (Əraf, 7\u002F129).\n\nQuranda da deyilmişdir: “Biz istəyirik ki, yerdə alçaldılanlara mərhəmət göstərək, onları öndərlər və varislər edək, onlara yer üzündə hakimiyyət verək və Firona, Hamana və onların döyüşçülərinə göstərək ki, onlar nədən çəkinməlidirlər” (Qəsəs, 28\u002F5-6).",{"from":362,"to":362,"text":1110},"Fövqəluca namaz qılınmasını və qəlbən və bədən hərəkəti ilə onun şərtlərini və vacib hökmlərini icra etməyi və həmçinin Allahın qullarına əta etdiyi öz mülkiyyətindən zəkat verməyi əmr edir. Zəkat kasıblara və həmçinin zəkat kimi toplanmış mülkiyyətə haqqı olan digər insanlara paylanır. Namaz və zəkat ibadətin iki ən vacib ayinidir. Müsəlman onları yerinə yetirməklə Allah qarşısında öz vəzifələrini ixlasla icra etmiş və Onun məxluqlarına xeyirxahlıq göstərmiş olur.\n\nSonra isə Fövqəluca Allah Elçiyə (s.ə.s.) tamamilə itaət etmək hökmü verir. Buna görə müsəlmanlar onun (s.ə.s.) əmrlərini yerinə yetirməli və qadağalarını pozmamalıdırlar. Fövqəluca buyurur: “Elçiyə itaət edən, Allaha itaət edir” (Nisa, 4\u002F80). Əgər insanlar bu hökmü yerinə yetirsələr, onlar mütləq əfv edilərlər. Allahın mərhəmətini diləyən hər kəs qoy bu yola gəlsin. Lakin kimsə namaz qılmadan, zəkat vermədən və Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) itaət etmədən Allahın iltifat göstərməsinə ümid bəsləyirsə, onun ümidləri boşa çıxacaqdır.",{"from":369,"to":369,"text":1112},"Qoy kafirlərə əta edilən dünyəvi var-dövlət səni çaşdırmasın, çünki Allah insanlara möhlət versə də, onların əməllərini unutmur. Fövqəluca buyurur: “Biz onlara onlardan[33] istifadə etməyə az vaxt ərzində imkan verəcəyik, sonra isə, onları dəhşətli əzablar çəkməyə məcbur edəcəyik” (Loğman, 31\u002F24). Həqiqətən, kafirlərin sığınacağı ən müdhiş sığınacaqdır. Bu – şər, qəm və əbədi cəza məskənidir.",{"from":375,"to":375,"text":1114},"Fövqəluca möminlərə buyurmuşdur ki, kölələr və həddi-buluğ yaşına çatmayan uşaqlar onların otağına girərkən üç halda icazə istəsinlər. Allah bu hökmün hikməti haqqında da xəbər vermişdir. Bu ondan ibarətdir ki, həmin saatlar insanların evlərində lüt qala bilmələrinin üç vaxtıdır. Bu – işa namazından sonra gecə istirahəti vaxtı, sübh namazı qarşısında yuxudan oyanma vaxtı və günorta istirahəti vaxtıdır. Gecə yuxusundan əvvəl insanlar, bir qayda olaraq, öz adi paltarlarını dəyişir, gündüz isə onlar çox vaxt adi paltarda istirahətə uzanırlar və buna görə Allah əmr edir ki, insanlar günorta istirahəti üçün paltarı soyunan hallarda otağa girmək istəyənlər icazə alsınlar.\n\nBu üç halda kölələr və kiçik yaşlı uşaqlar başqa insanlara nisbətən otağa icazəsiz girmək haqqına malik olmurlar. Qalan bütün hallarda isə onlara otağa icazə almadan daxil olmağa icazə verilmişdir, çünki hər dəfə daxil olanda icazə istəmək onlar üçün çox ağır olardı. Bu təkcə kölələrə və həddi-buluğa çatmamış uşaqlara aiddir, çünki onlar öz sahiblərinə və ya valideynlərinə çoxsaylı məsələlərlə əlaqədar müraciət etməli olurlar.\n\nBeləliklə, Allah nazil etdiyi ayəni nəinki izah edir, həm də onun hikməti haqqında da bizə xəbər verir. Belə izahat hökmün əhəmiyyətini gücləndirir və Qanunyaradıcısının müdrikliyinə və rəhmliliyinə dəlalət edir ki, Onun gözəl adları arasında – Bilən və Müdrik adları da vardır. O (Pak və Müqəddəs Olan) bütün vacib, könüllü və yol verilən əməllər haqqında biliklərə və həm də müdrikliyə malikdir və onun sayəsində O (Pak və Müqəddəs Olan) hər şeyi öz yerində yerləşdirir. O (Pak və Müqəddəs Olan) hər bir məxluqa ona yaraşan görkəm vermiş və həm də hər bir şəriət hökmünə müvafiq gələn hikmət[35] nazil etmişdir.\n\nHəmin sünnələrin bəzilərini Fövqəluca Allah bu ayədə xatırladır və sonra onların əhəmiyyətini və müdrikliyini belə bəyan edir:",{"from":298,"to":298,"text":1116},"Yetkinlik və ya həddi-buluğ yaşına çatma adı altında oğlan uşaqlarında pollyusiya yaranması[36] dövrünün başlanması nəzərdə tutulur. Uşaqlar bu yaşa çatdıqda, böyüklərin etdikləri kimi, gecə-gündüzün istənilən vaxtında böyüklərin otağına girdikdə, onlardan icazə istəməlidirlər. Fövqəluca buyurur: “Ey iman gətirənlər! İcazə almadan və sakinlərinə salam vermədən özgə evlərinə daxil olmayın. Bu sizin üçün daha yaxşıdır. Ola bilsin ki, siz nəsihəti yadda saxlayarsınız” (Nur, 24\u002F27).\n\nSon iki ayədən bir neçə nəticə çıxarmaq olar ki, onlardan aşağıdakılar üzərində dayanaq:\n\n- Kölələrin sahibləri və azyaşlı uşaqların hamiləri kölələrinə və uşaqlarına faydalı elmlər və davranış qaydaları öyrətməlidirlər, çünki Allah buyuranda ki: “Ey iman gətirənlər! Qoy əlinizin altında olanlar və həddi-buluğa çatmayanlar üç halda sizdən icazə istəsinlər: sübh namazına qədər, günorta vaxtı paltarınızı soyunanda və gecə namazından sonra...” (Nur, 24\u002F58), məhz onlara müraciət etmişdir. Bu, təlim verməyi və tərbiyə etməyi nəzərdə tutur, çünki daha sonra Fövqəluca belə buyurur: “...Nə sizə, nə də onlara, bu hallardan başqa[37], günah yoxdur, axı siz bir-birinizi ziyarət edirsiniz...” (Nur, 24\u002F58).\n\n- Müsəlmanlar özgə nəzərlərindən bədənlərinin örtülmə-sinin zəruri olduğu hissələrini qorumalı və bu məsələdə ən yüksək dərəcədə ehtiyatkarlıq göstərməlidirlər. Buradan aydın olur ki, müsəlman, insanların onu lüt görə biləcəyi yerlərdə çimməməli və özünü yumamalıdır.\n\n- Günorta istirahəti müsəlmanlar üçün gecə yuxusu kimi adi bir haldır və buna görə Allah müsəlmanlara onların adi vəziyyətinə aid hökmü belə izah edir.\n\n- Həddi-buluğa çatmamış uşaqlara yaşlı insanların örtülməli olan bədən hissələrini görməyə icazə verilmir və bədənlərinin müvafiq hissələrini çılpaq qoymağa da icazə verilmir, çünki Allah onlara otağa girərkən icazə almağı əmr etmişdir ki, qadağan olunanı görməkdən çəkinsinlər.\n\n- Kölələr sahiblərinin örtülməsi zəruri olan bədən hissələrini görmək haqqına malik deyillər və sahibləri də öz kölələrinin bədənlərinin müvafiq hissələrini görmək haqqına malik deyillər. Şəriət məsələlərini öyrənməklə məşğul olan müəllimlər və dəvətçilər şəriət hökmlərinin əhəmiyyətini və hikmətlərini izah etməli və onları sadəcə xatırlatmaqla özlərini məhdudlaşdırmamalıdırlar. Məhz buna görə Allah müzakirə etdiyimiz hökmü nazil etmiş, sonra isə bunun səbəbi barədə xəbər verərək, buyurmuşdur: “...Budur sizin çılpaq qala biləcəyiniz üç vaxt...” (Nur, 24\u002F58).\n\n- Örtülməsi zəruri olan bədən hissələrinə baxmağın haram olması nəinki kölələrə və azyaşlı uşaqlara, həm də kölələrin sahiblərinə və digər yaşlı şəxslərə də aiddir. Buna görə Fövqəluca buyurur: “...Nə sizə, nə də onlara, bu hallardan başqa[38], günah yoxdur, axı siz bir-birinizi ziyarət edirsiniz...” (Nur, 24\u002F58).\n\n- Uşağın tüpürcəyi, hətta bir qədər əvvəl onun ağzına natəmiz bir şey (məsələn, qusuntu) dəysə də, təmizdir. Fövqəluca Allah uşaqları böyüklərin ətrafında dolaşan (təvvafun) adlandırır. Allahın Elçisindən (s.ə.s.) pişiklər haqqında soruşduqda, o (s.ə.s.) demişdir: “Onlar natəmiz deyillər. Onlar sizin ətrafınızda gəzənlərdən biridir”.\n\n- İnsan onun himayəsində olan uşaqların xidmətindən (bu uşaqlar üçün ağır olmadıqda və ümumməqbul normaları aşmadıqda) istifadə etmək ixtiyarına malikdir. Bu isə, Allahın uşaqları yaşlıların ətrafında gəzənlər[39] adlandırması ilə təsdiq olunur.\n\n- Üç çılpaq qalma halından başqa bütün digər hallarda otaqlara icazəsiz girməyə yol verilməsi həddi-buluğa çatmamış uşaqlara aiddir. Həddi-buluğa çatmış uşaqlara gəldikdə isə, onlar bütün hallarda və istənilən vaxtda daxil olmaq üçün icazə istəməlidirlər.\n\n- Yetkinlik və ya həddi-buluğ yaşına çatmaq adı altında oğlan uşaqlarında pollyusiya yaranması dövrünün başlanması nəzərdə tutulur. Yetkinlik yaşına çatmaqla bağlı şəriətdən irəli gələn bütün hökmlər, barəsində müsəlman ilahiyyatçılarının heç bir ixtilafa düşmədikləri bu meyara istinad etməlidir. Lakin həddi-buluğa çatmanın və ya cinsi yetkinliyin meyarının yaş həddi və qasıqda tük çıxmış olması məsələsi ilə əlaqədar müxtəlif rəylər mövcuddur. Bu barədə ən yaxşı bilən Allahdır.",{"from":209,"to":209,"text":1118},"Bu ayə artıq cinsi həyat sürməyən və ehtiras hissi keçirməyən qadınlara aiddir. Onlar ərə gedəcəklərinə və kişilər üçün cəzbedici olduqlarına ümid bəsləmirlər. Bunlar – ehtiras hissi duymayan və kişilərdə cinsi meyil oyatmayan ahıl və həmçinin bədheybət simalı, həm də kişiləri cəlb etməyən qadınlardır. Belə qadınlar üst örtüklərini geyinməsələr günah etməzlər. Fövqəluca onların barəsində belə buyurur: “...Qoy onlar, görülənlər istisna edilməklə, öz zinətlərini nümayiş etdirməsinlər və örpəkləri ilə yaxalarını örtsünlər və öz zinətlərini... başqa heç kimə göstərməsinlər...” (Nur, 24\u002F31).\n\nBu ayədə xatırlanan qadınlar üzlərini açmaq haqqına malikdirlər, çünki belə hərəkətləri onlar üçün və onların ətraflarındakılar üçün təhlükəli nəticələrə səbəb olmaz. Lakin üst örtükləri geyinməməyə razılıq verilməsi əsasında bəzi insanlar səhvən elə güman edə bilərlər ki, belə qadınlara yad kişilərin qarşısında bəzənməyə yol verilmişdir və bu yanlışlığın qarşısını almaq üçün Fövqəluca Allah onlara öz zinətlərini nümayiş etdirməyi qadağan etmişdir. Bu o deməkdir ki, onlar özlərinə diqqəti cəlb edə bilən üst paltar geymək və ayaqlarını yerə bərk vuraraq, ətrafdakılara ayaqlarındakı zinətin cingiltisini eşitdirmək ixtiyarına malik deyillər. Bunun səbəbi – qadının taxdığı zinətlərinin kişiləri həvəsə salıb azdırması və hətta əgər qadın örtünsə və cəzbedici görkəmə malik olmasa belə, onları çətin vəziyyətə salmasıdır. Buna görə örtüyü açmaqdan vaz keçmək, təvazökarlıq və təmiz əxlaqa riayət etmək belə qadınlar üçün daha yaxşıdır. Təmiz əxlaq dedikdə, nəzərdə tutulan qadının ərdə olması və insanı günah işlətməyə sövq edən hər şeydən çəkinməsidir.\n\nHəqiqətən də, Allah hər cür səsləri eşidir, hər hansı niyyət və düşüncədən xəbərdardır. Bu, qadınları özlərini yaramaz sözlərdən və niyyətlərdən qorumağa vadar etməlidir və onlar daima yadda saxlamalıdırlar ki, Allah insanlara törətdiklərinin əvəzini mütləq verəcəkdir.",{"from":391,"to":391,"text":1120},"Fövqəluca qullarına bəslədiyi Öz mərhəməti haqqında xəbər verir. O (Pak və Müqəddəs Olan) insanlar üçün dinini nəinki çətinləşdirmədi, hətta şəriət hökmlərini də asanlaşdırdı. Korların, axsaqların, xəstələrin bir sıra vacib dini hökmləri yerinə yetirə bilməməklərini günah saymadı. Bunlar – Allah yolunda hərbi yürüşə çıxmamaq və ya başqa ibadət ayini ola bilər ki, kor bunu görməməzliyi üzündən, axsaq – şikəstliyi üzündən, xəstə isə sağlamlıq vəziyyətinə görə yerinə yetirməyə qadir deyildir. Bu ayə son dərəcə geniş mənaya malikdir və bütün şəriət tələblərinə aiddir.\n\nLakin sonra Fövqəluca Allah belə bir ayə nazil etdi ki, o ancaq müəyyən şəraitdə qüvvəyə minir. Fövqəluca müsəlmanlara öz evlərində yeməyə icazə verdi. “Öz evləri” ifadəsi altında onların övladlarının evləri nəzərdə tutulmuşdur. Bu müddəanın ədalətli olmasını Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.): “Sən öz mülkiyyətinlə birgə atana məxsussan” kəlamı təsdiq edir. Digər bir hədisdə isə belə deyilir: “Ən yaxşı qida sizin öz zəhmətinizlə qazandığınızdır və sizin uşaqlarınız da sizin qazancınız və əldə etdiklərinizdir”.\n\nBu ayədə insanların özlərinə məxsus evləri nəzərdə tutulmamışdır, çünki bu, izah edilməyə ehtiyacı olmayan bir şeyin izah edilməsi olardı. Allahın nitqi isə belə faydasız ifadələrdən sonsuzluğa qədər uzaqdır. Allah günah olmayan, lakin bəzi insanlarda şübhə oyada biləcək şeyləri izah edir. Hər kəsin öz evinə gəldikdə isə, insanın öz evində yemək yemək haqqı olduğuna heç kəs şübhə edə bilməz.\n\nFövqəluca həmçinin Öz qullarına atalarının evlərində və ya analarının evlərində və yaxud qardaşlarının evlərində və ya bacılarının evlərində və yaxud əmilərinin evlərində və ya bibilərinin evlərində və yaxud xalalarının evlərində və ya açarları onların sərəncamında olan evlərdə və ya dostlarının evlərində yeməyə icazə vermişdir. Açarları insanların sərəncamında olan evlər adı altında, insanların hamilik etdikləri şəxslərə məxsus və ya başqa səbəblərə görə etibarnamə ilə sərəncam çəkdikləri evlər nəzərdə tutulur.\n\nBu evlər adı altında kölələrə məxsus evlərin nəzərdə tutulması kimi şərh edilməsinə gəldikdə isə, bu şərh iki səbəbə görə səhih deyildir. Birincisi, kölənin evi heç vaxt açarları azad insanın sərəncamında olan ev adlandırılmır. Kölənin nəinki evinin açarları, o özü onun sahibi olan insanın bütövlükdə və tam sərəncamında olur. İkincisi isə, kölənin evi kölə sahibinin öz evidir, çünki kölə öz mülkiyyəti ilə birgə tamamilə öz ağasına məxsus olur. Buna görə insana öz köləsinin evində yeməyə heç nə mane olmur.\n\nMüsəlman sadalanan evlərdən birində yemək haqqına, hətta ev sahibinin icazəsi olmadan da, malikdir və bu müddəanın hikməti həmin ayənin mətnindən aydınlaşır. Mövcud adətlərə görə, insanlar bir-birinə bu qaydada davranışa qohumluq əlaqələrinə, qarşılıqlı təsərrüfat münasibətlərinə və ya dostluğa görə imkan verirlər. Əgər yuxarıda sadalanan insanlar bir birilərinə qarşı xəsislik göstərsəydilər və öz evlərində bir-birilərinə yemək yeməyə icazə verməsəydilər, onda Allah bu icazəni nazil etməzdi. Müzakirə etdiyimiz ayənin mənası və hikməti də bunu təsdiq edir.\n\nFövqəluca həmçinin qeyd edir ki, müsəlmanlar birlikdə və ayrı-ayrılıqda da yemək yeyə bilərlər. Bu ona görə belə edilmişdir ki, müsəlmanlar üçün əlavə məhdudiyyətlər yaranmasın və aydındır ki, insanların bir süfrə ətrafında oturub yeməsi ilə təklikdə yeməsi arasında, təbii ki, fərq vardır. Buna görə, bilmək lazımdır ki, insanların bir süfrə ətrafında yemək yeməsi daha üstündür.\n\nSonra Fövqəluca Allah müsəlmanlara əmr edir ki, evə daxil olduqda, bir-birilərini salamlasınlar. Ərəb sözü olan “buyut” (“evlər”) şərti cümlədə müəyyən ön şəkilçisiz[40] istifadə edilmişdir və bu onu göstərir ki, nazil edilmiş hökm istisnasız olaraq, hətta onlarda heç kim olmasa da, bütün evlərə aiddir. Diqqətəlayiqdir ki, Allah müsəlmanlara əmr edir ki, onlar özləri özlərini salamlasınlar, çünki qarşılıqlı məhəbbət və mərhəmət hissi müsəlmanları vahid bir bütövə çevirir. Bütün bu deyilənlərdən bəlli olur ki, istisnasız olaraq istənilən evə daxil olduqda, salam vermək lazımdır, halbuki içəri girmək üçün heç də bütün hallarda icazə istənilməsi tələb olunmur.\n\nDaha sonra Allah müsəlmanların salamlaşmasını tərifləyir və onu bərəkətli və gözəl adlandırır. Məhz buna görə müsəl-manlar mənzilə daxil olanda deyirlər: “Allah sizə salam, mərhəmət və bərəkət versin!” Belə də demək olar: “Bizə və Allahın mömin bəndələrinə salam olsun!” Allah müsəlmanları bu qaydada salamlamağı buyurmuş və bu sözləri bərəkətli etmişdir, çünki onlarda əmin-amanlıq, mərhəmət, mübarəklik, uğur və xeyrin artması diləyi öz əksini tapmışdır. Allah bu sözləri həm də gözəl adlandırmışdır, çünki onlar Allahın Özü üçün xoş olan sözlərdir, salam verilənə sevinc bəxş edir, qarşılıqlı məhəbbət və rəğbət yaradır.\n\nAllah şəriət hökmlərinin hikmətini təsdiq edən Öz ayələrini belə bəyan edir. Ola bilsin ki, bu, insanları dərindən düşünməyə və fikirləşməyə məcbur etsin. Bu, onları ağıllandıra və şüurlu insanlar edə bilər, çünki əsil şəriət tələbləri üzərində düşünmək insanları daha dərrakəli və şüurlu olmağa yönəldir. Bu həm də onunla əlaqədardır ki, şəriət hökmləri ən şərəfli mənalara malikdir və ən doğru davranış qaydalarını təbliğ edir. Allahın verəcəyi əvəz isə yerinə yetirilmiş əməllərə həmişə uyğun olacaqdır. Əgər insan Fövqəlucanın çağırışına itaət edərək, öz ağlını Rəbbini dərk etmək və Onun ayələri üzərində düşünmək üçün istifadə etmişsə, onda Allah da onu daha iti zəka sahibi və sağlam düşüncəli edər.\n\nBu ayədən mühüm bir şəriət qaydası meydana gəlir və deyilir ki: “Adət və ənənə sözlərlə müəyyənləşdirilir”. Əslində, insanın başqa bir insana məxsus olan bir şeyi yeməyə haqqı yoxdur. Lakin Allah Öz qullarına ayədə sadalanan adamların evlərində yemək yeməyə icazə vermişdir, çünki bu mövcud adət-ənənəyə tam uyğundur. Buradan aydın olur ki, əgər bir adam evin sahibindən onun mülkiyyətindən istifadə etməyə icazə istəməli olduğu halda, ev sahibinin bunu ona icazə verəcəyinə ümid bəsləyirsə, onda ona həmin mülkiyyətdən istifadə etməyə yol verilir.\n\nBu ayədən həmçinin aydın olur ki, atanın öz oğlunun mülkiyyətindən istifadə etməyə və ya, əgər bu hərəkəti oğluna zərər vurmursa, onu mənimsəməyə haqqı vardır, çünki Allah oğulların evlərini valideynlərin öz evləri adlandırmışdır. Ayədən həm də belə çıxır ki, ev sahibinin zövcəsinin, ev sahibinin bacısının və ya onun evində sərəncam çəkən istənilən digər insanın bu evdə yemək yeməyə və ehtiyacı olanları adət üzrə müəyyən edilmiş həddə yedizdirməyə haqqı vardır. Ayədən belə bir nəticə də çıxır ki, insanlar, onlardan biri digərlərindən hətta çox yesə belə, birlikdə yemək yeməkdən ötrü birgə xərc çəkmək haqqına malikdirlər.",{"from":349,"to":349,"text":1122},"Allah Öz mömin qullarına əhd etmişdir ki, onlar vacib və ya nafilə hökmləri hamılıqla yerinə yetirməli olduqda bir yerdə olsunlar. Bu – mübarizə, şura və ya istənilən digər təşəbbüs ola bilər ki, müsəlmanlar onları ümumi maraqları uğrunda hamılıqla birlikdə yerinə yetirməlidirlər. Belə hallarda, Allaha və Onun Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) səmimiyyətlə iman gətirən mömin Elçinin (s.ə.s.) və ya, o (s.ə.s.) olmadıqda, əvəz edəninin icazəsi olmadan öz işinə görə heç yerə getmir və ailəsinin yanına belə qayıtmır. Allah təsdiq edir ki, iman müsəlmanları ümumümmət işindən icazəsiz ayrılmamağı zəruriləşdirir, Elçiyə (s.ə.s.) və müsəlman hökmdarlarına[41] belə bir ehtiramla yanaşmalarına görə möminləri tərifləyir.\n\nFövqəluca Allah buyurmuşdur ki, əgər müsəlman öz hökmdarından bir yerə getmək üçün icazə istəyirsə, deməli, o, Allaha və Onun Elçisinə (s.ə.s.) ixlasla iman gətirmişdir. Lakin hökmdar möminə icazə verməlidirmi? Allah bildirir ki, hökmdar tabeliyində olana, iki şərtə riayət edildikdə, icazə vermək haqqına malikdir. Birincisi, müsəlmanın işlə əlaqədar olduğu yeri tərk etməsi üçün üzrlü səbəb olmalıdır, çünki əks halda, hökmdar onun təyin edildiyi yeri tərk etməsinə icazə verə bilməz. İkincisi, müsəlmanın təyin edildiyi yerdən (işdən) ayrılıb getməsi ona fayda verməli və başqalarına isə zərər vurmamalıdır. Bu o deməkdir ki, əgər müsəlman istədiyi yerə getməyə üzrlü səbəb olduqda icazə istədiyi halda, hökmdar hesab edərsə ki, onun fərasəti, igidliyi və ya digər məziyyətləri müsəlmanlara fayda gətirəcək, onda o, həmin müsəlmana icazə verməmək haqqına malikdir.\n\nƏgər müsəlman üzrlü səbəbə görə bir yerə getmək istəyirsə və onun getməsi orada qalanlara zərər vurmazsa, onda onun xahişi təmin edilə bilər. Bu halda belə Allah Öz Elçisindən (s.ə.s.) belə müsəlmanlar üçün Ondan bağışlanma diləməsini əmr etmişdir, çünki olduğu yerdən (işdən) müvəqqəti ayrılmaq məqsədilə icazə haqqında xahiş mömin tərəfindən atılmış səhv addım da ola bilər. Lakin Allah qullarının günahlarını bağışlayır və onlara lütfkarlıq göstərir. O (Pak və Müqəddəs Olan) Öz mərhəməti sayəsində onlara üzrlü səbəbə görə icazə almaq imkanı verir.",{"from":402,"to":402,"text":1124},"Əgər Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) sizi dəvət edərsə, ona (s.ə.s.) itaət etməlisiniz. O (s.ə.s.) sizi namaz üstə olduğunuz zaman da çağırsa, cavab verməlisiniz. Allahın Elçisindən (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) başqa elə bir adam yoxdur ki, müsəlmanlar ona dinməz-söyləməz itaət etsinlər, çünki o (s.ə.s.) yanlışlıqlardan mühafizə olunmuşdur və möminlərə onun (s.ə.s.) yolu ilə getmək hökmü verilmişdir. Fövqəluca buyurur: “Ey iman gətirənlər! Allah və Elçisi sizi sizə həyat bəxş etmək üçün çağıranda cavab verin!...” (Ənfal, 8\u002F24). Siz bir-birinizə müraciət etdiyiniz kimi Elçiyə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) müraciət etməyin! Onu (s.ə.s.) adı ilə çağırmayın və ona (s.ə.s.): “Ey Muhəmməd!” və ya “Ey Abdullahın oğlu Muhəmməd!” deməyin. Siz bu qaydada ancaq öz aranızda bir-birinizə müraciət edə bilərsiniz, lakin o (s.ə.s.) öz məziyyətləri və müsbət cəhətləri ilə sizdən üstündür və buna görə siz ona (s.ə.s.) “Ey Allahın Elçisi! Ey Allahın Peyğəmbəri!” sözləri ilə müraciət edin.\n\nBundan əvvəlki ayədə Fövqəluca icazə almadan ümumümmət işindən ayrılmayan möminləri tərifləyir. Bu ayədə isə Allah belə etməyənləri, yəni təyin edildiyi yeri icazəsiz tərk edənləri sərtliklə təhdid edir. Belə insanlar xəlvətcə aradan çıxır və çalışırlar ki, bunu insanlara sezdirməsinlər. Onlar öz hərəkətlərini adamlardan gizli saxlamağa nail olsalar da, bu, Allah üçün gizli qalmır və O (Pak və Müqəddəs Olan) onların etdiyi cinayətləri bilir və onların hər birinin əvəzini bütövlüklə verəcəkdir. Qoy Allahın və Onun Elçisinin (s.ə.s.) iradəsinə müqavimət göstərənlər azğınlığa düşməkdən və ya sarsıdıcı əzaba düçar olmaqdan qorunsunlar! Bu, o şəxslərə aiddir ki, Allaha və Onun Elçisinə (s.ə.s.) bir və ya bir neçə məsələlərdə itaətdən imtina edirlər. Onda ümumiyyətlə onların hökmlərinə qulaq asmaqdan heç bir səbəb olmadan boyun qaçıranlar haqqında bəs nə demək olar?! Belə insanlar mütləq azğınlığa düşəcək, müşriklik bataqlığında və cinayətlər burulğanında çobalayacaq və şiddətli əzaba düçar ediləcəklər.",{"from":167,"to":167,"text":1126},"Göylərdə və yerdə olan bütün varlıqlar Allaha məxsusdur. Bütün bu məxluqlar Allahın qullarıdır və ilahi qədərinin və Allahın dininin qanunlarına uyğun olaraq yaşayırlar. Allah məxluqlarının törətdiyi xeyirxah və bəd əməllərdən agahdır. O (Pak və Müqəddəs Olan) onların xeyirxah və bəd əməllərini əzəldən hesablamışdır. Onun Qələmi Mühafizəolunan Lövhədə onları yazmış, qoruyucu alicənab mələklər[42] isə onları sizin kitablarınızda yazmaqda davam edirlər. Qiyamət günü başladıqda isə, Fövqəluca Allah Öz məxluqlarına onların törətdikləri kiçik və böyük əməllər haqqında dəqiq məlumat verəcək və onların təsdiqi üçün etibarlı şahidlər gətirəcək və məhz bundan sonra Öz hökmünü ya mərhəməti, ya da ədaləti üzrə verəcək. Fövqəluca Allah insanların bütün əməllərindən xəbərdar olduğunu xatırlatdıqdan sonra, Özünün elmi haqqında daha geniş mənada xəbər verərək, buyurur ki, O (Pak və Müqəddəs Olan) bütün məxluqlardan xəbərdardır.\n\n[41] Kursiv tərcüməçinindir (F.S.). Kursivlə verdiyim bu müddəanın çağımızda olduqca böyük əhəmiyyət kəsb etdiyini oxucularımızın nəzərinə xüsusilə çatdırmaq yerinə düşərdi. Belə ki, Fövqəluca Allahın müsəlmanlara “özlərindən olan böyüklərə itaət etməsi” müddəasının hazırkı dövrümüz və günümüz üçün nə qədər önəmli olduğunu müasir ilahiyyatçılarımız kifayət qədər prinsipial surətdə hələ də dəyərləndirməmişlər. Bu, olduqca böyük əhəmiyyət kəsb edən islam şəriəti prinsipinin, ümumiyyətlə, araşdırılmaması Allahın Son dininə olan münasibətin lazımınca qiymətləndirilməməsinə, onun cəmiyyətin sabitləşməsində göstərə biləcəyi praqmatik, pozitiv təsirin lazımınca gerçəkləşdirilməməsinə səbəb olur. Bir sıra insanlar istənilən cəmiyyətlərdə elə düşünürlər ki, İslam müasir dövlətçiliyə alternativ formasiyadır. Lakin belə düşüncə sahibləri yanılırlar. Çünki, İslam dünyadərkinin, ən öncə, cəmiyyətin əxlaqi ilə əlaqədar olduğunu etiraf etmək istəməyənlər və Allahın dininə böhtan atmağa çalışanlar şüurlu surətdə insanları çaşdırır və, beləliklə, Allahın əzəmətli dinini adicə bir siyasi qurum səviyyəsində insanlara aşılamaq istəyirlər və nəticədə müqəddəs dinimiz haqqında onun düşmənlərinin uydurmaları, bilavasitə əzəldən radikal əhval-ruhiyyəli şeytanların meydan sulamasına və bəzi səbatsız dindarları siyasi oyunlara qatmağa səbəb olur. Mən ilahiyyatçılarımızdan və ilahi gerçəkliyi dərk edən elm adamlarından xahiş edərdim ki, məhz İslamın Quranda və Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) hədislərində öz əksini tapmış cəmiyyət üçün faydalı olan belə müddəalarının işlənib insanlara, onların böyüklərinə, rəhbərlərinə çatdırılması üçün, Allah xatirinə təbliğ etsinlər. Təsəvvür edin, düşünün və görün möhtərəm müəllif nə yazır: “...Allah... müsəlmanları Elçiyə (s.ə.s.) və müsəlman hökmdarlarına belə bir ehtiramla yanaşmalarına görə... tərifləyir”. Bu, Allahın Quranından və Peyğəmbərindən (s.ə.s.) əxz edilmiş müəllif açıqlamasıdır.\n\nƏziz qardaş və bacılar! Fövqəluca Allahımızın müsəlman hökmdara ehtiramla yanaşanları tərifləməsi müddəasına dərindən diqqət yetirdikdə, görmək çətin deyil ki, hər bir müsəlman ölkəsi üçün bu ilahi müddəa – ilahi hökm müsəlmanların dövlət başçısına ehtiram göstərilməsinə necə pozitiv yanaşmanı nəzərdə tutur. Fövqəlqüdrətli Rəbbin belə bir misilsiz kəlamını xatırlatmaq istərdim: “Allahın izni olmadan ağacdan yerə bir yarpaq belə düşməz!” Bu isə o deməkdir ki, o cümlədən, Fövqəluca Allahın razılığı olmadan heç kim hakimiyyətə gələ bilməz! Beləliklə, hakimiyyət başında olan şəxs müsəlmandırsa, Allaha və İslama qarşı çıxmırsa, müsəlmanların ona itaət etməsi və ehtiram göstərməsi f ə r z d i r, yəni, vacibdir. Bu müddəa Azərbaycanımızın nəzəriyyəçi müsəlman alimləri və dövlət siyasətini işləyib hazırlayan xadimləri tərəfindən geniş və dərin işlənməyə və elmi-nəzəri cəhətdən əsaslandırılmağa layiqdir. Tərc. F.S.\n\n[42] Fövqəluca Allah insanların hər birinin yaxşı və pis əməllərini yazmaq üçün iki şərəfli mələk-katib təyin etmişdir. Bu, Quranda belə verilmişdir: “Həqiqətən, sizin üstünüzdə nəzarətçilər vardır – çox möhtərəm, əməllərinizi yazanlardır. Onlar sizin nə etdiklərinizi bilirlər” (İnfitar, 82\u002F10-12); “Sağında və solunda iki mələk oturub onun əməllərini qeydə alırlar. Dediyi elə bir söz yoxdur ki, onu yazmaq üçün yanında hazır durmuş gözətçi (mələklər) olmasın” (Qaf, 50\u002F17-18). F.S."]