[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"suras-meta":3,"sura-29-alikhan":694,"$fpP8vbg3IKtQmA9ZBf0MqcmqH3bFwxS44LGInO_Nzi58":1019},[4,12,20,27,34,41,48,54,61,68,74,80,86,93,100,107,114,120,127,134,140,147,154,161,168,175,182,189,196,203,210,217,223,230,236,242,248,255,260,266,273,279,286,292,299,304,310,316,322,328,333,339,344,350,356,361,368,374,380,385,390,396,401,407,412,418,424,430,436,441,447,452,458,463,469,474,480,485,490,496,502,508,514,519,525,530,536,542,547,552,558,564,570,575,581,587,592,598,603,608,614,620,626,632,638,644,650,656,662,667,672,677,682,688],{"id":5,"nameAr":6,"nameAz":7,"nameRu":8,"nameEn":9,"nameTransliteration":9,"type":10,"ayahCount":11},1,"سُورَةُ ٱلْفَاتِحَةِ","Əl-Fatihə","Аль-Фатиха","Al-Fatihah","meccan",7,{"id":13,"nameAr":14,"nameAz":15,"nameRu":16,"nameEn":17,"nameTransliteration":17,"type":18,"ayahCount":19},2,"سُورَةُ البَقَرَةِ","Əl-Bəqərə","Аль-Бакара","Al-Baqarah","medinan",286,{"id":21,"nameAr":22,"nameAz":23,"nameRu":24,"nameEn":25,"nameTransliteration":25,"type":18,"ayahCount":26},3,"سُورَةُ آلِ عِمۡرَانَ","Ali-İmran","Али Имран","Ali-Imran",200,{"id":28,"nameAr":29,"nameAz":30,"nameRu":31,"nameEn":32,"nameTransliteration":32,"type":18,"ayahCount":33},4,"سُورَةُ النِّسَاءِ","Ən-Nisa","Ан-Ниса","An-Nisa",176,{"id":35,"nameAr":36,"nameAz":37,"nameRu":38,"nameEn":39,"nameTransliteration":39,"type":18,"ayahCount":40},5,"سُورَةُ المَائـِدَةِ","Əl-Maidə","Аль-Маида","Al-Maidah",120,{"id":42,"nameAr":43,"nameAz":44,"nameRu":45,"nameEn":46,"nameTransliteration":46,"type":10,"ayahCount":47},6,"سُورَةُ الأَنۡعَامِ","Əl-Ənam","Аль-Анам","Al-Anam",165,{"id":11,"nameAr":49,"nameAz":50,"nameRu":51,"nameEn":52,"nameTransliteration":52,"type":10,"ayahCount":53},"سُورَةُ الأَعۡرَافِ","Əl-Əraf","Аль-Араф","Al-Araf",206,{"id":55,"nameAr":56,"nameAz":57,"nameRu":58,"nameEn":59,"nameTransliteration":59,"type":18,"ayahCount":60},8,"سُورَةُ الأَنفَالِ","Əl-Ənfal","Аль-Анфаль","Al-Anfal",75,{"id":62,"nameAr":63,"nameAz":64,"nameRu":65,"nameEn":66,"nameTransliteration":66,"type":18,"ayahCount":67},9,"سُورَةُ التَّوۡبَةِ","Ət-Tövbə","Ат-Тауба","At-Tawbah",129,{"id":69,"nameAr":70,"nameAz":71,"nameRu":72,"nameEn":71,"nameTransliteration":71,"type":10,"ayahCount":73},10,"سُورَةُ يُونُسَ","Yunus","Юнус",109,{"id":75,"nameAr":76,"nameAz":77,"nameRu":78,"nameEn":77,"nameTransliteration":77,"type":10,"ayahCount":79},11,"سُورَةُ هُودٍ","Hud","Худ",123,{"id":81,"nameAr":82,"nameAz":83,"nameRu":84,"nameEn":83,"nameTransliteration":83,"type":10,"ayahCount":85},12,"سُورَةُ يُوسُفَ","Yusuf","Юсуф",111,{"id":87,"nameAr":88,"nameAz":89,"nameRu":90,"nameEn":91,"nameTransliteration":91,"type":18,"ayahCount":92},13,"سُورَةُ الرَّعۡدِ","Ər-Rəd","Ар-Раад","Ar-Rad",43,{"id":94,"nameAr":95,"nameAz":96,"nameRu":97,"nameEn":98,"nameTransliteration":98,"type":10,"ayahCount":99},14,"سُورَةُ إِبۡرَاهِيمَ","İbrahim","Ибрахим","Ibrahim",52,{"id":101,"nameAr":102,"nameAz":103,"nameRu":104,"nameEn":105,"nameTransliteration":105,"type":10,"ayahCount":106},15,"سُورَةُ الحِجۡرِ","Əl-Hicr","Аль-Хиджр","Al-Hijr",99,{"id":108,"nameAr":109,"nameAz":110,"nameRu":111,"nameEn":112,"nameTransliteration":112,"type":10,"ayahCount":113},16,"سُورَةُ النَّحۡلِ","Ən-Nəhl","Ан-Нахль","An-Nahl",128,{"id":115,"nameAr":116,"nameAz":117,"nameRu":118,"nameEn":119,"nameTransliteration":119,"type":10,"ayahCount":85},17,"سُورَةُ الإِسۡرَاءِ","Əl-İsra","Аль-Исра","Al-Isra",{"id":121,"nameAr":122,"nameAz":123,"nameRu":124,"nameEn":125,"nameTransliteration":125,"type":10,"ayahCount":126},18,"سُورَةُ الكَهۡفِ","Əl-Kəhf","Аль-Кахф","Al-Kahf",110,{"id":128,"nameAr":129,"nameAz":130,"nameRu":131,"nameEn":132,"nameTransliteration":132,"type":10,"ayahCount":133},19,"سُورَةُ مَرۡيَمَ","Məryəm","Марьям","Maryam",98,{"id":135,"nameAr":136,"nameAz":137,"nameRu":138,"nameEn":137,"nameTransliteration":137,"type":10,"ayahCount":139},20,"سُورَةُ طه","Ta-Ha","Та Ха",135,{"id":141,"nameAr":142,"nameAz":143,"nameRu":144,"nameEn":145,"nameTransliteration":145,"type":10,"ayahCount":146},21,"سُورَةُ الأَنبِيَاءِ","Əl-Ənbiya","Аль-Анбийа","Al-Anbiya",112,{"id":148,"nameAr":149,"nameAz":150,"nameRu":151,"nameEn":152,"nameTransliteration":152,"type":18,"ayahCount":153},22,"سُورَةُ الحَجِّ","Əl-Həcc","Аль-Хадж","Al-Hajj",78,{"id":155,"nameAr":156,"nameAz":157,"nameRu":158,"nameEn":159,"nameTransliteration":159,"type":10,"ayahCount":160},23,"سُورَةُ المُؤۡمِنُونَ","Əl-Muminun","Аль-Муминун","Al-Muminun",118,{"id":162,"nameAr":163,"nameAz":164,"nameRu":165,"nameEn":166,"nameTransliteration":166,"type":18,"ayahCount":167},24,"سُورَةُ النُّورِ","Ən-Nur","Ан-Нур","An-Nur",64,{"id":169,"nameAr":170,"nameAz":171,"nameRu":172,"nameEn":173,"nameTransliteration":173,"type":10,"ayahCount":174},25,"سُورَةُ الفُرۡقَانِ","Əl-Furqan","Аль-Фуркан","Al-Furqan",77,{"id":176,"nameAr":177,"nameAz":178,"nameRu":179,"nameEn":180,"nameTransliteration":180,"type":10,"ayahCount":181},26,"سُورَةُ الشُّعَرَاءِ","Əş-Şuəra","Аш-Шуара","Ash-Shuara",227,{"id":183,"nameAr":184,"nameAz":185,"nameRu":186,"nameEn":187,"nameTransliteration":187,"type":10,"ayahCount":188},27,"سُورَةُ النَّمۡلِ","Ən-Nəml","Ан-Намль","An-Naml",93,{"id":190,"nameAr":191,"nameAz":192,"nameRu":193,"nameEn":194,"nameTransliteration":194,"type":10,"ayahCount":195},28,"سُورَةُ القَصَصِ","Əl-Qəsəs","Аль-Касас","Al-Qasas",88,{"id":197,"nameAr":198,"nameAz":199,"nameRu":200,"nameEn":201,"nameTransliteration":201,"type":10,"ayahCount":202},29,"سُورَةُ العَنكَبُوتِ","Əl-Ənkəbut","Аль-Анкабут","Al-Ankabut",69,{"id":204,"nameAr":205,"nameAz":206,"nameRu":207,"nameEn":208,"nameTransliteration":208,"type":10,"ayahCount":209},30,"سُورَةُ الرُّومِ","Ər-Rum","Ар-Рум","Ar-Rum",60,{"id":211,"nameAr":212,"nameAz":213,"nameRu":214,"nameEn":215,"nameTransliteration":215,"type":10,"ayahCount":216},31,"سُورَةُ لُقۡمَانَ","Loğman","Лукман","Luqman",34,{"id":218,"nameAr":219,"nameAz":220,"nameRu":221,"nameEn":222,"nameTransliteration":222,"type":10,"ayahCount":204},32,"سُورَةُ السَّجۡدَةِ","Əs-Səcdə","Ас-Саджда","As-Sajdah",{"id":224,"nameAr":225,"nameAz":226,"nameRu":227,"nameEn":228,"nameTransliteration":228,"type":18,"ayahCount":229},33,"سُورَةُ الأَحۡزَابِ","Əl-Əhzab","Аль-Ахзаб","Al-Ahzab",73,{"id":216,"nameAr":231,"nameAz":232,"nameRu":233,"nameEn":234,"nameTransliteration":234,"type":10,"ayahCount":235},"سُورَةُ سَبَإٍ","Səba","Саба","Saba",54,{"id":237,"nameAr":238,"nameAz":239,"nameRu":240,"nameEn":239,"nameTransliteration":239,"type":10,"ayahCount":241},35,"سُورَةُ فَاطِرٍ","Fatir","Фатир",45,{"id":243,"nameAr":244,"nameAz":245,"nameRu":246,"nameEn":245,"nameTransliteration":245,"type":10,"ayahCount":247},36,"سُورَةُ يسٓ","Ya-Sin","Йа Син",83,{"id":249,"nameAr":250,"nameAz":251,"nameRu":252,"nameEn":253,"nameTransliteration":253,"type":10,"ayahCount":254},37,"سُورَةُ الصَّافَّاتِ","Əs-Saffat","Ас-Саффат","As-Saffat",182,{"id":256,"nameAr":257,"nameAz":258,"nameRu":259,"nameEn":258,"nameTransliteration":258,"type":10,"ayahCount":195},38,"سُورَةُ صٓ","Sad","Сад",{"id":261,"nameAr":262,"nameAz":263,"nameRu":264,"nameEn":265,"nameTransliteration":265,"type":10,"ayahCount":60},39,"سُورَةُ الزُّمَرِ","Əz-Zumər","Аз-Зумар","Az-Zumar",{"id":267,"nameAr":268,"nameAz":269,"nameRu":270,"nameEn":271,"nameTransliteration":271,"type":10,"ayahCount":272},40,"سُورَةُ غَافِرٍ","Ğafir","Гафир","Ghafir",85,{"id":274,"nameAr":275,"nameAz":276,"nameRu":277,"nameEn":278,"nameTransliteration":278,"type":10,"ayahCount":235},41,"سُورَةُ فُصِّلَتۡ","Fussilət","Фуссилат","Fussilat",{"id":280,"nameAr":281,"nameAz":282,"nameRu":283,"nameEn":284,"nameTransliteration":284,"type":10,"ayahCount":285},42,"سُورَةُ الشُّورَىٰ","Əş-Şura","Аш-Шура","Ash-Shura",53,{"id":92,"nameAr":287,"nameAz":288,"nameRu":289,"nameEn":290,"nameTransliteration":290,"type":10,"ayahCount":291},"سُورَةُ الزُّخۡرُفِ","Əz-Zuxruf","Аз-Зухруф","Az-Zukhruf",89,{"id":293,"nameAr":294,"nameAz":295,"nameRu":296,"nameEn":297,"nameTransliteration":297,"type":10,"ayahCount":298},44,"سُورَةُ الدُّخَانِ","Əd-Duxan","Ад-Духан","Ad-Dukhan",59,{"id":241,"nameAr":300,"nameAz":301,"nameRu":302,"nameEn":303,"nameTransliteration":303,"type":10,"ayahCount":249},"سُورَةُ الجَاثِيَةِ","Əl-Casiyə","Аль-Джасийа","Al-Jathiyah",{"id":305,"nameAr":306,"nameAz":307,"nameRu":308,"nameEn":309,"nameTransliteration":309,"type":10,"ayahCount":237},46,"سُورَةُ الأَحۡقَافِ","Əl-Əhqaf","Аль-Ахкаф","Al-Ahqaf",{"id":311,"nameAr":312,"nameAz":313,"nameRu":314,"nameEn":315,"nameTransliteration":315,"type":18,"ayahCount":256},47,"سُورَةُ مُحَمَّدٍ","Muhəmməd","Мухаммад","Muhammad",{"id":317,"nameAr":318,"nameAz":319,"nameRu":320,"nameEn":321,"nameTransliteration":321,"type":18,"ayahCount":197},48,"سُورَةُ الفَتۡحِ","Əl-Fəth","Аль-Фатх","Al-Fath",{"id":323,"nameAr":324,"nameAz":325,"nameRu":326,"nameEn":327,"nameTransliteration":327,"type":18,"ayahCount":121},49,"سُورَةُ الحُجُرَاتِ","Əl-Hucurat","Аль-Худжурат","Al-Hujurat",{"id":329,"nameAr":330,"nameAz":331,"nameRu":332,"nameEn":331,"nameTransliteration":331,"type":10,"ayahCount":241},50,"سُورَةُ قٓ","Qaf","Каф",{"id":334,"nameAr":335,"nameAz":336,"nameRu":337,"nameEn":338,"nameTransliteration":338,"type":10,"ayahCount":209},51,"سُورَةُ الذَّارِيَاتِ","Əz-Zariyat","Аз-Зарийат","Adh-Dhariyat",{"id":99,"nameAr":340,"nameAz":341,"nameRu":342,"nameEn":343,"nameTransliteration":343,"type":10,"ayahCount":323},"سُورَةُ الطُّورِ","Ət-Tur","Ат-Тур","At-Tur",{"id":285,"nameAr":345,"nameAz":346,"nameRu":347,"nameEn":348,"nameTransliteration":348,"type":10,"ayahCount":349},"سُورَةُ النَّجۡمِ","Ən-Nəcm","Ан-Наджм","An-Najm",62,{"id":235,"nameAr":351,"nameAz":352,"nameRu":353,"nameEn":354,"nameTransliteration":354,"type":10,"ayahCount":355},"سُورَةُ القَمَرِ","Əl-Qəmər","Аль-Камар","Al-Qamar",55,{"id":355,"nameAr":357,"nameAz":358,"nameRu":359,"nameEn":360,"nameTransliteration":360,"type":18,"ayahCount":153},"سُورَةُ الرَّحۡمَٰن","Ər-Rəhman","Ар-Рахман","Ar-Rahman",{"id":362,"nameAr":363,"nameAz":364,"nameRu":365,"nameEn":366,"nameTransliteration":366,"type":10,"ayahCount":367},56,"سُورَةُ الوَاقِعَةِ","Əl-Vaqiə","Аль-Вакиа","Al-Waqiah",96,{"id":369,"nameAr":370,"nameAz":371,"nameRu":372,"nameEn":373,"nameTransliteration":373,"type":18,"ayahCount":197},57,"سُورَةُ الحَدِيدِ","Əl-Hədid","Аль-Хадид","Al-Hadid",{"id":375,"nameAr":376,"nameAz":377,"nameRu":378,"nameEn":379,"nameTransliteration":379,"type":18,"ayahCount":148},58,"سُورَةُ المُجَادلَةِ","Əl-Mucadilə","Аль-Муджадила","Al-Mujadilah",{"id":298,"nameAr":381,"nameAz":382,"nameRu":383,"nameEn":384,"nameTransliteration":384,"type":18,"ayahCount":162},"سُورَةُ الحَشۡرِ","Əl-Həşr","Аль-Хашр","Al-Hashr",{"id":209,"nameAr":386,"nameAz":387,"nameRu":388,"nameEn":389,"nameTransliteration":389,"type":18,"ayahCount":87},"سُورَةُ المُمۡتَحنَةِ","Əl-Mumtəhinə","Аль-Мумтахана","Al-Mumtahanah",{"id":391,"nameAr":392,"nameAz":393,"nameRu":394,"nameEn":395,"nameTransliteration":395,"type":18,"ayahCount":94},61,"سُورَةُ الصَّفِّ","Əs-Saff","Ас-Сафф","As-Saff",{"id":349,"nameAr":397,"nameAz":398,"nameRu":399,"nameEn":400,"nameTransliteration":400,"type":18,"ayahCount":75},"سُورَةُ الجُمُعَةِ","Əl-Cumuə","Аль-Джумуа","Al-Jumuah",{"id":402,"nameAr":403,"nameAz":404,"nameRu":405,"nameEn":406,"nameTransliteration":406,"type":18,"ayahCount":75},63,"سُورَةُ المُنَافِقُونَ","Əl-Munafiqun","Аль-Мунафикун","Al-Munafiqun",{"id":167,"nameAr":408,"nameAz":409,"nameRu":410,"nameEn":411,"nameTransliteration":411,"type":18,"ayahCount":121},"سُورَةُ التَّغَابُنِ","Ət-Təğabun","Ат-Тагабун","At-Taghabun",{"id":413,"nameAr":414,"nameAz":415,"nameRu":416,"nameEn":417,"nameTransliteration":417,"type":18,"ayahCount":81},65,"سُورَةُ الطَّلَاقِ","Ət-Talaq","Ат-Талак","At-Talaq",{"id":419,"nameAr":420,"nameAz":421,"nameRu":422,"nameEn":423,"nameTransliteration":423,"type":18,"ayahCount":81},66,"سُورَةُ التَّحۡرِيمِ","Ət-Təhrim","Ат-Тахрим","At-Tahrim",{"id":425,"nameAr":426,"nameAz":427,"nameRu":428,"nameEn":429,"nameTransliteration":429,"type":10,"ayahCount":204},67,"سُورَةُ المُلۡكِ","Əl-Mulk","Аль-Мульк","Al-Mulk",{"id":431,"nameAr":432,"nameAz":433,"nameRu":434,"nameEn":435,"nameTransliteration":435,"type":10,"ayahCount":99},68,"سُورَةُ القَلَمِ","Əl-Qələm","Аль-Калам","Al-Qalam",{"id":202,"nameAr":437,"nameAz":438,"nameRu":439,"nameEn":440,"nameTransliteration":440,"type":10,"ayahCount":99},"سُورَةُ الحَاقَّةِ","Əl-Haqqə","Аль-Хакка","Al-Haqqah",{"id":442,"nameAr":443,"nameAz":444,"nameRu":445,"nameEn":446,"nameTransliteration":446,"type":10,"ayahCount":293},70,"سُورَةُ المَعَارِجِ","Əl-Məaric","Аль-Мааридж","Al-Maarij",{"id":448,"nameAr":449,"nameAz":450,"nameRu":451,"nameEn":450,"nameTransliteration":450,"type":10,"ayahCount":190},71,"سُورَةُ نُوحٍ","Nuh","Нух",{"id":453,"nameAr":454,"nameAz":455,"nameRu":456,"nameEn":457,"nameTransliteration":457,"type":10,"ayahCount":190},72,"سُورَةُ الجِنِّ","Əl-Cinn","Аль-Джинн","Al-Jinn",{"id":229,"nameAr":459,"nameAz":460,"nameRu":461,"nameEn":462,"nameTransliteration":462,"type":10,"ayahCount":135},"سُورَةُ المُزَّمِّلِ","Əl-Muzzəmmil","Аль-Муззаммиль","Al-Muzzammil",{"id":464,"nameAr":465,"nameAz":466,"nameRu":467,"nameEn":468,"nameTransliteration":468,"type":10,"ayahCount":362},74,"سُورَةُ المُدَّثِّرِ","Əl-Muddəssir","Аль-Муддассир","Al-Muddaththir",{"id":60,"nameAr":470,"nameAz":471,"nameRu":472,"nameEn":473,"nameTransliteration":473,"type":10,"ayahCount":267},"سُورَةُ القِيَامَةِ","Əl-Qiyamə","Аль-Кийама","Al-Qiyamah",{"id":475,"nameAr":476,"nameAz":477,"nameRu":478,"nameEn":479,"nameTransliteration":479,"type":18,"ayahCount":211},76,"سُورَةُ الإِنسَانِ","Əl-İnsan","Аль-Инсан","Al-Insan",{"id":174,"nameAr":481,"nameAz":482,"nameRu":483,"nameEn":484,"nameTransliteration":484,"type":10,"ayahCount":329},"سُورَةُ المُرۡسَلَاتِ","Əl-Mursəlat","Аль-Мурсалат","Al-Mursalat",{"id":153,"nameAr":486,"nameAz":487,"nameRu":488,"nameEn":489,"nameTransliteration":489,"type":10,"ayahCount":267},"سُورَةُ النَّبَإِ","Ən-Nəbə","Ан-Наба","An-Naba",{"id":491,"nameAr":492,"nameAz":493,"nameRu":494,"nameEn":495,"nameTransliteration":495,"type":10,"ayahCount":305},79,"سُورَةُ النَّازِعَاتِ","Ən-Naziat","Ан-Назиат","An-Naziat",{"id":497,"nameAr":498,"nameAz":499,"nameRu":500,"nameEn":501,"nameTransliteration":501,"type":10,"ayahCount":280},80,"سُورَةُ عَبَسَ","Əbəsə","Абаса","Abasa",{"id":503,"nameAr":504,"nameAz":505,"nameRu":506,"nameEn":507,"nameTransliteration":507,"type":10,"ayahCount":197},81,"سُورَةُ التَّكۡوِيرِ","Ət-Təkvir","Ат-Таквир","At-Takwir",{"id":509,"nameAr":510,"nameAz":511,"nameRu":512,"nameEn":513,"nameTransliteration":513,"type":10,"ayahCount":128},82,"سُورَةُ الانفِطَارِ","Əl-İnfitar","Аль-Инфитар","Al-Infitar",{"id":247,"nameAr":515,"nameAz":516,"nameRu":517,"nameEn":518,"nameTransliteration":518,"type":10,"ayahCount":243},"سُورَةُ المُطَفِّفِينَ","Əl-Mutaffifin","Аль-Мутаффифин","Al-Mutaffifin",{"id":520,"nameAr":521,"nameAz":522,"nameRu":523,"nameEn":524,"nameTransliteration":524,"type":10,"ayahCount":169},84,"سُورَةُ الانشِقَاقِ","Əl-İnşiqaq","Аль-Иншикак","Al-Inshiqaq",{"id":272,"nameAr":526,"nameAz":527,"nameRu":528,"nameEn":529,"nameTransliteration":529,"type":10,"ayahCount":148},"سُورَةُ البُرُوجِ","Əl-Buruc","Аль-Бурудж","Al-Buruj",{"id":531,"nameAr":532,"nameAz":533,"nameRu":534,"nameEn":535,"nameTransliteration":535,"type":10,"ayahCount":115},86,"سُورَةُ الطَّارِقِ","Ət-Tariq","Ат-Тарик","At-Tariq",{"id":537,"nameAr":538,"nameAz":539,"nameRu":540,"nameEn":541,"nameTransliteration":541,"type":10,"ayahCount":128},87,"سُورَةُ الأَعۡلَىٰ","Əl-Əla","Аль-Аля","Al-Ala",{"id":195,"nameAr":543,"nameAz":544,"nameRu":545,"nameEn":546,"nameTransliteration":546,"type":10,"ayahCount":176},"سُورَةُ الغَاشِيَةِ","Əl-Ğaşiyə","Аль-Гашийа","Al-Ghashiyah",{"id":291,"nameAr":548,"nameAz":549,"nameRu":550,"nameEn":551,"nameTransliteration":551,"type":10,"ayahCount":204},"سُورَةُ الفَجۡرِ","Əl-Fəcr","Аль-Фаджр","Al-Fajr",{"id":553,"nameAr":554,"nameAz":555,"nameRu":556,"nameEn":557,"nameTransliteration":557,"type":10,"ayahCount":135},90,"سُورَةُ البَلَدِ","Əl-Bələd","Аль-Балад","Al-Balad",{"id":559,"nameAr":560,"nameAz":561,"nameRu":562,"nameEn":563,"nameTransliteration":563,"type":10,"ayahCount":101},91,"سُورَةُ الشَّمۡسِ","Əş-Şəms","Аш-Шамс","Ash-Shams",{"id":565,"nameAr":566,"nameAz":567,"nameRu":568,"nameEn":569,"nameTransliteration":569,"type":10,"ayahCount":141},92,"سُورَةُ اللَّيۡلِ","Əl-Leyl","Аль-Лайл","Al-Layl",{"id":188,"nameAr":571,"nameAz":572,"nameRu":573,"nameEn":574,"nameTransliteration":574,"type":10,"ayahCount":75},"سُورَةُ الضُّحَىٰ","Əd-Duha","Ад-Духа","Ad-Duha",{"id":576,"nameAr":577,"nameAz":578,"nameRu":579,"nameEn":580,"nameTransliteration":580,"type":10,"ayahCount":55},94,"سُورَةُ الشَّرۡحِ","Əş-Şərh","Аш-Шарх","Ash-Sharh",{"id":582,"nameAr":583,"nameAz":584,"nameRu":585,"nameEn":586,"nameTransliteration":586,"type":10,"ayahCount":55},95,"سُورَةُ التِّينِ","Ət-Tin","Ат-Тин","At-Tin",{"id":367,"nameAr":588,"nameAz":589,"nameRu":590,"nameEn":591,"nameTransliteration":591,"type":10,"ayahCount":128},"سُورَةُ العَلَقِ","Əl-Ələq","Аль-Алак","Al-Alaq",{"id":593,"nameAr":594,"nameAz":595,"nameRu":596,"nameEn":597,"nameTransliteration":597,"type":10,"ayahCount":35},97,"سُورَةُ القَدۡرِ","Əl-Qədr","Аль-Кадр","Al-Qadr",{"id":133,"nameAr":599,"nameAz":600,"nameRu":601,"nameEn":602,"nameTransliteration":602,"type":18,"ayahCount":55},"سُورَةُ البَيِّنَةِ","Əl-Beyyinə","Аль-Баййина","Al-Bayyinah",{"id":106,"nameAr":604,"nameAz":605,"nameRu":606,"nameEn":607,"nameTransliteration":607,"type":18,"ayahCount":55},"سُورَةُ الزَّلۡزَلَةِ","Əz-Zəlzələ","Аз-Залзала","Az-Zalzalah",{"id":609,"nameAr":610,"nameAz":611,"nameRu":612,"nameEn":613,"nameTransliteration":613,"type":10,"ayahCount":75},100,"سُورَةُ العَادِيَاتِ","Əl-Adiyat","Аль-Адийат","Al-Adiyat",{"id":615,"nameAr":616,"nameAz":617,"nameRu":618,"nameEn":619,"nameTransliteration":619,"type":10,"ayahCount":75},101,"سُورَةُ القَارِعَةِ","Əl-Qariə","Аль-Кариа","Al-Qariah",{"id":621,"nameAr":622,"nameAz":623,"nameRu":624,"nameEn":625,"nameTransliteration":625,"type":10,"ayahCount":55},102,"سُورَةُ التَّكَاثُرِ","Ət-Təkasur","Ат-Такасур","At-Takathur",{"id":627,"nameAr":628,"nameAz":629,"nameRu":630,"nameEn":631,"nameTransliteration":631,"type":10,"ayahCount":21},103,"سُورَةُ العَصۡرِ","Əl-Əsr","Аль-Аср","Al-Asr",{"id":633,"nameAr":634,"nameAz":635,"nameRu":636,"nameEn":637,"nameTransliteration":637,"type":10,"ayahCount":62},104,"سُورَةُ الهُمَزَةِ","Əl-Huməzə","Аль-Хумаза","Al-Humazah",{"id":639,"nameAr":640,"nameAz":641,"nameRu":642,"nameEn":643,"nameTransliteration":643,"type":10,"ayahCount":35},105,"سُورَةُ الفِيلِ","Əl-Fil","Аль-Филь","Al-Fil",{"id":645,"nameAr":646,"nameAz":647,"nameRu":648,"nameEn":649,"nameTransliteration":649,"type":10,"ayahCount":28},106,"سُورَةُ قُرَيۡشٍ","Qureyş","Курайш","Quraysh",{"id":651,"nameAr":652,"nameAz":653,"nameRu":654,"nameEn":655,"nameTransliteration":655,"type":10,"ayahCount":11},107,"سُورَةُ المَاعُونِ","Əl-Maun","Аль-Маун","Al-Maun",{"id":657,"nameAr":658,"nameAz":659,"nameRu":660,"nameEn":661,"nameTransliteration":661,"type":10,"ayahCount":21},108,"سُورَةُ الكَوۡثَرِ","Əl-Kövsər","Аль-Каусар","Al-Kawthar",{"id":73,"nameAr":663,"nameAz":664,"nameRu":665,"nameEn":666,"nameTransliteration":666,"type":10,"ayahCount":42},"سُورَةُ الكَافِرُونَ","Əl-Kafirun","Аль-Кафирун","Al-Kafirun",{"id":126,"nameAr":668,"nameAz":669,"nameRu":670,"nameEn":671,"nameTransliteration":671,"type":18,"ayahCount":21},"سُورَةُ النَّصۡرِ","Ən-Nəsr","Ан-Наср","An-Nasr",{"id":85,"nameAr":673,"nameAz":674,"nameRu":675,"nameEn":676,"nameTransliteration":676,"type":10,"ayahCount":35},"سُورَةُ المَسَدِ","Əl-Məsəd","Аль-Масад","Al-Masad",{"id":146,"nameAr":678,"nameAz":679,"nameRu":680,"nameEn":681,"nameTransliteration":681,"type":10,"ayahCount":28},"سُورَةُ الإِخۡلَاصِ","Əl-İxlas","Аль-Ихлас","Al-Ikhlas",{"id":683,"nameAr":684,"nameAz":685,"nameRu":686,"nameEn":687,"nameTransliteration":687,"type":10,"ayahCount":35},113,"سُورَةُ الفَلَقِ","Əl-Fələq","Аль-Фаляк","Al-Falaq",{"id":689,"nameAr":690,"nameAz":691,"nameRu":692,"nameEn":693,"nameTransliteration":693,"type":10,"ayahCount":42},114,"سُورَةُ النَّاسِ","Ən-Nas","Ан-Нас","An-Nas",{"sura":695,"meta":904},{"id":197,"nameAr":198,"nameAz":199,"nameRu":200,"nameEn":201,"nameTransliteration":201,"type":10,"ayahCount":202,"ayahs":696},[697,700,703,706,709,712,715,718,721,724,727,730,733,736,739,742,745,748,751,754,757,760,763,766,769,772,775,778,781,784,787,790,793,796,799,802,805,808,811,814,817,820,823,826,829,832,835,838,841,844,847,850,853,856,859,862,865,868,871,874,877,880,883,886,889,892,895,898,901],{"number":5,"arabic":698,"translation":699},"بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ الٓمٓ","Əlif. Ləm. Mim.",{"number":13,"arabic":701,"translation":702},"أَحَسِبَ ٱلنَّاسُ أَن يُتْرَكُوٓا۟ أَن يَقُولُوٓا۟ ءَامَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ","İnsanlar elə güman edirlər ki, təkcə: “İman gətirdik!”– demələri ilə onlardan əl çəkiləcək və onlar imtahan edilməyəcəklər?",{"number":21,"arabic":704,"translation":705},"وَلَقَدْ فَتَنَّا ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ۖ فَلَيَعْلَمَنَّ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ صَدَقُوا۟ وَلَيَعْلَمَنَّ ٱلْكَٰذِبِينَ","Biz onlardan öncəkiləri də sınaqdan keçirmişdik. Sözsüz ki, Allah doğru danışanları da, yalançıları da aşkara çıxardacaqdır.",{"number":28,"arabic":707,"translation":708},"أَمْ حَسِبَ ٱلَّذِينَ يَعْمَلُونَ ٱلسَّيِّـَٔاتِ أَن يَسْبِقُونَا ۚ سَآءَ مَا يَحْكُمُونَ","Bəlkə yaramaz işlərə yol verənlər Bizdən gizlənib özlərini xilas edəcəklərini zənn edirlər? Onlar nə yarıtmaz düşüncələrə dalırlar.",{"number":35,"arabic":710,"translation":711},"مَن كَانَ يَرْجُوا۟ لِقَآءَ ٱللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ ٱللَّهِ لَءَاتٍۢ ۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ","Kim Allahla qarşılaşacağına ümid bəsləyirsə, qoy bilsin ki, Allahın müəyyənləşdirdiyi zaman hökmən gələcəkdir. O, Eşidəndir, Biləndir.",{"number":42,"arabic":713,"translation":714},"وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفْسِهِۦٓ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِىٌّ عَنِ ٱلْعَٰلَمِينَ","Cihad edən məhz öz xeyri naminə cihad edər. Allahın aləmlərə qətiyyən ehtiyacı yoxdur.",{"number":11,"arabic":716,"translation":717},"وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّـَٔاتِهِمْ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسَنَ ٱلَّذِى كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ","İman gətirərək yaxşı əməl işlədənlərin, əlbəttə ki, təqsirlərindən keçərik və onları etdikləri əməllərdən daha üstün olanı ilə mükafatlandırarıq.",{"number":55,"arabic":719,"translation":720},"وَوَصَّيْنَا ٱلْإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيْهِ حُسْنًۭا ۖ وَإِن جَٰهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِى مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌۭ فَلَا تُطِعْهُمَآ ۚ إِلَىَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ","Biz insana valideynləri ilə gözəl davranmağı buyurduq. Əgər onlar bilmədiyin bir şeyi Mənə şərik qoşmağın üçün səni məcbur etsələr, onlara güzəştə getmə. Dönüşünüz Mənə olacaq, Mən də bütün etdikləriniz barədə sizə xəbər verəcəyəm.",{"number":62,"arabic":722,"translation":723},"وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِى ٱلصَّٰلِحِينَ","İman gətirib yaxşı işlər görənləri əməlisalehlərə qovuşduracağıq.",{"number":69,"arabic":725,"translation":726},"وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ فَإِذَآ أُوذِىَ فِى ٱللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ ٱلنَّاسِ كَعَذَابِ ٱللَّهِ وَلَئِن جَآءَ نَصْرٌۭ مِّن رَّبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ ۚ أَوَلَيْسَ ٱللَّهُ بِأَعْلَمَ بِمَا فِى صُدُورِ ٱلْعَٰلَمِينَ","İnsanlar arasında: “Allaha iman gətirdik!”– deyənlər də vardır. Amma Allah yolunda əziyyətə məruz qaldıqda insanların fitnəsini Allahın əzabı ilə eyni tuturlar. Əgər Rəbbindən bir zəfər gəlmiş olsa, mütləq: “Biz də sizinlə idik!”– deyərlər. Məgər Allah yaradılmışların kökslərində olanları ən yaxşı bilən deyilmi?",{"number":75,"arabic":728,"translation":729},"وَلَيَعْلَمَنَّ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَلَيَعْلَمَنَّ ٱلْمُنَٰفِقِينَ","Allah iman gətirənləri də, münafiqləri də aşkar edəcəkdir.",{"number":81,"arabic":731,"translation":732},"وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لِلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّبِعُوا۟ سَبِيلَنَا وَلْنَحْمِلْ خَطَٰيَٰكُمْ وَمَا هُم بِحَٰمِلِينَ مِنْ خَطَٰيَٰهُم مِّن شَىْءٍ ۖ إِنَّهُمْ لَكَٰذِبُونَ","Kafirlər möminlərə: “Bizim yolumuzla gedin, günahlarınızı öz üstümüzə götürək”– deyirlər. Halbuki onların heç biri heç kimin günahının altına girən deyildir. Şübhəsiz ki, onlar yalançıdırlar.",{"number":87,"arabic":734,"translation":735},"وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًۭا مَّعَ أَثْقَالِهِمْ ۖ وَلَيُسْـَٔلُنَّ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ عَمَّا كَانُوا۟ يَفْتَرُونَ","Onlar həm öz günah yüklərini və həm də onlarla yanaşı, neçə-neçə yükləri də daşıyacaqlar. Qiyamət günü onlar uydurduqları şeylər barəsində mütləq sorğu-suala çəkiləcəklər.",{"number":94,"arabic":737,"translation":738},"وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِۦ فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًۭا فَأَخَذَهُمُ ٱلطُّوفَانُ وَهُمْ ظَٰلِمُونَ","Biz Nuhu öz qövmünə peyğəmbər göndərdik. O, min ildən əlli il az bir müddət ərzində onların arasında qaldı. Tufan onları zülm etdikləri zaman yaxaladı.",{"number":101,"arabic":740,"translation":741},"فَأَنجَيْنَٰهُ وَأَصْحَٰبَ ٱلسَّفِينَةِ وَجَعَلْنَٰهَآ ءَايَةًۭ لِّلْعَٰلَمِينَ","Biz onu və gəmidə olanları xilas edib bu möcüzə ilə aləmlərə ibrət dərsi verdik.",{"number":108,"arabic":743,"translation":744},"وَإِبْرَٰهِيمَ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَٱتَّقُوهُ ۖ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌۭ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ","İbrahimi də xatırla! Bir zaman o öz qövmünə demişdi: “Allaha ibadət edin və Ondan qorxun! Heç bilirsinizmi bu sizin üçün nə qədər xeyirlidir?",{"number":115,"arabic":746,"translation":747},"إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوْثَٰنًۭا وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا ۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًۭا فَٱبْتَغُوا۟ عِندَ ٱللَّهِ ٱلرِّزْقَ وَٱعْبُدُوهُ وَٱشْكُرُوا۟ لَهُۥٓ ۖ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ","Siz Allahı qoyub ancaq bütlərə ibadət edir və yalan uydurursunuz. Şübhəsiz ki, Allahdan başqa ibadət etdikləriniz sizə ruzi verməyə qadir deyillər. Elə isə ruzini Allahdan diləyin, Ona ibadət edin və Ona şükür edin. Siz ancaq Ona qaytarılacaqsınız”.",{"number":121,"arabic":749,"translation":750},"وَإِن تُكَذِّبُوا۟ فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌۭ مِّن قَبْلِكُمْ ۖ وَمَا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلْبَلَٰغُ ٱلْمُبِينُ","Əgər onu yalançı hesab etsəniz, bilin ki, sizdən əvvəlki xalqlar da öz peyğəmbərlərini yalançı saymışdılar. Peyğəmbərin vəzifəsi isə sadəcə olaraq dini anlaşıqlı tərzdə təbliğ etməkdir.",{"number":128,"arabic":752,"translation":753},"أَوَلَمْ يَرَوْا۟ كَيْفَ يُبْدِئُ ٱللَّهُ ٱلْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥٓ ۚ إِنَّ ذَٰلِكَ عَلَى ٱللَّهِ يَسِيرٌۭ","Məgər onlar Allahın məxluqatı əvvəlcə necə yaratdığını, sonra da onları yenidən yaradacağını görmürlərmi? Həqiqətən də, bu, Allah üçün asandır.",{"number":135,"arabic":755,"translation":756},"قُلْ سِيرُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ فَٱنظُرُوا۟ كَيْفَ بَدَأَ ٱلْخَلْقَ ۚ ثُمَّ ٱللَّهُ يُنشِئُ ٱلنَّشْأَةَ ٱلْءَاخِرَةَ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌۭ","De: “Yer üzünü gəzib dolaşın və Allahın məxluqatı ilk dəfə necə yaratdığına baxın. Sonra Allah ölüləri dirildəcəkdir. Allah hər şeyə qadirdir.",{"number":141,"arabic":758,"translation":759},"يُعَذِّبُ مَن يَشَآءُ وَيَرْحَمُ مَن يَشَآءُ ۖ وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ","O, istədiyinə əzab verir, istədiyinə də rəhm edir. Siz yalnız Ona qaytarılacaqsınız.",{"number":148,"arabic":761,"translation":762},"وَمَآ أَنتُم بِمُعْجِزِينَ فِى ٱلْأَرْضِ وَلَا فِى ٱلسَّمَآءِ ۖ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِىٍّۢ وَلَا نَصِيرٍۢ","Siz nə yerdə, nə də göydə Ondan gizlənib yaxa qurtara bilməyəcəksiniz. Allahdan başqa sizin nə bir himayədarınız, nə də bir yardımçınız olacaq”.",{"number":155,"arabic":764,"translation":765},"وَٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَلِقَآئِهِۦٓ أُو۟لَٰٓئِكَ يَئِسُوا۟ مِن رَّحْمَتِى وَأُو۟لَٰٓئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌۭ","Məhz Mənim mərhəmətimdən ümidlərini kəsənlər Allahın ayələrini və Onunla qarşılaşacaqlarını inkar edənlərdir. Elə onlar üçün ağrılı-acılı bir əzab vardır.",{"number":162,"arabic":767,"translation":768},"فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُوا۟ ٱقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنجَىٰهُ ٱللَّهُ مِنَ ٱلنَّارِ ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَءَايَٰتٍۢ لِّقَوْمٍۢ يُؤْمِنُونَ","Qövmünün cavabı isə ancaq: “Ya onu öldürün, ya da yandırın!”– demələri oldu. Lakin Allah onu oddan qorudu. Doğrudan da, bunda mömin adamlar üçün mənimsəməli bir ibrət vardır.",{"number":169,"arabic":770,"translation":771},"وَقَالَ إِنَّمَا ٱتَّخَذْتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ أَوْثَٰنًۭا مَّوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِى ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا ۖ ثُمَّ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُم بِبَعْضٍۢ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُم بَعْضًۭا وَمَأْوَىٰكُمُ ٱلنَّارُ وَمَا لَكُم مِّن نَّٰصِرِينَ","İbrahim dedi: “Siz aranızda ancaq dünya həyatına bəslədiyiniz vurğunluğa görə Allahı qoyub bütlərə pərəstiş etdiniz. Sonra isə Qiyamət günü bir-birinizi kafir adlandırıb lənətləyəcəksiniz. Sığınacağınız Od olacaqdır. Sizə yardım edə bilən kəslər də tapa bilməyəcəksiniz”.",{"number":176,"arabic":773,"translation":774},"۞ فَـَٔامَنَ لَهُۥ لُوطٌۭ ۘ وَقَالَ إِنِّى مُهَاجِرٌ إِلَىٰ رَبِّىٓ ۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ","Lut ona iman gətirdi. İbrahim dedi: “Mən Rəbbimin yanına (əmr etdiyi Şam diyarına) hicrət edirəm. Həqiqətən, O, Qüdrətlidir, Müdrikdir”.",{"number":183,"arabic":776,"translation":777},"وَوَهَبْنَا لَهُۥٓ إِسْحَٰقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا فِى ذُرِّيَّتِهِ ٱلنُّبُوَّةَ وَٱلْكِتَٰبَ وَءَاتَيْنَٰهُ أَجْرَهُۥ فِى ٱلدُّنْيَا ۖ وَإِنَّهُۥ فِى ٱلْءَاخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ","Biz ona İshaqı və Yəqubu bağışladıq. Onun nəslinə peyğəmbərlik və Kitab verdik. Dünyada onun mükafatını verdik. Şübhəsiz ki, o, axirətdə əməlisalehlərdən olacaqdır!",{"number":190,"arabic":779,"translation":780},"وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِۦٓ إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ ٱلْفَٰحِشَةَ مَا سَبَقَكُم بِهَا مِنْ أَحَدٍۢ مِّنَ ٱلْعَٰلَمِينَ","Lutu da xatırla! Bir zaman o öz qövmünə belə demişdi: “Doğrudan da, siz özünüzdən əvvəlki aləmlərdən heç kəsin etmədiyi iyrənc bir iş tutursunuz.",{"number":197,"arabic":782,"translation":783},"أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ ٱلرِّجَالَ وَتَقْطَعُونَ ٱلسَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِى نَادِيكُمُ ٱلْمُنكَرَ ۖ فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُوا۟ ٱئْتِنَا بِعَذَابِ ٱللَّهِ إِن كُنتَ مِنَ ٱلصَّٰدِقِينَ","Həqiqətən, siz kişilərin yanına şəhvətlə gedir, yol kəsir və məclislərinizdə bir-birinizlə murdar işlər görürsünüz?” Qövmünün cavabı isə ancaq: “Əgər doğru danışanlardansansa, bizə Allahın əzabını gətir!”– demələri oldu.",{"number":204,"arabic":785,"translation":786},"قَالَ رَبِّ ٱنصُرْنِى عَلَى ٱلْقَوْمِ ٱلْمُفْسِدِينَ","Lut dedi: “Ey Rəbbim! Fitnə-fəsad törədən qövmün əleyhinə mənə kömək et!”",{"number":211,"arabic":788,"translation":789},"وَلَمَّا جَآءَتْ رُسُلُنَآ إِبْرَٰهِيمَ بِٱلْبُشْرَىٰ قَالُوٓا۟ إِنَّا مُهْلِكُوٓا۟ أَهْلِ هَٰذِهِ ٱلْقَرْيَةِ ۖ إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا۟ ظَٰلِمِينَ","Elçilərimiz İbrahimə müjdə gətirdikləri zaman dedilər: “Biz bu şəhərin sakinlərini məhv edəcəyik. Həqiqətən, oranın sakinləri zalımlardır”.",{"number":218,"arabic":791,"translation":792},"قَالَ إِنَّ فِيهَا لُوطًۭا ۚ قَالُوا۟ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَن فِيهَا ۖ لَنُنَجِّيَنَّهُۥ وَأَهْلَهُۥٓ إِلَّا ٱمْرَأَتَهُۥ كَانَتْ مِنَ ٱلْغَٰبِرِينَ","İbrahim dedi: “Orada Lut da var!” Onlar dedilər: “Biz orada kimin olduğunu yaxşı bilirik. Biz onu da, onun ailəsini də mütləq xilas edəcəyik. Yalnız arvadından başqa. O, geridə qalanlardan olacaq”.",{"number":224,"arabic":794,"translation":795},"وَلَمَّآ أَن جَآءَتْ رُسُلُنَا لُوطًۭا سِىٓءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًۭا وَقَالُوا۟ لَا تَخَفْ وَلَا تَحْزَنْ ۖ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ إِلَّا ٱمْرَأَتَكَ كَانَتْ مِنَ ٱلْغَٰبِرِينَ","Elçilərimiz Lutun yanına gəldikdə o, onlara görə kədərləndi və ürəyi sıxıldı. Onlar dedilər: “Qorxma və kədərlənmə! Biz səni və sənin ailəni xilas edəcəyik. Yalnız arvadından başqa. O, geridə qalanlardan olacaq.",{"number":216,"arabic":797,"translation":798},"إِنَّا مُنزِلُونَ عَلَىٰٓ أَهْلِ هَٰذِهِ ٱلْقَرْيَةِ رِجْزًۭا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ بِمَا كَانُوا۟ يَفْسُقُونَ","Biz günah əməllər törətdiklərinə görə bu şəhərin sakinlərinin üstünə göydən bir əzab endirəcəyik”.",{"number":237,"arabic":800,"translation":801},"وَلَقَد تَّرَكْنَا مِنْهَآ ءَايَةًۢ بَيِّنَةًۭ لِّقَوْمٍۢ يَعْقِلُونَ","Həqiqətən, Biz düşünən adamlar üçün o şəhərdən açıq-aydın bir əlamət saxladıq.",{"number":243,"arabic":803,"translation":804},"وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًۭا فَقَالَ يَٰقَوْمِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ وَٱرْجُوا۟ ٱلْيَوْمَ ٱلْءَاخِرَ وَلَا تَعْثَوْا۟ فِى ٱلْأَرْضِ مُفْسِدِينَ","Mədyən əhalisinə də qardaşları Şueybi göndərdik. O dedi: “Ey qövmüm! Allaha ibadət edin, Axirət gününə ümid bəsləyin və yer üzündə fəsad yayaraq pis işlər görməyin”.",{"number":249,"arabic":806,"translation":807},"فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ ٱلرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا۟ فِى دَارِهِمْ جَٰثِمِينَ","Onlar isə onu yalançı saydılar. Buna görə də onları qorxunc səsli bir zəlzələ yaxaladı və onlar öz evlərində üzüqoylu düşüb qaldılar.",{"number":256,"arabic":809,"translation":810},"وَعَادًۭا وَثَمُودَا۟ وَقَد تَّبَيَّنَ لَكُم مِّن مَّسَٰكِنِهِمْ ۖ وَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيْطَٰنُ أَعْمَٰلَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ ٱلسَّبِيلِ وَكَانُوا۟ مُسْتَبْصِرِينَ","Adı da, Səmudu da məhv etdik. Bu, onların məskənlərindən sizə bəllidir. Şeytan onlara etdikləri əməlləri gözəl göstərib onları haqq yoldan çıxartdı. Halbuki onlar gözüaçıq adamlar idilər.",{"number":261,"arabic":812,"translation":813},"وَقَٰرُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهَٰمَٰنَ ۖ وَلَقَدْ جَآءَهُم مُّوسَىٰ بِٱلْبَيِّنَٰتِ فَٱسْتَكْبَرُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ وَمَا كَانُوا۟ سَٰبِقِينَ","Qarunu, Fironu və Hamanı da məhv etdik. Həqiqətən, Musa onlara aydın dəlillər gətirdi. Onlar isə yer üzündə təkəbbürlük etdilər və axırda əzabımızdan qaça bilmədilər.",{"number":267,"arabic":815,"translation":816},"فَكُلًّا أَخَذْنَا بِذَنۢبِهِۦ ۖ فَمِنْهُم مَّنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًۭا وَمِنْهُم مَّنْ أَخَذَتْهُ ٱلصَّيْحَةُ وَمِنْهُم مَّنْ خَسَفْنَا بِهِ ٱلْأَرْضَ وَمِنْهُم مَّنْ أَغْرَقْنَا ۚ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَٰكِن كَانُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ","Biz hər birini öz günahına görə yaxaladıq. Onlardan kimisinin üstünə qasırğa ilə birgə daşlar göndərdik, kimisini qorxunc səs yaxaladı, kimisini yerə batırdıq, kimisini də suya qərq etdik. Allah onlara zülm etmirdi, onlar ancaq əməlləri ilə özləri özlərinə zülm edirdilər.",{"number":274,"arabic":818,"translation":819},"مَثَلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوْلِيَآءَ كَمَثَلِ ٱلْعَنكَبُوتِ ٱتَّخَذَتْ بَيْتًۭا ۖ وَإِنَّ أَوْهَنَ ٱلْبُيُوتِ لَبَيْتُ ٱلْعَنكَبُوتِ ۖ لَوْ كَانُوا۟ يَعْلَمُونَ","Allahdan başqasını özlərinə dost tutanların aqibəti özünə yuva qurmuş hörümçəyin məsəlinə bənzəyir. Yuvaların ən zəifi də, əlbəttə ki, hörümçək yuvasıdır. Kaş ki, biləydilər!",{"number":280,"arabic":821,"translation":822},"إِنَّ ٱللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِن دُونِهِۦ مِن شَىْءٍۢ ۚ وَهُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ","Şübhə yoxdur ki, Allah onların Onu qoyub nəyə yalvarıb sitayiş etdiklərini bilir. O, Qüdrətlidir, Müdrikdir.",{"number":92,"arabic":824,"translation":825},"وَتِلْكَ ٱلْأَمْثَٰلُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ ۖ وَمَا يَعْقِلُهَآ إِلَّا ٱلْعَٰلِمُونَ","Biz insanlar üçün belə məsəllər çəkirik. Onları isə ancaq həqiqəti dərk edən adamlar anlayarlar.",{"number":293,"arabic":827,"translation":828},"خَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِٱلْحَقِّ ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَءَايَةًۭ لِّلْمُؤْمِنِينَ","Allah göyləri və yeri gerçək olaraq yaratmışdır. Həqiqətən, bunda möminlər üçün bir ibrət vardır.",{"number":241,"arabic":830,"translation":831},"ٱتْلُ مَآ أُوحِىَ إِلَيْكَ مِنَ ٱلْكِتَٰبِ وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ ۖ إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ تَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ ۗ وَلَذِكْرُ ٱللَّهِ أَكْبَرُ ۗ وَٱللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ","Kitabdan sənə vəhy olunanları oxuyub namaz qıl. Həqiqətən, namaz çirkin və yaramaz işlərdən çəkindirir. Allahı yada salmaq isə ibadətlərin ən əzəmətlisidir. Allah nə etdiklərinizi bilir.",{"number":305,"arabic":833,"translation":834},"۞ وَلَا تُجَٰدِلُوٓا۟ أَهْلَ ٱلْكِتَٰبِ إِلَّا بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ إِلَّا ٱلَّذِينَ ظَلَمُوا۟ مِنْهُمْ ۖ وَقُولُوٓا۟ ءَامَنَّا بِٱلَّذِىٓ أُنزِلَ إِلَيْنَا وَأُنزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلَٰهُنَا وَإِلَٰهُكُمْ وَٰحِدٌۭ وَنَحْنُ لَهُۥ مُسْلِمُونَ","İçərilərindən zülm edənlər istisna olmaqla Kitab əhli ilə ən gözəl tərzdə mübahisə edin və deyin: “Biz həm özümüzə nazil olana, həm də sizə nazil olana iman gətirdik. Bizim də məbudumuz, sizin də məbudunuz birdir. Biz yalnız Ona itaət edirik”.",{"number":311,"arabic":836,"translation":837},"وَكَذَٰلِكَ أَنزَلْنَآ إِلَيْكَ ٱلْكِتَٰبَ ۚ فَٱلَّذِينَ ءَاتَيْنَٰهُمُ ٱلْكِتَٰبَ يُؤْمِنُونَ بِهِۦ ۖ وَمِنْ هَٰٓؤُلَآءِ مَن يُؤْمِنُ بِهِۦ ۚ وَمَا يَجْحَدُ بِـَٔايَٰتِنَآ إِلَّا ٱلْكَٰفِرُونَ","Beləcə, bu Kitabı sənə nazil etdik. Kitab verdiyimiz şəxslər də ona iman gətirirlər. Onların arasında ona (Qurana) iman gətirənlər vardır. Bizim ayələrimizi ancaq kafirlər inkar edirlər.",{"number":317,"arabic":839,"translation":840},"وَمَا كُنتَ تَتْلُوا۟ مِن قَبْلِهِۦ مِن كِتَٰبٍۢ وَلَا تَخُطُّهُۥ بِيَمِينِكَ ۖ إِذًۭا لَّٱرْتَابَ ٱلْمُبْطِلُونَ","Sən bundan əvvəl nə bir Kitab oxuya bilirdin, nə də onu əlinlə yaza bilirdin. Belə olsaydı, batilə uyanlar şübhəyə düşərdilər.",{"number":323,"arabic":842,"translation":843},"بَلْ هُوَ ءَايَٰتٌۢ بَيِّنَٰتٌۭ فِى صُدُورِ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ ۚ وَمَا يَجْحَدُ بِـَٔايَٰتِنَآ إِلَّا ٱلظَّٰلِمُونَ","Əksinə, bu Quran elm verilmiş kəslərin kökslərində olan açıq-aydın ayələrdir. Bizim ayələrimizi ancaq zalımlar inkar edirlər.",{"number":329,"arabic":845,"translation":846},"وَقَالُوا۟ لَوْلَآ أُنزِلَ عَلَيْهِ ءَايَٰتٌۭ مِّن رَّبِّهِۦ ۖ قُلْ إِنَّمَا ٱلْءَايَٰتُ عِندَ ٱللَّهِ وَإِنَّمَآ أَنَا۠ نَذِيرٌۭ مُّبِينٌ","Onlar dedilər: “Bəs nə üçün Rəbbindən ona möcüzə nazil olmadı?” De: “Möcüzələr ancaq Allahdadır. Mən isə ancaq açıq-aydın xəbərdarlıq edənəm”.",{"number":334,"arabic":848,"translation":849},"أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّآ أَنزَلْنَا عَلَيْكَ ٱلْكِتَٰبَ يُتْلَىٰ عَلَيْهِمْ ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَرَحْمَةًۭ وَذِكْرَىٰ لِقَوْمٍۢ يُؤْمِنُونَ","Onlara oxunan Kitabı sənə nazil etməyimiz onlar üçün kifayət deyilmi? Həqiqətən, bunda iman gətirən adamlar üçün mərhəmət və ibrət vardır.",{"number":99,"arabic":851,"translation":852},"قُلْ كَفَىٰ بِٱللَّهِ بَيْنِى وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًۭا ۖ يَعْلَمُ مَا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۗ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱلْبَٰطِلِ وَكَفَرُوا۟ بِٱللَّهِ أُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْخَٰسِرُونَ","De: “Mənimlə sizin aranızda Allahın şahid olması yetər. O, göylərdə və yerdə olanları bilir. Batilə inanıb Allaha küfr edənlər – məhz onlar ziyana uğrayanlardır”.",{"number":285,"arabic":854,"translation":855},"وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِٱلْعَذَابِ ۚ وَلَوْلَآ أَجَلٌۭ مُّسَمًّۭى لَّجَآءَهُمُ ٱلْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُم بَغْتَةًۭ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ","Onlar səndən əzabın tez gəlməsini istəyirlər. Əgər artıq müəyyən etdiyimiz bir vaxt olmasaydı, əzab onlara gələrdi. O əzab onlara qəflətən, özləri də hiss etmədən gələcəkdir.",{"number":235,"arabic":857,"translation":858},"يَسْتَعْجِلُونَكَ بِٱلْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌۢ بِٱلْكَٰفِرِينَ","Onlar səndən əzabın tez gəlməsini istəyirlər. Şübhəsiz ki, Cəhənnəm kafirləri bürüyəcəkdir.",{"number":355,"arabic":860,"translation":861},"يَوْمَ يَغْشَىٰهُمُ ٱلْعَذَابُ مِن فَوْقِهِمْ وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا۟ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ","O gün əzab onları başlarının üstündən və ayaqlarının altından əhatə edəcəkdir. Allah deyəcəkdir: “Etdiyiniz əməllərin cəzasını dadın!”",{"number":362,"arabic":863,"translation":864},"يَٰعِبَادِىَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِنَّ أَرْضِى وَٰسِعَةٌۭ فَإِيَّٰىَ فَٱعْبُدُونِ","Ey mömin qullarım! Şübhəsiz ki, Mənim bu yerim genişdir. Elə isə yalnız Mənə ibadət edin.",{"number":369,"arabic":866,"translation":867},"كُلُّ نَفْسٍۢ ذَآئِقَةُ ٱلْمَوْتِ ۖ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ","Hər kəs ölümü dadacaqdır. Sonra da Bizə qaytarılacaqsınız.",{"number":375,"arabic":869,"translation":870},"وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَنُبَوِّئَنَّهُم مِّنَ ٱلْجَنَّةِ غُرَفًۭا تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا ۚ نِعْمَ أَجْرُ ٱلْعَٰمِلِينَ","İman gətirib xeyirxah işlər görənləri ağacları altından çaylar axan Cənnətdəki otaqlarda yerləşdirəcəyik. Onlar əbədi olaraq orada qalacaqlar. Yaxşı əməl sahiblərinin mükafatı necə də gözəldir!",{"number":298,"arabic":872,"translation":873},"ٱلَّذِينَ صَبَرُوا۟ وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ","O kəslər ki, səbirli olmuş və yalnız öz Rəbbinə təvəkkül etmişlər.",{"number":209,"arabic":875,"translation":876},"وَكَأَيِّن مِّن دَآبَّةٍۢ لَّا تَحْمِلُ رِزْقَهَا ٱللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ ۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ","Neçə-neçə canlılar vardır ki, ruzisini öz yanında daşıya bilmir. Onların da, sizin də ruzinizi Allah verir. O, Eşidəndir, Biləndir.",{"number":391,"arabic":878,"translation":879},"وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَسَخَّرَ ٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُ ۖ فَأَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ","Əgər sən onlardan: “Göyləri və yeri yaradan, günəşi və ayı ram edən kimdir?”– deyə soruşsan, onlar mütləq: “Allahdır!”– deyəcəklər. Onlar necə də haqdan döndərilirlər!",{"number":349,"arabic":881,"translation":882},"ٱللَّهُ يَبْسُطُ ٱلرِّزْقَ لِمَن يَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِۦ وَيَقْدِرُ لَهُۥٓ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۭ","Allah Öz qullarından istədiyinin ruzisini bol edər, istədiyininkini də azaldar. Şübhəsiz ki, Allah hər şeyi bilir.",{"number":402,"arabic":884,"translation":885},"وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۭ فَأَحْيَا بِهِ ٱلْأَرْضَ مِنۢ بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ ٱللَّهُ ۚ قُلِ ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ","Əgər sən onlardan: “Göydən yağış nazil edib onunla yeri quruduqdan sonra canlandıran kimdir?”– deyə soruşsan, onlar mütləq: “Allahdır!”– deyəcəklər. De: “Həmd olsun Allaha!” Lakin onların çoxu bunu başa düşmür.",{"number":167,"arabic":887,"translation":888},"وَمَا هَٰذِهِ ٱلْحَيَوٰةُ ٱلدُّنْيَآ إِلَّا لَهْوٌۭ وَلَعِبٌۭ ۚ وَإِنَّ ٱلدَّارَ ٱلْءَاخِرَةَ لَهِىَ ٱلْحَيَوَانُ ۚ لَوْ كَانُوا۟ يَعْلَمُونَ","Bu dünya həyatı əyləncə və oyundan başqa bir şey deyildir. Axirət yurdu isə əsl həyatdır. Kaş ki, biləydilər!",{"number":413,"arabic":890,"translation":891},"فَإِذَا رَكِبُوا۟ فِى ٱلْفُلْكِ دَعَوُا۟ ٱللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ فَلَمَّا نَجَّىٰهُمْ إِلَى ٱلْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ","Onlar gəmiyə mindikləri zaman, dini yalnız Allaha məxsus edərək, Ona yalvarırlar. Allah onları xilas edib quruya çıxaran kimi, yenə də Ona şərik qoşurlar.",{"number":419,"arabic":893,"translation":894},"لِيَكْفُرُوا۟ بِمَآ ءَاتَيْنَٰهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا۟ ۖ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ","Bu ona görədir ki, Bizim onlara verdiyimiz nemətlərə nankorluq etsinlər və hələlik əylənsinlər. Amma tezliklə biləcəklər.",{"number":425,"arabic":896,"translation":897},"أَوَلَمْ يَرَوْا۟ أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا ءَامِنًۭا وَيُتَخَطَّفُ ٱلنَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ ۚ أَفَبِٱلْبَٰطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ ٱللَّهِ يَكْفُرُونَ","Məgər onlar, ətraflarındakı insanlar yaxalandıqları halda, Məkkəni onlar üçün müqəddəs, təhlükəsiz bir yer etdiyimizi görmürlərmi? Onlar batilə inanıb Allahın nemətini inkarmı edirlər?",{"number":431,"arabic":899,"translation":900},"وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ٱفْتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِٱلْحَقِّ لَمَّا جَآءَهُۥٓ ۚ أَلَيْسَ فِى جَهَنَّمَ مَثْوًۭى لِّلْكَٰفِرِينَ","Allaha qarşı yalan uyduran və yaxud özünə haqq gəldikdə onu yalan sayan kəsdən daha zalım kim ola bilər? Cəhənnəmdə kafirlər üçün yermi yoxdur?",{"number":202,"arabic":902,"translation":903},"وَٱلَّذِينَ جَٰهَدُوا۟ فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا ۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَمَعَ ٱلْمُحْسِنِينَ","Uğrumuzda cihad edənləri mütləq Öz yolumuza yönəldəcəyik. Şübhəsiz ki, Allah xeyirxah əməl sahiblərilədir.",[905,906,907,908,909,910,911,912,913,914,915,916,917,918,919,920,921,922,923,924,925,926,927,928,929,930,931,932,933,934,935,936,937,938,939,940,941,942,943,944,945,946,947,948,949,950,951,952,953,954,955,956,957,958,959,960,961,962,963,964,965,966,967,968,969,970,971,972,973,974,975,976,977,978,979,980,981,982,983,984,985,986,987,988,989,990,991,992,993,994,995,996,997,998,999,1000,1001,1002,1003,1004,1005,1006,1007,1008,1009,1010,1011,1012,1013,1014,1015,1016,1017,1018],{"id":5,"nameAr":6,"nameAz":7,"nameRu":8,"nameEn":9,"nameTransliteration":9,"type":10,"ayahCount":11},{"id":13,"nameAr":14,"nameAz":15,"nameRu":16,"nameEn":17,"nameTransliteration":17,"type":18,"ayahCount":19},{"id":21,"nameAr":22,"nameAz":23,"nameRu":24,"nameEn":25,"nameTransliteration":25,"type":18,"ayahCount":26},{"id":28,"nameAr":29,"nameAz":30,"nameRu":31,"nameEn":32,"nameTransliteration":32,"type":18,"ayahCount":33},{"id":35,"nameAr":36,"nameAz":37,"nameRu":38,"nameEn":39,"nameTransliteration":39,"type":18,"ayahCount":40},{"id":42,"nameAr":43,"nameAz":44,"nameRu":45,"nameEn":46,"nameTransliteration":46,"type":10,"ayahCount":47},{"id":11,"nameAr":49,"nameAz":50,"nameRu":51,"nameEn":52,"nameTransliteration":52,"type":10,"ayahCount":53},{"id":55,"nameAr":56,"nameAz":57,"nameRu":58,"nameEn":59,"nameTransliteration":59,"type":18,"ayahCount":60},{"id":62,"nameAr":63,"nameAz":64,"nameRu":65,"nameEn":66,"nameTransliteration":66,"type":18,"ayahCount":67},{"id":69,"nameAr":70,"nameAz":71,"nameRu":72,"nameEn":71,"nameTransliteration":71,"type":10,"ayahCount":73},{"id":75,"nameAr":76,"nameAz":77,"nameRu":78,"nameEn":77,"nameTransliteration":77,"type":10,"ayahCount":79},{"id":81,"nameAr":82,"nameAz":83,"nameRu":84,"nameEn":83,"nameTransliteration":83,"type":10,"ayahCount":85},{"id":87,"nameAr":88,"nameAz":89,"nameRu":90,"nameEn":91,"nameTransliteration":91,"type":18,"ayahCount":92},{"id":94,"nameAr":95,"nameAz":96,"nameRu":97,"nameEn":98,"nameTransliteration":98,"type":10,"ayahCount":99},{"id":101,"nameAr":102,"nameAz":103,"nameRu":104,"nameEn":105,"nameTransliteration":105,"type":10,"ayahCount":106},{"id":108,"nameAr":109,"nameAz":110,"nameRu":111,"nameEn":112,"nameTransliteration":112,"type":10,"ayahCount":113},{"id":115,"nameAr":116,"nameAz":117,"nameRu":118,"nameEn":119,"nameTransliteration":119,"type":10,"ayahCount":85},{"id":121,"nameAr":122,"nameAz":123,"nameRu":124,"nameEn":125,"nameTransliteration":125,"type":10,"ayahCount":126},{"id":128,"nameAr":129,"nameAz":130,"nameRu":131,"nameEn":132,"nameTransliteration":132,"type":10,"ayahCount":133},{"id":135,"nameAr":136,"nameAz":137,"nameRu":138,"nameEn":137,"nameTransliteration":137,"type":10,"ayahCount":139},{"id":141,"nameAr":142,"nameAz":143,"nameRu":144,"nameEn":145,"nameTransliteration":145,"type":10,"ayahCount":146},{"id":148,"nameAr":149,"nameAz":150,"nameRu":151,"nameEn":152,"nameTransliteration":152,"type":18,"ayahCount":153},{"id":155,"nameAr":156,"nameAz":157,"nameRu":158,"nameEn":159,"nameTransliteration":159,"type":10,"ayahCount":160},{"id":162,"nameAr":163,"nameAz":164,"nameRu":165,"nameEn":166,"nameTransliteration":166,"type":18,"ayahCount":167},{"id":169,"nameAr":170,"nameAz":171,"nameRu":172,"nameEn":173,"nameTransliteration":173,"type":10,"ayahCount":174},{"id":176,"nameAr":177,"nameAz":178,"nameRu":179,"nameEn":180,"nameTransliteration":180,"type":10,"ayahCount":181},{"id":183,"nameAr":184,"nameAz":185,"nameRu":186,"nameEn":187,"nameTransliteration":187,"type":10,"ayahCount":188},{"id":190,"nameAr":191,"nameAz":192,"nameRu":193,"nameEn":194,"nameTransliteration":194,"type":10,"ayahCount":195},{"id":197,"nameAr":198,"nameAz":199,"nameRu":200,"nameEn":201,"nameTransliteration":201,"type":10,"ayahCount":202},{"id":204,"nameAr":205,"nameAz":206,"nameRu":207,"nameEn":208,"nameTransliteration":208,"type":10,"ayahCount":209},{"id":211,"nameAr":212,"nameAz":213,"nameRu":214,"nameEn":215,"nameTransliteration":215,"type":10,"ayahCount":216},{"id":218,"nameAr":219,"nameAz":220,"nameRu":221,"nameEn":222,"nameTransliteration":222,"type":10,"ayahCount":204},{"id":224,"nameAr":225,"nameAz":226,"nameRu":227,"nameEn":228,"nameTransliteration":228,"type":18,"ayahCount":229},{"id":216,"nameAr":231,"nameAz":232,"nameRu":233,"nameEn":234,"nameTransliteration":234,"type":10,"ayahCount":235},{"id":237,"nameAr":238,"nameAz":239,"nameRu":240,"nameEn":239,"nameTransliteration":239,"type":10,"ayahCount":241},{"id":243,"nameAr":244,"nameAz":245,"nameRu":246,"nameEn":245,"nameTransliteration":245,"type":10,"ayahCount":247},{"id":249,"nameAr":250,"nameAz":251,"nameRu":252,"nameEn":253,"nameTransliteration":253,"type":10,"ayahCount":254},{"id":256,"nameAr":257,"nameAz":258,"nameRu":259,"nameEn":258,"nameTransliteration":258,"type":10,"ayahCount":195},{"id":261,"nameAr":262,"nameAz":263,"nameRu":264,"nameEn":265,"nameTransliteration":265,"type":10,"ayahCount":60},{"id":267,"nameAr":268,"nameAz":269,"nameRu":270,"nameEn":271,"nameTransliteration":271,"type":10,"ayahCount":272},{"id":274,"nameAr":275,"nameAz":276,"nameRu":277,"nameEn":278,"nameTransliteration":278,"type":10,"ayahCount":235},{"id":280,"nameAr":281,"nameAz":282,"nameRu":283,"nameEn":284,"nameTransliteration":284,"type":10,"ayahCount":285},{"id":92,"nameAr":287,"nameAz":288,"nameRu":289,"nameEn":290,"nameTransliteration":290,"type":10,"ayahCount":291},{"id":293,"nameAr":294,"nameAz":295,"nameRu":296,"nameEn":297,"nameTransliteration":297,"type":10,"ayahCount":298},{"id":241,"nameAr":300,"nameAz":301,"nameRu":302,"nameEn":303,"nameTransliteration":303,"type":10,"ayahCount":249},{"id":305,"nameAr":306,"nameAz":307,"nameRu":308,"nameEn":309,"nameTransliteration":309,"type":10,"ayahCount":237},{"id":311,"nameAr":312,"nameAz":313,"nameRu":314,"nameEn":315,"nameTransliteration":315,"type":18,"ayahCount":256},{"id":317,"nameAr":318,"nameAz":319,"nameRu":320,"nameEn":321,"nameTransliteration":321,"type":18,"ayahCount":197},{"id":323,"nameAr":324,"nameAz":325,"nameRu":326,"nameEn":327,"nameTransliteration":327,"type":18,"ayahCount":121},{"id":329,"nameAr":330,"nameAz":331,"nameRu":332,"nameEn":331,"nameTransliteration":331,"type":10,"ayahCount":241},{"id":334,"nameAr":335,"nameAz":336,"nameRu":337,"nameEn":338,"nameTransliteration":338,"type":10,"ayahCount":209},{"id":99,"nameAr":340,"nameAz":341,"nameRu":342,"nameEn":343,"nameTransliteration":343,"type":10,"ayahCount":323},{"id":285,"nameAr":345,"nameAz":346,"nameRu":347,"nameEn":348,"nameTransliteration":348,"type":10,"ayahCount":349},{"id":235,"nameAr":351,"nameAz":352,"nameRu":353,"nameEn":354,"nameTransliteration":354,"type":10,"ayahCount":355},{"id":355,"nameAr":357,"nameAz":358,"nameRu":359,"nameEn":360,"nameTransliteration":360,"type":18,"ayahCount":153},{"id":362,"nameAr":363,"nameAz":364,"nameRu":365,"nameEn":366,"nameTransliteration":366,"type":10,"ayahCount":367},{"id":369,"nameAr":370,"nameAz":371,"nameRu":372,"nameEn":373,"nameTransliteration":373,"type":18,"ayahCount":197},{"id":375,"nameAr":376,"nameAz":377,"nameRu":378,"nameEn":379,"nameTransliteration":379,"type":18,"ayahCount":148},{"id":298,"nameAr":381,"nameAz":382,"nameRu":383,"nameEn":384,"nameTransliteration":384,"type":18,"ayahCount":162},{"id":209,"nameAr":386,"nameAz":387,"nameRu":388,"nameEn":389,"nameTransliteration":389,"type":18,"ayahCount":87},{"id":391,"nameAr":392,"nameAz":393,"nameRu":394,"nameEn":395,"nameTransliteration":395,"type":18,"ayahCount":94},{"id":349,"nameAr":397,"nameAz":398,"nameRu":399,"nameEn":400,"nameTransliteration":400,"type":18,"ayahCount":75},{"id":402,"nameAr":403,"nameAz":404,"nameRu":405,"nameEn":406,"nameTransliteration":406,"type":18,"ayahCount":75},{"id":167,"nameAr":408,"nameAz":409,"nameRu":410,"nameEn":411,"nameTransliteration":411,"type":18,"ayahCount":121},{"id":413,"nameAr":414,"nameAz":415,"nameRu":416,"nameEn":417,"nameTransliteration":417,"type":18,"ayahCount":81},{"id":419,"nameAr":420,"nameAz":421,"nameRu":422,"nameEn":423,"nameTransliteration":423,"type":18,"ayahCount":81},{"id":425,"nameAr":426,"nameAz":427,"nameRu":428,"nameEn":429,"nameTransliteration":429,"type":10,"ayahCount":204},{"id":431,"nameAr":432,"nameAz":433,"nameRu":434,"nameEn":435,"nameTransliteration":435,"type":10,"ayahCount":99},{"id":202,"nameAr":437,"nameAz":438,"nameRu":439,"nameEn":440,"nameTransliteration":440,"type":10,"ayahCount":99},{"id":442,"nameAr":443,"nameAz":444,"nameRu":445,"nameEn":446,"nameTransliteration":446,"type":10,"ayahCount":293},{"id":448,"nameAr":449,"nameAz":450,"nameRu":451,"nameEn":450,"nameTransliteration":450,"type":10,"ayahCount":190},{"id":453,"nameAr":454,"nameAz":455,"nameRu":456,"nameEn":457,"nameTransliteration":457,"type":10,"ayahCount":190},{"id":229,"nameAr":459,"nameAz":460,"nameRu":461,"nameEn":462,"nameTransliteration":462,"type":10,"ayahCount":135},{"id":464,"nameAr":465,"nameAz":466,"nameRu":467,"nameEn":468,"nameTransliteration":468,"type":10,"ayahCount":362},{"id":60,"nameAr":470,"nameAz":471,"nameRu":472,"nameEn":473,"nameTransliteration":473,"type":10,"ayahCount":267},{"id":475,"nameAr":476,"nameAz":477,"nameRu":478,"nameEn":479,"nameTransliteration":479,"type":18,"ayahCount":211},{"id":174,"nameAr":481,"nameAz":482,"nameRu":483,"nameEn":484,"nameTransliteration":484,"type":10,"ayahCount":329},{"id":153,"nameAr":486,"nameAz":487,"nameRu":488,"nameEn":489,"nameTransliteration":489,"type":10,"ayahCount":267},{"id":491,"nameAr":492,"nameAz":493,"nameRu":494,"nameEn":495,"nameTransliteration":495,"type":10,"ayahCount":305},{"id":497,"nameAr":498,"nameAz":499,"nameRu":500,"nameEn":501,"nameTransliteration":501,"type":10,"ayahCount":280},{"id":503,"nameAr":504,"nameAz":505,"nameRu":506,"nameEn":507,"nameTransliteration":507,"type":10,"ayahCount":197},{"id":509,"nameAr":510,"nameAz":511,"nameRu":512,"nameEn":513,"nameTransliteration":513,"type":10,"ayahCount":128},{"id":247,"nameAr":515,"nameAz":516,"nameRu":517,"nameEn":518,"nameTransliteration":518,"type":10,"ayahCount":243},{"id":520,"nameAr":521,"nameAz":522,"nameRu":523,"nameEn":524,"nameTransliteration":524,"type":10,"ayahCount":169},{"id":272,"nameAr":526,"nameAz":527,"nameRu":528,"nameEn":529,"nameTransliteration":529,"type":10,"ayahCount":148},{"id":531,"nameAr":532,"nameAz":533,"nameRu":534,"nameEn":535,"nameTransliteration":535,"type":10,"ayahCount":115},{"id":537,"nameAr":538,"nameAz":539,"nameRu":540,"nameEn":541,"nameTransliteration":541,"type":10,"ayahCount":128},{"id":195,"nameAr":543,"nameAz":544,"nameRu":545,"nameEn":546,"nameTransliteration":546,"type":10,"ayahCount":176},{"id":291,"nameAr":548,"nameAz":549,"nameRu":550,"nameEn":551,"nameTransliteration":551,"type":10,"ayahCount":204},{"id":553,"nameAr":554,"nameAz":555,"nameRu":556,"nameEn":557,"nameTransliteration":557,"type":10,"ayahCount":135},{"id":559,"nameAr":560,"nameAz":561,"nameRu":562,"nameEn":563,"nameTransliteration":563,"type":10,"ayahCount":101},{"id":565,"nameAr":566,"nameAz":567,"nameRu":568,"nameEn":569,"nameTransliteration":569,"type":10,"ayahCount":141},{"id":188,"nameAr":571,"nameAz":572,"nameRu":573,"nameEn":574,"nameTransliteration":574,"type":10,"ayahCount":75},{"id":576,"nameAr":577,"nameAz":578,"nameRu":579,"nameEn":580,"nameTransliteration":580,"type":10,"ayahCount":55},{"id":582,"nameAr":583,"nameAz":584,"nameRu":585,"nameEn":586,"nameTransliteration":586,"type":10,"ayahCount":55},{"id":367,"nameAr":588,"nameAz":589,"nameRu":590,"nameEn":591,"nameTransliteration":591,"type":10,"ayahCount":128},{"id":593,"nameAr":594,"nameAz":595,"nameRu":596,"nameEn":597,"nameTransliteration":597,"type":10,"ayahCount":35},{"id":133,"nameAr":599,"nameAz":600,"nameRu":601,"nameEn":602,"nameTransliteration":602,"type":18,"ayahCount":55},{"id":106,"nameAr":604,"nameAz":605,"nameRu":606,"nameEn":607,"nameTransliteration":607,"type":18,"ayahCount":55},{"id":609,"nameAr":610,"nameAz":611,"nameRu":612,"nameEn":613,"nameTransliteration":613,"type":10,"ayahCount":75},{"id":615,"nameAr":616,"nameAz":617,"nameRu":618,"nameEn":619,"nameTransliteration":619,"type":10,"ayahCount":75},{"id":621,"nameAr":622,"nameAz":623,"nameRu":624,"nameEn":625,"nameTransliteration":625,"type":10,"ayahCount":55},{"id":627,"nameAr":628,"nameAz":629,"nameRu":630,"nameEn":631,"nameTransliteration":631,"type":10,"ayahCount":21},{"id":633,"nameAr":634,"nameAz":635,"nameRu":636,"nameEn":637,"nameTransliteration":637,"type":10,"ayahCount":62},{"id":639,"nameAr":640,"nameAz":641,"nameRu":642,"nameEn":643,"nameTransliteration":643,"type":10,"ayahCount":35},{"id":645,"nameAr":646,"nameAz":647,"nameRu":648,"nameEn":649,"nameTransliteration":649,"type":10,"ayahCount":28},{"id":651,"nameAr":652,"nameAz":653,"nameRu":654,"nameEn":655,"nameTransliteration":655,"type":10,"ayahCount":11},{"id":657,"nameAr":658,"nameAz":659,"nameRu":660,"nameEn":661,"nameTransliteration":661,"type":10,"ayahCount":21},{"id":73,"nameAr":663,"nameAz":664,"nameRu":665,"nameEn":666,"nameTransliteration":666,"type":10,"ayahCount":42},{"id":126,"nameAr":668,"nameAz":669,"nameRu":670,"nameEn":671,"nameTransliteration":671,"type":18,"ayahCount":21},{"id":85,"nameAr":673,"nameAz":674,"nameRu":675,"nameEn":676,"nameTransliteration":676,"type":10,"ayahCount":35},{"id":146,"nameAr":678,"nameAz":679,"nameRu":680,"nameEn":681,"nameTransliteration":681,"type":10,"ayahCount":28},{"id":683,"nameAr":684,"nameAz":685,"nameRu":686,"nameEn":687,"nameTransliteration":687,"type":10,"ayahCount":35},{"id":689,"nameAr":690,"nameAz":691,"nameRu":692,"nameEn":693,"nameTransliteration":693,"type":10,"ayahCount":42},{"edition":1020,"sura":197,"blocks":1021},"saadi-az",[1022,1024,1026,1028,1030,1032,1034,1036,1038,1040,1042,1044,1046,1048,1050,1052,1054,1056,1058,1060,1062,1064,1066,1068,1070,1072,1074,1076,1078,1080,1082,1084,1086,1088,1090,1092,1094,1096,1098,1100,1102,1104,1106,1108,1110,1112,1114,1116,1118,1120,1122,1124,1126,1128],{"from":5,"to":21,"text":1023},"Fövqəluca Özünün kamil hikmətindən bəhs edərək, özünü mömin adlandıran insandan tələb edir ki, o, zəif insanların və kəmetiqadların imanını tərəddüdə sala bilən hər hansı çətinliklərə və sınaqlara dözümlü olsun. Yalnız belə sınaqlar sayəsində həqiqi iman sahibini yalançıdan fərqləndirmək olar və buna görə Fövqəluca Allah əvvəldən də müsəlmanları var-dövlətlə və məhrumiyyətlərlə, firavanlıq və çətinliklərlə, sevinc və qəm-qüssə ilə, bolluq və ehtiyacla və həm də haqqı söz və əməlləri ilə qorumalı olduqları İslamın düşmənləri ilə yorucu mübarizədə imtahandan keçirərdi. Lakin bütün bu sınaqların bir özəlliyi də ondan ibarət idi ki, onlar imanı möhkəm olmayan insanları əsil İslam baxışlarından çəkindirir və ya onlarda xeyirə qarşı yönəlişi sarsıdırdı[1].\n\nBuna baxmayaraq, məhz belə sınaqlar keçirildikdə müsəlmanların bir qisminin imanının sarsılmaz olduğu aydınlaşır. Onlar qətiyyətlə haqqın tərəfini saxlayır və bunun sayəsində insanı günah törətməyə və Fövqəluca Allaha itaətsizliyə sövq edən hər hansı şübhələri qəti rədd edirlər. Onlar Allaha və Onun Elçisinə (s.ə.s.) itaətsizlik etməkdən boyun qaçırır və haqq dinin tələblərinə tam uyğun olaraq davranırlar. Onların öz nəfslərinin alçaq istəkləri ilə aramsız mübarizəsi onların imanının səmimiliyinə və etiqadının səhihliyinə dəlalət edir. Eyni zamanda çoxsaylı sınaqlar və tamahlandırılmalar digər səbatsız insanların ürəklərinə şübhələr salır və bunun nəticəsində onlar günah törətməyə başlayır və vacib şəriət tələblərini yerinə yetirməkdən soyuyurlar ki, bu da onların imanının zəifliyinə və düzgün olmamasına dəlalət edir. Hər bir insan sınaqdan keçərək müəyyən pilləyə qalxır və o pillələrin sayı o qədər çoxdur ki, hesabını yalnız Allah bilir. Ey Rəbbimiz! Biz Səndən rica edirik ki, bizə Öz möhkəm Sözünlə həm bu dünyada, həm də ölümümüzdən sonrakı həyatda kömək göstərəsən! Ürəklərimizdə imanı qorumağa və dəmirçi körüyünün yanığı dəmirdən ayırdığı kimi, möminləri də günahkarlardan ayıran sınaqlardan keçməyə kömək et!",{"from":28,"to":28,"text":1025},"Məgər, yalnız cinayət törətmək haqqında düşünən şərəfsizlər Fövqəluca Allahın onların cinayətlərinə diqqət yetirməyəcəyinimi zənn edirlər? Doğrudanmı onlar elə güman edirlər ki, törətdikləri cinayətlər bağışlanacaq və buna görə də öz Rəbbinə belə saymazyana itaətsizlik göstərirlər? Onların bu gümanı necə də kobud və yaramazdır! Bu günahkarlar Fövqəluca Rəbbin qüdrəti və hikmətini unudur və Onun cəzasından canlarını qurtara biləcəklərini sanırlar, halbuki onlar yalnız zəif və köməksiz qullardır.",{"from":35,"to":35,"text":1027},"Ey Rəbbini səmimi məhəbbətlə sevən və Onunla görüşə can atan insan! Sən bütün varlığınla Ona yaxınlaşmağa və Onun iltifatını qazanmağa çalışırsan. Sevin, çünki çox tezliklə öz Sevimli Rəbbinlə görüşəcəksən! Bu görüş mütləq baş verəcəkdir və bu o deməkdir ki, onun yaxın olduğunu demək olar. Buna görə Axirət həyatına hazırlaş və öz Rəbbinlə görüşə iman və ümidlə yönəl. Amma yadında saxla ki, heç də hər adama arzu olunan məqsədə çatmaq müyəssər olmur, çünki Fövqəluca Allah insanların danışıqlarını eşidir və onların niyyətlərindən xəbərdardır. Arzu edilən məqsədə nail olmaq yalnız doğruçu və öz sözünə sadiq olanlara nəsib ediləcəkdir. Amma yalançı və etibarsız olanlar ümid bəslədikləri uğuru əldə edə bilməyəcəklər. Həqiqətən də, kimin Rəbbin məhəbbətinə layiq olması, kimin isə bu yüksək şərəfə layiq olmaması Fövqəluca Allaha məlumdur.",{"from":42,"to":42,"text":1029},"Müsəlman öz ehtiraslarına, şeytana və kafir düşmənlərə qarşı mübarizə[2] aparmalıdır, lakin bu mübarizənin meyvələrini ilk növbədə o özü dadacaq. Allah aləmlərin məskunlarına möhtac deyildir. O (Pak və Müqəddəs Olan) qullarını hökmləri ilə ona görə vəzifələndirməyib ki, Onu varlandırsınlar; qadağalarını da onlara həsəd çəkdiyinə görə qoymayıb.\n\nBu Quran ayəsindən aydın olur ki, Rəbbinin hökmlərini yerinə yetirmək üçün müsəlman mübarizə aparmalıdır. O, öz ehtirasları ilə mübarizə aparmalıdır, çünki insanın nəfsi öz təbiətinə görə tənbəlliyə meyillidir. O, şeytanla mübarizə etməlidir, çünki şeytan onu xeyirxah əməllərdən uzaq saxlamağa çalışır. O həm də ona dininə layiqincə etiqad etməyə mane olan kafirlərlə mübarizə aparmalıdır. Müsəlman bu maneələrin öhdəsindən gəlmək üçün böyük səy və həvəs göstərməlidir.",{"from":11,"to":11,"text":1031},"Allah Özünün iman və saleh əməllər əta etdiyi qullarının günahlarını bağışlayacaq, çünki saleh əməllər günahları yuyur. Lakin bunlarla yanaşı Allah onları etdikləri ən yaxşı əməllərə görə də mükafatlandıracaqdır. Bu – fərz və nafilə hökmlərdir ki, insan bu dünyada ikən yerinə yetirmişdir. Bunlarla yanaşı insan sərbəst, arzuedilməz və hətta qadağan olunmuş hərəkətlərə yol verir, lakin onun əməllərindən ən yaxşısı, məhz yerinə yetirdiyi fərz və nafilə[3] hökmlərdir.",{"from":55,"to":55,"text":1033},"Hər bir insan həmişə öz valideynlərinə hörmət bəsləməli və onlara sözü və əməli ilə yaxşılıq etməlidir. İnsanın valideynlərinə itaətsizlik göstərmək və onları sözü və əməli ilə incitmək haqqı yoxdur. Əgər onlar onu Allaha şərik qoşmağa məcbur etsələr, onda onun da buna razılaşmağa haqqı yoxdur. Heç bir insanın əlində müşrikliyin ədalətli olması haqqında sübutu yoxdur və Fövqəluca Allah bunu xatırladaraq, bu ağır günahın yanlışlığını xüsusilə vurğulayır.\n\nEy insanlar! Siz mütləq Allaha qaytarılacaqsınız, sonra isə hər biriniz törətdiyiniz əməllərinizə görə əvəz alacaqsınız. Bunu yadda saxlayın və valideynlərinizə itaət edin. Lakin onlar sizə Allaha və Onun Elçisinə (s.ə.s.) itaətsizlik göstərməyi əmr etsələr, Allahın və Onun Elçisinin (s.ə.s.) hökmlərinın hər şeydən daha üstün olduğunu nəzərə alaraq, onlara tabe olmayın!",{"from":62,"to":62,"text":1035},"Fövqəluca, bütün iman gətirənləri və saleh əməllər işləyənləri Cənnət bağlarına daxil edəcəyi barədə Öz vədini bəyan edir. Onlar peyğəmbərlərin, sadiq möminlərin, şəhidlərin, Allahın saleh dostlarının əhatəsində olacaqlar və hər biri Fövqəluca Rəbbin qarşısında öz pillələrinə qalxacaqlar. Bütün bunlar ona dəlalət edir ki, düzgün iman və saleh əməllər xoşbəxtliyin və müvəffəqiyyətin rəhnidir. Yalnız bu sifətlərə malik olanlar Mərhəmətli Allahın dostları arasına düşürlər və Onun təqvalı qullarının əhatəsində olurlar.",{"from":69,"to":69,"text":1037},"Bundan əvvəlki ayələrdə Fövqəluca Rəbb xəbər vermişdir ki, hər bir insan sınaqdan keçməlidir və sədaqətli mömin məhz bu sınağın sayəsində yalançıdan fərqlənir. Sonra Fövqəluca Rəbb bildirir ki, insanlar arasında elələri də var ki, ağır sarsıntılara dözməyə və sərt sınaqlardan mətanətlə keçməyə qadir deyillər. Belə adamlar iddia edirlər ki, Allaha iman gətirmişlər. Amma kafirlər onları fiziki əzaba məruz qoyanda, əmlakdan məhrum edəndə və ya haqq dindən əl çəkməyə çağıraraq, onları təhqir edib söyəndə, onlar bu sınağı dindən əl çəkmələri üçün əsaslı səbəb sayırlar. Bununla da onlar insanların verdiyi əzabı Allahın verəcəyi cəza ilə bərabər tuturlar, halbuki məhz sonuncu, günahlardan əl çəkmək üçün, ən tutarlı səbəbdir. Lakin Fövqəluca Allah möminlərə qələbə əta etdikdə, bu kəmetiqadlar mütləq deyəcəklər ki, onlar möminlərlə birlikdə idilər. Onların belə deməsi, qələbə və zəfərin onların alçaq niyyətlərinə uyğun olması ilə bağlıdır. Onlar aşağıdakı ayədə xatırlanan insanlara aiddirlər: “İnsanlardan elələri də var ki, Allaha tərəddüdlə ibadət edir. Ona bir xeyir dəyəndə, o, özünü imanlı hiss edir, aldadıldıqda isə, geriyə dönür. O, həm bu dünyasını, həm də Axirətini itirir. Bu – açıq-aydın uğursuzluqdur!” (Hacc, 22\u002F11). Lakin, məgər Allah Öz məxluqlarının ürəklərində nələrin gizlədilməsindən xəbərdar deyil?! O (Pak və Müqəddəs Olan), bu insanların sifətləri haqqında sizə ən doğrusunu xəbər vermişdir ki, bütün bunlar Onun ilahi biliyinin kamilliyinə və Onun ilahi hikmətinin hüdudsuzluğuna dəlalət etməkdədir.",{"from":75,"to":75,"text":1039},"Fövqəluca Allah sınağı və yoldan çıxarmanı ona görə müəyyən etmişdir ki, Ona əzəldən məlum olan hər şey gerçəkləşə bilsin. Buna görə Hərşeyibilən Xaliq onları, Öz elminə müstəsna istinad etməklə deyil, yalnız törətdikləri əməllərə müvafiq olaraq mükafatlandıracaq və cəzalandıracaq[4]. Əks təqdirdə Allahın qulları, “onlara imkan verilsəydi, onlar istənilən sınaqdan keçə bilərdilər” iddiası ilə Rəbbin hökmünə etiraz edə bilərdilər.",{"from":81,"to":81,"text":1041},"Fövqəluca, kafirlərin müsəlmanları öz dinlərinə çağırmaq üçün hansı vasitələrdən istifadə etdiklərindən xəbər verir. Müsəlmanlar bunu yadda saxlayaraq, kafirlərin şirnikdirici çağırışlarına aldanmamalı və onların müdhiş toruna düşməməlidirlər. Kafirlər və allahsızlar müsəlmanlara deyirlər: “Ya İslam dinindən, ya da, heç olmazsa, onun bəzi hökm və tələblərindən əl çəkin və dinimizin buyurduğu kimi davranın. Biz də sizin uğurunuza zəmanət verərik və hətta sizin günahlarınızın yükünü belə daşımağa hazırıq”. Onlar elə vədlər verirlər ki, onları yerinə yetirməyə heç vaxt nail ola bilməyəcəklər. Heç kəs günahkarların yükünü, hətta bir az da olsa, yüngülləşdirə bilməz. Hətta bir adam könüllü surətdə başqasının günahlarının yükünü öz üstünə götürməyə razılaşsa da belə, o, onsuz da günahkara heç vəchlə kömək edə bilməz, çünki haqq – Öz qullarını Özünün xüsusi qanunları ilə mühakimə etməkdə sərbəst olan Fövqəlqüdrətli Rəbbin tərəfindədir. Fövqəluca Allahın qanununda isə belə deyilir: “Heç kim özgəsinin günahlarının yükünü daşımayacaqdır”.",{"from":87,"to":87,"text":1043},"Əvvəlki ayədən aydın olur ki, ətraflarındakıları günah işlətməyə çağıran kafirlər başqalarının günahlarına görə məsuliyyət daşımayacaqlar. Amma bu, belə bir yanlış zənnə səbəb ola bilər ki, guya kafirlər düz yoldan azdırdıqları insanların günahlarına görə də cavab verməyəcəklər. Belə gümanların yaranmasının qarşısını almaqdan ötrü Fövqəluca Allah bəyan edir ki, fasiqlər müstəqil törətdikləri günah yükü ilə bərabər, öz fitnəkarlıqları sayəsində başqa insanları günah törətməyə yönəltdiklərinə görə də məsuliyyət daşıyacaqlar. Əgər bir nəfər başqa birisindən nümunə götürərək, günah işlədirsə, buna görə məsuliyyət eyni bərabərlikdə hər iki günahkara aid olur. Birinci, Allaha itaətsizlik göstərdiyinə görə cəzalandırılır, ikinci isə ətrafındakıları Ona itaətsizlik göstərməyə təhrik etdiyinə görə cəzalandırılır. Oxşar hal bir başqasının nümunəsi sayəsində göstərilən xeyirxahlıq nəticəsində də əmələ gəlir. Belə ki, birinci Fövqəlucaya itaətinə görə mükafat alır, ikinci isə, onun göstərdiyi nümunəsinin ətrafdakılara faydalı olmasına görə mükafata layiq görülür. Qiyamət günü başlandıqda isə, Fövqəluca Allah bədxahlıq edən və bunu başqa insanların nəzərində bərbəzəkli göstərən və onları cinayət törətməyə sövq edərək, sonradan onları günahların yükündən qurtaracağını vəd edən günahkarları da məsuliyyətə cəlb edəcəkdir.",{"from":94,"to":94,"text":1045},"Fövqəluca bu ayədə kafir xalqlara tətbiq edilmiş və Onun hüdudsuz hakimiyyəti və müdrikliyinin parlaq dəlili olan cəza haqqında xəbər verir. Bu xalqlardan birinin yanına Allah Öz qulu və elçisi Nuhu (ə) göndərir. O (ə) öz qəbilədaşlarını Allahdan başqa heç kimə ibadət etməməyə və başqa “ilahlara” ibadətdən əl çəkməyə çağırır. Peyğəmbər (ə) öz qəbilədaşları arasında 950 il təbliğat aparır. O (ə) fasilə vermədən hikmətli nəsihətlər vermək imkanını əldən buraxmır və öz moizələrinə də ara vermir. O (ə) öz Rəbbinin təlimini gecə-gündüz, gizli və aşkarda insanlara çatdırır, lakin günahkarlar doğru yolla getməkdən boyun qaçırırlar. Bundan başqa, onlar küfrə etiqadlarını və zalım əməllərini davam etdirirdilər. Belə olduqda Nuh peyğəmbər (ə) onları lənətləyir. O (ə) onlara qarşı görünməmiş səbir və çox böyük səbat göstərmişdi, amma son nəticədə yenə də öz Rəbbinə aşağıdakı sözlərlə dua etdi: “Ey Rəbbim! Yer üzündə bir nəfər də olsa kafir qoyma!” (Nuh, 71\u002F26). Bir müddət keçdikdən sonra tufan onları yaxaladı: su göylərdən tökülür və yerin dərinliklərindən fışqırırdı. Nuhun (ə) qəbilədaşları bu cəzaya layiq idilər, çünki onlar mürtədiydilər.",{"from":101,"to":101,"text":1047},"Nuh peyğəmbər (ə) və daha bir neçə iman gətirənlər gəmiyə oturdular və onlar məşəqqətli cəzadan xilas olan yeganə insanlar oldular. Buna görə də Fövqəluca Rəbb bu gəmini və bu peyğəmbərin (ə) hekayətini aləmlərin məskunları üçün bir dəlil edir. İnsanlar və cinlər bu hekayətdən ibrət almalıdırlar və yadda saxlamalıdırlar ki, Allahın elçilərinə (onlara salam olsun!) imansızlıq göstərmək həmişə həlak olmaqla nəticələnir, haqq din isə həmişə qayğılardan qurtulmağa ümid bəsləməyə və ən çətin şəraitdən çıxış yolu tapmağa imkan verir. İnsanlar və cinlər həmçinin Fövqəluca Rəbbin dəlilləri və Onun mərhəmətinin xatırladılması olan gəmilərə xüsusi diqqət yetirməlidirlər. Məhz Allahın mərhəməti sayəsində insanlar gəmiləri inşa etməyi öyrəndilər ki, onların vasitəsi ilə dənizlərin arxasında qalan ölkələrə səfər edə və ağır yüklər daşıya bilsinlər.",{"from":108,"to":108,"text":1049},"Bu ayədə Fövqəluca Öz sevimlisi İbrahimin (ə) peyğəmbərliyi haqqında xəbər verir. Rəbb onu (ə) Allahın dinini yaymaq üçün öz xalqının yanına göndərmişdi və o (ə) demişdi: “Tək Allaha ixlasla ibadət edin və Onun hökmlərini layiqincə yerinə yetirin! Allahın qəzəbindən ehtiyat edin və günah işlətməyin ki, işgəncəli cəza sizi yaxalamasın. Əgər siz bunu dərk edə bilsəniz, bu sizin üçün daha yaxşı olardı. Tək Allaha ibadət və təqvalılıq sizə hər şeydən daha çox fayda verər”.\n\nBu Quran ayəsində müqayisə dərəcəsindən istifadə edilməsi[6] üstünlük dərəcəsi mənasını bildirir, çünki onda Allaha ibadətlə və təqvalılıqla məhz nəyin müqayisə edildiyi göstərilmir. Həqiqətən, tək Allaha ibadətdən və təqvalılıqdan imtina etmə insana heç bir fayda vermir, çünki yalnız tövhid tərəfdarı və dindar olmaq sayəsində həm bu dünyada, həm də öldükdən sonra Axirətdə səadətə nail olmaq mümkündür. Həm bu dünyada, həm də Axirət həyatında istənilən nemətlər məhz bu gözəl keyfiyyətlərin nəticəsi olacaqdır. İnsanlara bu həqiqəti dərk etməyə, öz fitrəti haqqında düşünməyə və doğrudan da layiq olana üstünlük verməyə mane olan görəsən nədir?\n\nTək Allaha və təqvalılığa etiqad etmək hökmündən sonra İbrahim peyğəmbər (ə) öz qəbilədaşlarına, çoxsaylı qüsurları olan və ilahlaşdırılmağa layiq olmayan bütlərə ibadət etməyə qadağa qoydu. O (ə) dedi:",{"from":115,"to":121,"text":1051},"Siz yalan uydurur, daş heykəllər düzəldir, onları ilahi adlarla adlandırırsınız və insanları öz “ilahlarınıza” ibadət etməyə və dininizə etiqad bəsləməyə çağırırsınız. Lakin uydurduğunuz “ilahlar” onların ilahlaşdırılmasını tələb edən sifətlərə malik deyillər. Onlar fayda gətirməyə və şərdən qorumağa qadir deyillər. Onlar həyat, ölüm və dirilmə üzərində hakimiyyətə malik deyillər. Onlar ibadətin və ya ilahlaşdırılmanın hətta zərrəciyinə belə layiq olmayan məxluqların keyfiyyətlərinə malikdirlər, çünki ilah yalnız o kəs adlandırıla bilər ki, ondan yardım və xilas üçün xahiş etmək mümkün olsun. Bax elə buna görə də İbrahim peyğəmbər (ə) öz həmqəbilələrini Vahid Haqq Allaha ibadət etməyə çağıraraq demişdir: “Ruzini Allahın dərgahında arayın, Ona ibadət edin və Ona şükür edin. Təkcə Fövqəluca Allah sizə ruzi nazil edə bilər, çünki təkcə O (Pak və Müqəddəs Olan) Öz qullarına zəruri ehtiyaclarını əldə etməyə yardım göstərir, onların bu dünyadakı nəsibini müəyyənləşdirir və Ona maddi və mənəvi işləri ilə bağlı dua edən insanların dadına çatır. Yalnız O (Pak və Müqəddəs Olan) ibadətə layiqdir, çünki təkcə O (Pak və Müqəddəs Olan) qüsur və nöqsanlardan xalidir, nemət nazil etmək və ya zərər vurmaq iqtidarına sahibdir. O (Pak və Müqəddəs Olan), Kainatı təkbaşına idarə edir və sizin Ona səmimiyyətlə minnətdarlıq etmənizə layiqdir, çünki təkcə O (Pak və Müqəddəs Olan) məxluqlarına bol-bol nemətlər əta edir və onları bədbəxtliklərdən və məhrumiyyətlərdən qoruyur. Siz Onun dərgahına qaytarılacaqsınız və o zaman O (Pak və Müqəddəs Olan) sizin hər birinizə etdiyiniz əməllərə görə əvəz verəcək və sizə gizlətdiyiniz və ya aşkar etdiyiniz bütün əməllərinizi xəbər verəcək. Onun hüzurunda müşriklər və ya kafirlər kimi dayana biləcəyinizdən ehtiyat edin və var qüvvənizlə çalışın ki, bol mükafatını almaqdan ötrü Ona yaxınlaşasınız”.",{"from":128,"to":128,"text":1053},"Ayədə Qiyamət günü məxluqların dirildilməsindən bəhs edilir. Quranın digər bir ayəsində isə deyilir: “O – məxluqları ilk dəfə yaradır, sonra onları yenidən xəlq edir, bunu etmək isə Onun üçün daha asandır” (30\u002F27).",{"from":135,"to":135,"text":1055},"Əgər siz dirildilmənin gerçəkliyinə şübhə edirsinizsə, onda bu dünyaya nəzər salın və düşünün və siz mütləq görəcəksiniz ki, insanlar doğulur və ölürlər, bitkilər gül açır və solur, buludlar toparlaşır və parçalanır, küləklər isə güclənir və zəifləyib sakitləşir. Bütün varlıqlar yaradılır və sonradan yenə zühur etmək üçün ölür. İnsanın yuxusu üzərində düşünün – onu kiçik bir ölüm kimi adlandırmaq olar. Gecə insanları öz pərdəsi ilə əhatə edir, gündüzün vurnuxmalarının arası kəsilir və insan səsləri eşidilməz olur. İnsanlar yatmaq üçün isti yataqlarına uzanırlar ki, burada onlar daha çox meyidi xatırladırlar. Lakin gecə bitməyə macal tapmamış, insanlar artıq yuxudan oyanırlar, kiçik ölümdən sonra canlanaraq belə deyirlər: “Həmd olsun Allaha ki, ölümdən sonra bizi həyata qaytardı və biz Ona qaytarılacağıq!” Sonra isə Allah insanları Axirət üçün sonuncu dəfə bərpa edir və bundan sonra insanlar artıq bir də heç vaxt ölümü və yuxunu dadmayacaqlar – onların hər biri iki məkandan birində əbədilik qazanırlar. Fövqəluca Rəbb üçün mümkün olmayan heç bir şey yoxdur, əgər O, bir dəfə insanları xəlq etmişdirsə, onda onların varlığını yenidən bərpa etmək Onun üçün heç də çətinlik yarada bilməz.",{"from":141,"to":141,"text":1057},"O (Pak və Müqəddəs Olan), Öz məxluqlarını təkbaşına mühakimə edir: müti möminlərini mükafatlandırır və onların qayğısına qalır, itaətsizlik göstərənləri isə cəzalandırır. Qəti hökm çıxarıldıqdan sonra hər bir insan ya Səadət yurdunda, ya da Odpüskürən Cəhənnəmdə öz yerinə nail olur. Bunu yadda saxlayın və sizə Rəbbinizin iltifat göstərməsinə kömək olacaq xeyirxah əməllər edin. Həmçinin itaətsizlik göstərməkdən və dikbaşlıq etməkdən çəkinin, çünki bunlar günahkarı böyük əzab-əziyyətə məhkum edir.",{"from":148,"to":148,"text":1059},"Ey Fövqəluca Allaha itaətsizlik göstərməyə cəsarət edən kafirlər! Elə düşünməyin ki, günahlarınıza diqqət yetirilməyəcəkdir və siz yerdə və ya göydə Rəbbinizin cəzalandırmasından qaça biləcəksiniz. Öz gücünüzə aldanmayın və amansız cəzadan xilas ediləcəyiniz barədə xəyalətə qapılmayın, çünki siz heç vaxt Hərşeydən Xəbərdarolan Rəbbin nəzarəti altından qaçmağa nail ola bilməyəcəksiniz. Allahdan başqa heç kim sizə kömək edə bilməyəcək və heç kim sizi himayəsi altına almaq istəməyəcək, ancaq O (Pak və Müqəddəs Olan), sizə maddi və mənəvi zənginlik əldə etməyə və sizi hər hansı şərdən qorumağa kömək göstərə bilər.",{"from":155,"to":155,"text":1061},"Fövqəluca bu ayədə xeyirdən məhrum edilib, müsibəti dadacaq bədbəxtlər haqqında xəbər verir. Onlar Allahın elçilərini və peyğəmbərlik təlimlərini rədd edən kafirlərdir. Onlar öz Rəbbi ilə görüşəcəklərini güman etmirdilər və ancaq dünya həyatı haqqında düşünürdülər. Onlar törətdikləri cinayətlərin bəhrəsini dadacaqlarından ehtiyat etmirdilər və bu onları günah işlətməyə və müşrikliyə sövq edirdi. Onlar Allahın mərhəmətini qazanmaq üçün bir addım belə atmırdılar və buna görə Fövqəluca Allah bəyan edir ki, onlar Onun rəhm edəcəyinə ümidlərini itirmişlər. Əgər bu belə olmasaydı, əgər onlar öz Rəbbinin mərhəmətinə ümid bəsləsəydilər, onda onlar bunun xatirinə mütləq xeyirxah işlər görərdilər. Buna görə müsəlman bilməlidir ki, Allahın mərhəmət göstərəcəyinə naümid olmaq ən təhlükəli səhvlərdən biridir. Bu yanlışlıq iki formada təzahür edir: kafirlər Allahın mərhəmətinə ümidlərini, Rəbbə yaxınlaşmağa ümumiyyətlə cəhd göstərmədiklərinə görə itirirlər, günahkar möminlər isə onların ürəklərinə qəm-qüssə salan və onları nurlu ümiddən məhrum edən çoxsaylı cinayətləri və günahları üzündən ümidsizləşirlər. Əgər insanlar yuxarıda sadalanan keyfiyyətlərə malik olsalar, onlar ağrılı-acılı cəzaya məruz qalacaqlar. Əvvəlki və sonrakı ayələrdə İbrahimin (ə) qəbilədaşlarının öz peyğəmbəri ilə çəkişmələri xatırlanılırsa, Fövqəluca Rəbb bu ayə ilə inadkar kafirlərin iddialarını təkzib edir. Bu barədə Allah daha yaxşı bilir!",{"from":162,"to":162,"text":1063},"İbrahim (ə) öz xalqı arasında təbliğatını davam etdirirdi. O (ə) onları Rəbbə iman gətirməyə, onun (ə) səmimi nəsihətlərinə qulaq asmağa və onlara elçi Göndərən Allahın mərhəməti üzərində düşünməyə dəvət edirdi. Lakin onun (ə) qəbilədaşlarının cavabı dəhşətli oldu. Onlar qərara aldılar ki, onu (ə) ən əzablı tərzdə edam etsinlər və bundan ötrü onlar kifayət qədər hakimiyyətə malik idilər. Onlar peyğəmbəri (ə) oda atdıqda, Fövqəluca Allah onu (ə) odun alovlu şölələrindən qorudu. Həqiqətən, bu, iman gətirmiş insanlar üçün bir dəlil oldu. Bu möcüzə Allahın elçilərinin doğruçuluğuna, xeyirxahlığına və səmimiliyinə və həmçinin elçilərə müqavimət göstərən və bir-birini daha böyük küfrə çağıran kafirlərin niyyətlərinin yanlışlığına dəlalət etməkdədir.",{"from":169,"to":169,"text":1065},"İbrahim peyğəmbər (ə) özünün moizələrinin birində öz xalqına belə dedi: “Bütpərəstlik tərəfdarı olmağınız sayəsində siz, çox tezliklə varlığına son qoyulacaq və yox olacaq bu dünyada bir-birinizi müdafiə edə bilərsiniz. Qiyamət günü başladıqda isə, sizin bir qisminiz digər qisimlərinizdən əl çəkəcəklər. Bəs niyə siz sizin ibadətinizdən boyun qaçıranlara və sizi lənətləyənlərə ümid bəsləməkdə davam edirsiniz?”\n\nBu o deməkdir ki, bütlər və bütpərəstlər bir-birilərindən üz döndərib, bir-birilərini danacaqlar. Qızmar Cəhənnəm həm bütlər üçün, həm də bütpərəstlər üçün sığınacaq olacaqdır və bir nəfər belə onları Allahın cəzasından xilas edə bilməyəcəkdir. Fövqəluca buyurur: “Allahın əvəzinə, onlara Qiyamət gününə qədər cavab verə bilməyənlərə və onların duasından belə xəbərləri olmayanlara dua edənlərdən daha çox azğınlığa düşən kim ola bilər?!.. İnsanlar bir yerə toplandıqda isə, onlar bir-birinin düşməninə çevriləcək, onların ibadətini inkar edəcəklər” (Əhqaf, 46\u002F5-6).",{"from":176,"to":176,"text":1067},"İbrahim peyğəmbərin (ə) qəbilədaşları öz inadcıllıqlarında və onun (ə) dəvətindən boyun qaçırmaqda davam edirdilər və təkcə Lut alicənab peyğəmbərə (ə) iman gətirdi. Sonradan Fövqəluca Allah bu mömin bəndəsini Öz elçisi edəcək və onu öz qəbilədaşlarının arasına dini təbliğat üçün göndərəcəkdi. İbrahim peyğəmbər (ə) dedi: “Mən qərara almışam ki, şərin və zalımlığın hökm sürdüyü bu ölkəni tərk edib, mübarək Şam torpaqlarına köç edim. Həqiqətən, Allah bütün varlıqlar üzərində hökmrandır və mənim xalqımı doğru yola yönəltməyə qadirdir, lakin Allahın hikməti bunu etməyə yol verməmişdir”.\n\nİbrahim (ə) öz kafir qəbilədaşlarını tərk etdi və Fövqəluca Allah bundan sonra onun (ə) xalqının başına gələn əzab-əziyyətli cəza haqqında xəbər vermir. Lakin İsrail oğullarının rəvayətlərindən məlumdur ki, Fövqəlqüdrətli Rəbb fasiqlərin üstünə mığmığa göndərmişdir və o həşəratlar onların bədənlərini dişlək-dişlək etmiş, qanlarını sovurmuş və onları axırıncı nəfərinə kimi həlak etmişdir. Buna baxmayaraq, biz birmənalı olaraq bu rəvayətin səhihliyini təsdiq edə bilmərik, çünki bu barədə İslam dini mətnlərində xəbər verilməmişdir. Əgər İbrahim peyğəmbərin (ə) xalqı məhv edilsəydi, Fövqəluca Allah başqa kafir xalqların məhv edilməsi haqqında xəbər verdiyi kimi, bu barədə də bildirərdi. Ola bilsin ki, bütün bunlar İbrahimin (ə) ən ürəyiyanan, ləyaqətli, səbirli və alicənab insan olmasına dəlalət edir. Ola da bilsin ki, Fövqəluca Allahın onun (ə) xalqının kökünü kəsməməyinin səbəbi, bir çox digər elçilərdən fərqli olaraq, onun (ə) öz qəbilədaşlarını lənətləməmsdir. Belə ehtimalların doğruluğunu İbrahim peyğəmbərin (ə) Lut peyğəmbərin (ə) xalqını məhv etməyə yollanan mələkləri geri qaytarmağa cəhd göstərməsi də təsdiq edir. O (ə) mələklərlə mübahisə edərək var qüvvəsi ilə çalışırdı ki, hətta onun qəbiləsindən olmayan insanları da müdafiə etsin. Həqiqətən, bütün baş vermiş hadisələri bilən yalnız Fövqəluca Allahdır!",{"from":183,"to":183,"text":1069},"Bu, İbrahim peyğəmbər (ə) Şama hicrət etdikdən sonra baş vermişdi. Bundan sonra Fövqəluca Allahın göndərdiyi bütün peyğəmbərlər və elçilər İbrahim peyğəmbərin (ə) alicənab nəslinə mənsub olurdular, bu seçilmişlərin sonuncusu isə Muhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) olmuşdur. Bunun sayəsində İbrahim peyğəmbərin (ə) nəsli ilahi rəhbərlik, rəhmdillik, xoşbəxtlik və müvəffəqiyyət mənbəyinə çevrilmişdir. Onlar doğru yola gəlməkdə, iman gətirməkdə, xeyirxah işlər görməkdə insanlara kömək göstərir və bütün bunlar İbrahim peyğəmbərin (ə) ən böyük məziyyətlərindəndir.\n\nAllah ona (ə) bu dünyada layiq olduğunu bəxş etmişdir. O (ə) heyranedici qüvvəyə malik olan qadınla evlənmiş, böyük var-dövlətə sahib olmuş, ona (ə) çoxlu sevinc bəxş edən uşaqların atası olmuşdur. Bundan başqa, o (ə) Fövqəluca Rəbbi dərk etməyi, Onu sevməyi və doğru yola gəlməyi bacarmışdır. Buna görə Axirət həyatında o (ə) möminlər arasında olacaqdır. Bundan başqa, o (ə) və onun birbaşa nəslindən olan Muhəmməd (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) saleh möminlərin ən yaxşılarından olacaqlar və Cənnət məkanında ən gözəl yerləri tutacaqlar. Beləliklə, Fövqəluca Allah xəbər verir ki, İbrahim peyğəmbər (ə) həm bu dünyada ikən və həm də ölümündən sonra Səadətə nail olmuşdur.",{"from":190,"to":204,"text":1071},"Bundan öncə Fövqəluca Allah artıq Lutun İbrahim peyğəmbərə (ə) iman gətirməsini və döğru yola gəlməsini xəbər vermişdi. İslam ilahiyyatçıları belə hesab edirlər ki, o (ə) İbrahimin (ə) nəslindən deyildi, çünki onun (ə) qardaşının öğlu idi. Lakin bu heç də Fövqəluca Allahın İbrahimin (ə) nəsillərinə peyğəmbərlik və Kitab əta etməsinə zidd deyildir. Fövqəluca Allah bu barədə xəbər verməklə sadəcə Özünün sevimli qulunun üstünlüyünü vurğulayır, çünki Lut peyğəmbər (ə) məhz onun (ə) moizələri sayəsində haqq dinə gəlmişdi. Şübhəsiz ki, insanı doğru yola yönəltmək qabiliyyəti, saleh nəsillərə malik olmaqdan daha böyük şərəf gətirir. Bu barədə ən yaxşı bilən Allahdır!\n\nSonra Fövqəluca Rəbb xəbər verir ki, alicənab peyğəmbər Lut (ə) elə insanların arasına dini təbliğ etməyə göndərilmişdi ki, onlar bütlərə ibadət edir, kişibazlıqla[7] məşğul olur, səfərə çıxanlara yollarda basqın edib soyğunçuluq törədir və öz yığnaqlarında yaramaz hərəkətlərə yol verirdilər. Lut (ə) qəbilədaşlarını törətdikləri cinayətlərə görə tövbə etməyə çağırır və onlara izah edirdi ki, törətdikləri günahlar iyrənc hərəkətlərdir və sarsıdıcı cəza ilə nəticələnəcəkdir. Lakin qəbilədaşları onun (ə) sözlərinə qulaq asmadılar və nəsihətləri üzərində düşünmədilər. Onlar səmimi təbliğatına cavab olaraq belə dedilər: “Əgər sən doğru deyirsənsə, onda Allahın cəzasını üstümüzə göndər”. Nəhayət, peyğəmbər (ə) onların doğru yola gələcəyindən ümidini itirdi və başa düşdü ki, onlar həqiqətən, ən amansız cəzaya layiqdirlər. Onların kafirliyi onu (ə) bərk narahat etdi və belə olduqda, o (ə) öz qəbilədaşlarını lənətlədi. Allah Öz elçisinin (ə) duasını qəbul etdi və fasiqləri məhv etmək üçün mələkləri onun (ə) yanına göndərdi.",{"from":211,"to":218,"text":1073},"Mələklər yol üstü İbrahimin (ə) yanına gəldilər və ona (ə) müjdə verdilər ki, yaxın vaxtlarda İshaq doğulacaq və onun da sonradan Yəqub adında oğlu dünyaya gələcək. İbrahim peyğəmbər (ə) mələklərdən haraya getdiklərini soruşduqda, onlar ona (ə) Lutun (ə) xalqını məhv etməyə hazırlaşdıqlarını bildirdilər. Bunu eşitdikdə, İbrahim peyğəmbər (ə) cəzanı ləngitmələri üçün mələkləri razı salmağa cəhd göstərdi, lakin onları fikrindən döndərmək mümkün deyildi.",{"from":224,"to":216,"text":1075},"Sonra mələklər yollarına davam edərək Lut peyğəmbərin məskəninə gəldilər. O (ə), çağrılmamış qonaqları gördükdə, ovqatı bərk təlx oldu və onlardan ötrü narahatlıq keçirməyə başladı. Onda o (ə) hələ mələkləri tanımamışdı və elə bilmişdi ki, qonaqları adi müsafirlərdir. O (ə) ehtiyat edirdi ki, qəbilədaşları onlara zərər toxundura bilərlər, lakin mələklər dedilər: “Qorxma və qəm yemə!” Onlar ona (ə) anlatdılar ki, onlar Fövqəlqüdrətli Allahın elçiləridir və sonra da ona (ə) gecə qaranlığının pərdəsi altında şəhəri tərk etməyi tapşırdılar, səhər isə artıq Fövqəluca Allah bədbəxtlərin məskənini alt-üst etməkdəydi: fasiqlərin üstünə bişmiş gildən daş yağmuru yağdırdı və o daşlar, bütün günahkarlar məhv edilənədək, göydən bir-birinin ardınca düşürdü. Bunun nəticəsində Lutun (ə) xalqının rəvayəti bir ibrət dərsi və nümunəsi oldu.",{"from":237,"to":237,"text":1077},"Alicənab peyğəmbərin (ə) qəbilədaşlarının yaşadıqları məskənə gəldikdə isə, o, öyüd-nəsihətə qulaq asan və onlardan faydalı nəticələr çıxaran insanlar üçün əyani bir ibrət vasitəsinə çevrildi. Bu Quran ayəsi aşağıdakı ayəyə bənzəyir: “Siz, sözsüz ki, səhər-axşam onlarla rastlaşırsınız. Bəs ibrət götürməyəcəksiniz?” (Saffat, 37\u002F137-138).",{"from":243,"to":249,"text":1079},"Fövqəluca xəbər verir ki, mədyənlilərə də öz qardaşları Şueybi göndərmişdir. Mədyən – yaxşı tanınmış bir qəbilənin adıdır. Peyğəmbər (ə) qəbilədaşlarını bir olan Allaha ibadət etməyə və Ona şərik qoşmamağa, insanların dirildiləcəyinə iman gətirməyə, ümidi Axirət həyatı ilə bağlamağa və ölümdən sonrakı həyat naminə zəhmətə qatlaşmağa çağırırdı. O (ə) onlara yer üzündə fasiqlik etməyi və onu yaymağı, alıcıları çəkidə və ölçüdə aldatmağı və yol üstə olan müsafirlərə qarşı quldurcasına basqını qadağan etdi. Lakin fasiqlər öz peyğəmbərlərini (ə) inkar etdilər və elə həmən anda da Allahın cəzası onları yaxaladı və onlar öz evlərindəcə ölüb, yerə sərildilər.",{"from":256,"to":261,"text":1081},"Eyni tale adlara da, səmudlulara da nəsib oldu. Onların başına gələn tarix yaxşı məlumdur. O əhvalatların doğruluğuna əmin olmaq üçün, sizin onların həmişəlik tərk etdikləri məskənlərinin xarabalıqlarını görməyiniz kifayətdir. Bu xalqların hər birinin yanına ecazkar möcüzələr nümayiş etdirən elçilər gəlmişdilər. Bu dəlillər hər bir ağıllı insan üçün kifayət edərdi, lakin fasiqlər onları rədd etdilər və elçilərlə mübahisə etməyə üstünlük verdilər. Şeytan onların əməllərini özlərinə bər-bəzəkli şəkildə göstərib, yoldan azdırdı və nəticədə onlar belə qərara gəldilər ki, elçilərə itaət etməkdənsə, cinayət törətmək daha yaxşıdır. Şeytan onlarla yanaşı Qarunu, Fironu (L) və Həməni də aldadıb azdırdı. Fövqəluca onların yanına Öz elçisi İmran oğlu Musanı (ə) göndərdi. O (ə) onlara açıq-aydın dəlillər nümayiş etdirdi və özünün (ə) haqlı olduğunu təkzibolunmaz sübutlarla təsdiq etdi. Amma bu günahkarlar alicənab peyğəmbərə (ə) itaət etməkdən boyun qaçırdılar və Allahın qulları üzərində təkəbbürlük etməyə başladılar və haqqı təşəxxüslə inkar etdilər. Amansız cəza onları haqlayanda onlar həlak edilməkdən xilas ola bilmədilər. Onlar Allahı qabaqlaya və alçaldılmaqdan yaxa qurtara bilmədilər. Əksinə, onlar Allahın hüzurunda müti və lal oldular.",{"from":267,"to":267,"text":1083},"Fövqəlqüdrətli Allah bəyan etmişdir ki, kafir xalqların hər biri törətdikləri cinayətlərə uyğun gələn cəza almışdır. Rəbb bəzi günahkarları qəfildən qopan şiddətli küləklərə məruz qoymuşdur. Bu acı tale Ad xalqına nəsib olmuşdur. Onları həlak edən uğursuz qasırğa yeddi gecə və səkkiz gün ərzində, fasiləsiz olaraq, davam edib əsmiş və bundan sonra isə həlak edilmiş günahkarlar çürümüş xurma ağaclarının yerə yıxılmış gövdələrinə bənzəyirmişlər. Rəbb bəzi günahkarları müdhiş bir gurultulu səslə məhv etmişdir və bunun ən parlaq dəlili Saleh peyğəmbərin (ə) qəbilədaşlarının həlakı olmuşdur. Digər fasiqləri yer udmuşdur və belə sonluq təkəbbürlü Qarunun qismətinə düşmüşdür. Başqa günahkarları isə Fövqəlqüdrətli Rəbb dənizdə batırmışdır ki, bu, Fironun (L), Həmənin və onların qoşunlarının başına gəlmişdir.\n\nAllah insanlara qarşı zalımlıq etmirdi – onlar özləri özlərinə zülm edirdilər. Fövqəluca Allaha Öz qullarını incitmək yaraşmaz, çünki O (Pak və Müqəddəs Olan) ədalətlidir və Öz məxluqlarına möhtac deyildir. Lakin günahkarlar özləri özlərinə ədalətsizcəsinə yanaşırlar, çünki öz vəzifələrini icra etmir və unudurdular ki, insan həyatının mənası elə tək Allaha ibadət etməkdən ibarətdir. Onlar buna layiqincə əhəmiyyət vermir, öz nəfslərinə uyur və günah etməyə qurşanırdılar. Bunların nəticəsində onlar özlərini böyük bədbəxtliyə məhkum edirlər, amma səhvən elə düşünürlər ki, bundan bir fayda qazanacaqlar.",{"from":274,"to":274,"text":1085},"Allah bu məsəli, Onunla yanaşı, şan-şöhrət və arxa qazanmaq məqsədilə saxta ilahlara ibadət edənlər haqqında çəkir. Amma əslində hər şey əksinə baş verir, çünki müşriklər qızmar istidən, soyuqdan və incə torlardan toxunmuş yuvalarındakı müsibətlərdən qorunmağa cəhd göstərən hörümçəyə bənzəyirlər. Hörümçək heyvanların ən zəiflərindəndir, onun mənzili isə ən davamsız mənzillərdəndir. Hörümçək yuvasını hazırlayanda, onun gücsüzlüyü özünü daha da qabarıq surətdə büruzə verir. Eyni şeyi Allahdan başqa hamilər axtaran müşriklər barəsində də demək olar. Onlar bütün məsələlərdə köməksiz və zəifdirlər və onlar kömək və yardım haqqında yalvarmağa başladıqda, eyni aciz və əlacsız məxluqlar kimi olurlar və bu onların çarəsizliyini və bacarıqsızlığını artırır. Onlar yalnız öz “ilahlarına” ümid bəsləyir, xoşbəxtlik əldə etmək üçün təşəbbüs göstərmir və “ilahlarının” onların barəsində hökmən qayğı göstərəcəklərinə kor-koranə təvəkkül edirlər. Lakin onlar özbaşına buraxılacaq və köməksiz qalacaqlar, çünki onlar öz uydurulmuş “himayədarlarından” hətta ən kiçik yardım belə ala bilməyəcəklər.\n\nƏgər onlar özlərinin gerçək vəziyyətini və sitayiş etdiklərinin vəziyyətini dərk edə bilsəydilər, onda heç vaxt onlara pənah aparmazdılar. Onlar saxta ilahlardan əl çəkər və var qüvvələri ilə Onun köməyinə ümid bəsləyən və Ona təvəkkül edən, qullarını Öz yardımından məhrum etməyən Fövqəlqüdrətli və Mərhəmətli Allahın himayəsinə sığınardılar. O (Pak və Müqəddəs Olan) onlara imanını qorumaqda və dünya həyatını sahmana salmaqda kömək göstərir, onlara mənəvi qüvvə və sağlamlıq bəxş edir, onların vəziyyətini və əməllərini islah edir.",{"from":280,"to":280,"text":1087},"Bundan əvvəlki ayədə Fövqəluca Allah müşriklərin ibadət etdikləri bütlərin acizliyini ifşa etmişdi. Sonra Fövqəlmüdrik Rəbb müşrikliyin yanlışlığını daha qabarıq şəkildə vurğulamağı qərara alır və bəyan edir ki, bütpərəstlərin uydurduqları “ilahlar” ümumiyyətlə mövcud deyildir. Onlar sadəcə olaraq, fasiqlər tərəfindən uydurulmuş adlardan ibarətdir. Müşriklər öz “ilahlarına” Allaha məxsus keyfiyyətlər aid edir və öz dediklərinə özləri də inanırlar. Lakin bir nəfər ağıllı insan onların baxışları üzərində düşündükdə, ona bəlli olur ki, bunlar nə dərəcədə yalan və yanlışdır. Fövqəluca bütün bu məlum və qeybə aid məsələlərdən xəbərdardır və bilir ki, müşriklər mövcud olmayan “ilahlara”, yəni, ilah olmayan məxluqlara sitayiş edirlər. Bu Quran ayəsi aşağıdakına bənzəyir: “Siz Ondan başqa, yalnız özünüzün və atalarınızın uydurduğu adlara ibadət edirsiniz. Allah onların barəsində heç bir dəlil nazil etməmişdir...” (Yusuf, 12\u002F40);\n\n“Həqiqətən, göylərdə olanlar da, yerdə olanlar da Allaha məxsusdur. Allahdan başqa ilahlara ibadət edənlər, əslində, qoşduqları şəriklərə itaət etmirlər. Onlar yalnız zənnə qapılır və təkcə yalan uydururlar” (Yunus, 10\u002F66).\n\nHəqiqətən, Allah – Fövqəlqüdrətlidir, Müdrikdir. O (Pak və Müqəddəs Olan) kamil qüdrətə malikdir və onun sayəsində bütün varlıqlara amiranə sərəncam çəkir. O (Pak və Müqəddəs Olan) həmçinin ilahi müdriklik Sahibidir və onun sayəsində bütün varlıqları öz yerlərində yerləşdirir, bütün məxluqlarına gözəl surət bəxş edir və onlara yalnız ən mükəmməl sərəncamlar verir.",{"from":92,"to":92,"text":1089},"Allah Öz qullarına bu məsəlləri ona görə bildirir ki, onlar bundan faydalansınlar və bilik əldə etsinlər. Məsəllər – haqqın insanın şüuruna çatması üçün tətbiq edilən vasitələrdən biridir, çünki onlar maddi aləmdən götürülmüş sübutlara istinad etməklə maddi olmayan mücərrəd şeylər haqqında mühakimə yürütməyə yardım göstərir. Məhz məsəllər vasitəsilə çox vaxt bu və ya digər hökmün tələblərinin əsil mənası izah olunur və buna görə onlar bütün bəşəriyyətə son dərəcə mühüm fayda gətirir. Lakin onların mahiyyətini yalnız elmə malik olan insanlar anlaya bilir və onlar hər bir məsəlin məzmunu üzərində fikirləşir və onun rəvayət edilməsinin səbəbləri barədə düşünürlər. Belə insanlar onların qəlbində kök salmış əsil biliklərin sahibi olurlar.\n\nBu ayədə Fövqəlqüdrətli Allah Quran məsəllərinin əhəmiyyətini vurğulayır və insanları məcazi mənaya malik olan hekayətlər barədə düşünməyə və mühakimə yürütməyə dəvət edir. Bununla yanaşı Allah Qurandakı hikmətli məsəllərin mənasını dərk edən insanların üstünlüyünü qeyd edərək, nəzərə çatdırır ki, məhz bu xüsusiyyət gerçək bilik sahiblərini fərqləndirən əlamətdir. Bütün bu deyilənlərdən aydın olur ki, əgər bir insan məcazi özəlliyə malik olan ayələrin mənasını başa düşmürsə, onda o, elm sahibləri sırasına aid edilə bilməz.\n\nBu müddəa doğrudan da ədalətlidir, çünki Qurandakı hikmətli məsəllər yalnız ən mühüm problemlərə həsr edilmişdir. Bilik sahibləri qeyd edirlər ki, Fövqəluca Allah bu məsələlərə xüsusi diqqət yetirmiş və Öz qullarını bu məsələlərə həsr olunmuş hikmətli məsəllər üzərində düşünməyə çağırmışdır. Onlar bu məsələlərin nə dərəcədə vacib olduğunu anlayır və var qüvvələri ilə Allahın nazil etdiyi hikmətli məsəllərin mənasını dərk etməyə can atırlar. Amma elə insanlar da vardır ki, Quranın hikmətli rəvayətlərinin vacibliyinə əhəmiyyət vermir və onların mənasını dərk edə bilmirlər. Belə insanları bilik sahiblərinə aid etmək mümkün deyil, çünki əgər onlar ən vacib məsələləri qavramaq qabiliyyətinə malik deyillərsə, onda onlar qalan başqa məsələləri heç ayırd edə də bilməzlər. Məhz buna görə, Allahın rəvayət etdiyi hikmətli məsəllərin əksəriyyəti İslam dininin əsas prinsipial müddəalarına həsr edilmişdir.",{"from":293,"to":293,"text":1091},"Fövqəluca xəbərdar etmişdir ki, O (Pak və Müqəddəs Olan), bu yüksək, nəhəng və gözəl göyləri günəşlə, ayla, ulduzlarla, planetlərlə və mələklərlə birlikdə və həmçinin ücsuz-bucaqsız yeri dağlarla, səhralarla, ağaclarla və bütün qalan şeylərlə birlikdə təkbaşına yaratmışdır. O (Pak və Müqəddəs Olan), Kainatı əylənmək xatirinə və əbəs yerə deyil, haqq ilə yaratmışdır. O (Pak və Müqəddəs Olan) bütün varlığı ona görə yaratmışdır ki, məxluqlar Onun hökmlərini yerinə yetirsinlər və Onun qanunlarını rəhbər tutsunlar. O (Pak və Müqəddəs Olan) dünyanı yaratmışdır ki, qullarına lütfkarlıq göstərsin və onlara Öz İlahi Hikmətini və hüdudsuz hakimiyyətini göstərsin, çünki Onun bu keyfiyyətlərindən hər biri tək Onun sevilməyə, ibadətə və pərəstişə layiq olduğunu təsdiq edir. Həqiqətən də, bu – möminlər üçün bir dəlildir. Mömin insan Kainatın yaradılışı üzərində bir qədər düşünən kimi, İslam dininin əsas müddəalarının mənası ona agah olur.",{"from":241,"to":241,"text":1093},"Fövqəluca Öz Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) buyurur ki, ona (s.ə.s.) nazil edilmiş vəhyi, yəni, Quranı oxusun. Bu o deməkdir ki, hər bir mömin vacib hökmləri yerinə yetirməli, qadağan olunmuş əməllər işləməkdən çəkinməli, Quranın nəsihətlərini əldə rəhbər tutmalı, Quran hekayətlərinə iman gətirməli, ayələrin hikmətli mənaları üzərində düşünməli və müəyyən qaydalara uyğun olaraq onları oxumalıdır. Bütün deyilənlərdən aydın olur ki, Quranın oxunması – bu gözəl buyuruqların yalnız bir hissəsidir. Bu isə o deməkdir ki, Kitabın oxunması bu sözün ən geniş mənasında İslam dininin bütün tələblərini yerinə yetirməyi nəzərdə tutur. Buna görə namaz qılmaq haqqında sonrakı hökm xüsusinin ümumiyə daxil edilməsi nümunələrindən biridir və namazın vacib əhəmiyyətinə və üstünlüyünə dəlalət edir. Bu ibadət ayini insana çox böyük fayda gətirir və buna görə Fövqəluca Allah bəyan edir ki, namaz insanı çirkin əməllərdən və qınanılan hərəkətlərdən qoruyur. Burada yaramaz günahlar çirkin əməllər adlandırılır ki, insan nəfsi öz təbiəti etibarı ilə onlara meyilli olur. Qınanılan əməllər isə nəinki təfəkkürün rədd etdiyidir, onlar həmçinin insan qəlbinin fitrətinə də ziddir. Əgər insan vacib rüknlərini yerinə yetirərək, Rəbbin qarşısında mütiliklə müntəzəm surətdə namaz qılırsa, onda o, mütləq istənilən günahlardan xilas ola biləcəkdir. Qıldığı namazların sayəsində onun qəlbi nurla dolacaq, ürəyi pisliklərdən təmizlənəcək, imanı artacaq, xeyirxahlıq etmək istəyi güclənəcək və günah əməllər törətməyə olan meyli azalacaq və hətta tamamilə yox olacaqdır. Müntəzəm olaraq namaz qılan, onun fərzlərini və şərtlərini yerinə yetirən hər kəs hökmən bu nəticələrə nail olacaqdır, çünki müsəlmanların möminliyi namazın ən vacib bəhrələrindəndir. Lakin namazın faydalılığı bununla məhdudlaşmır, çünki daha vacib və gözəl bir şey vardır. Bu – Allahı qəlbən, dillə və bədən hərəkətləri ilə xatırlamaqdır ki, müsəlmanın namazının ən mühüm tərkib hissəsini təşkil edir. Fövqəluca insanları yaratmışdır ki, onlar Ona ibadət etsinlər və mərasim namazı ibadətin ən gözəl ayinidir. İnsan namaz qılarkən, bütün bədən üzvləri ilə Rəbbinə ehtiram təzimi edir ki, bu, digər ibadət ayinləri yerinə yetirildikdə, baş vermir. Məhz buna görə Fövqəluca Allah buyurur ki, Allahın bu sayaq xatırlanması daha çox vacibdir.\n\nLakin bu ayənin digər təfsiri də vardır və ona müvafiq olaraq, Fövqəluca Allah əvvəlcə namaz qılmağın vacibliyini bildirmiş, sonra isə qeyd etmişdir ki, Allahı digər vaxtlarda da yada salmaq çox mühüm bir məşğuliyyətdir. Quranın əksər şərhçiləri məhz bu rəyi dəstəkləmişlər, amma birinci təfsir daha inandırıcıdır. Bu şərhə müvafiq olaraq, namaz Allahı başqa vaxtlarda xatırlamaqdan daha vacibdir, çünki o özlüyündə Allahı xatırlamanın ən əzəmətli təzahürüdür. Həqiqətən, O (Pak və Müqəddəs Olan) Öz qullarının bütün xeyirxah və şər əməllərindən xəbərdardır və onlardan hər birinə etdikləri bütün əməllərə görə tam əvəz verəcəkdir.",{"from":305,"to":305,"text":1095},"Fövqəluca, müsahibi Kitab əhlindən olan cahil insanla mübahisəyə girməyi və müzakirənin yaramazlıqla aparılmasını qadağan etmişdir. Rəbb əmr edir ki, haqqı ən ləyaqətli tərzdə sübuta yetirmək lazımdır və bu zaman həmsöhbətə yüksək əxlaqi məziyyətlər nümunəsi və xeyirxah münasibət göstərilməlidir. Vaiz[13] haqqı ən yüksək səviyyədə göstərməklə, yalanı ən təsirli uslubda ifşa etməlidir. O, özünü üstün tutmaq xatirinə müqabil tərəfi təkzib etməyə can atmamalıdır. Əksinə, o, bütün imkanlardan istifadə edərək, haqqı insanlara çatdırmalı və onları doğru yola çıxart-malıdır.\n\nVaizə aydın olduqda ki, Kitab əhli mübahisəyə haqqı aşkar etmək xatirinə deyil, müsəlmanların üzərində üstünlük əldə etməyə və fitnə salmağa ümid bəsləyərək girişir, onda o, onların bu istəklərinə razılıq verməməlidir, çünki belə adamlarla mübahisəyə girmək fayda verməz. Bu isə o deməkdir ki, belə müzakirələrə qoşulmağın mənası yoxdur.\n\nƏgər vaiz Kitab əhlinə haqqı çatdırmaq imkanı taparsa, onda o bilməlidir ki, Kitab əhli arasında təbliğat, Mübarək Kitablara, elçilərə və Vahid Allaha imana əsaslanmalıdır. Mübahisənin gedişi zamanı dəvətçi, nadanların etdiyi kimi, əvvəlki Mübarək Kitablarda və ya əvvəlki elçilərdə nöqsan axtarmamalıdır. Belə nadanlar başqa dinə mənsub olanlar və yolunu azmışlarla mübahisəyə girdikdə, qarşılıqlı anlaşma və razılıq hissindən uzaq olurlar. Bu nadanlar Kitab əhli ilə bağlı bütün yaxşı və pis nə varsa, hamısını inkar edirlər, lakin onlar bununla özləri günah törədir və mübahisə zamanı riayət olunmalı zəruri davranış normalarını pozurlar. Müsəlman həmsöhbətinin etiqad etdiyi yalanı təkzib etməli, amma onun düzgün baxışları ilə razılaşmalıdır. O, haqqı, yalnız kafir tərəfindən söyləndiyinə görə, inkar etməyə haqlı deyildir.\n\nDəvətçi Kitab əhli ilə söhbəti layiqincə apararsa, onda onun həmsöhbətləri onunla razılaşmaya məcbur olacaqlar, çünki Mübarək Quran – Səmavi Kitab, Muhəmməd (s.ə.s.) isə Allahın Elçisidir. Dəvətçi onlara İslam dininin əsasları və bütün elçilərin təlimlərinin və bütün Səmavi Kitabların uyğun gəldiyi digər məsələlər haqqında danışarsa, onlar buna əmin olarlar. Onlara aydın olar ki, müsəlmanların dini, vəhy olunmuş əvvəlki Kitablarda qorunub saxlanmış Haqqa uyğun gəlir. Bütün Səmavi Kitablar və məsum elçilər Mübarək Quranın və Muhəmməd Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) tərəfində olanlardır, çünki bütün zamanlarda peyğəmbərlər və Kitablar sonuncu elçinin gələcəyi haqqında öncədən xəbər verərdilər. Məhz bunun sayəsində həmsöhbətlər bütün Kitabları və bütün peyğəmbərləri qəbul etməyin zəruriliyini anlayarlar. Bu etiraf – İslam dininin müstəsna özəlliyidir.\n\nƏgər onlar bəyan etsələr ki, bir Kitaba iman gətiriblər və başqasını qəbul edə bilməzlər, onda onların dedikləri zalımlıq və əsassız olacaqdır. Hər bir sonrakı Kitab, ondan əvvəlki Kitabın haqq olduğunu təsdiq edən Haqdır və buna görə, Mübarək Quranı inkar edən insanlar, əslində, özlərinin sadiq olduqlarını bəyan etdikləri Kitabı da təkzib edirlər.\n\nƏgər onlar elçilərdən birinin peyğəmbərliyinin gerçəkliyini sübut etməyə başlasalar, onda eyni üsulla və hətta daha böyük müvəffəqiyyətlə Muhəmmədin (s.ə.s.) peyğəmbərliyinin gerçək olduğunu da əsaslandırmaq olar. Əgər onlar onun (s.ə.s.) peyğəmbərliyini inkar etməyə cəhd göstərsələr, onda belə çıxar ki, onların şübhədoğurucu dəlilləri daha çox öz elçilərinə aiddir. Əgər onlar öz elçilərinin ünvanına belə ittihamların əsassızlığını etiraf edirlərsə, onda Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) ünvanına yönəltdikləri ittihamın əsassızlığı daha bariz şəkildə aydın olacaqdır.\n\nDəvətçi, bütün deyilənlərdən başqa, bir daha vurğulamalıdır ki, o – müsəlmandır və Rəbbin iradəsinə təslim olandır. Həqiqətən də, insan Allaha iman gətirdikdə, Onu özünün Allahı qəbul etdikdə, bütün Kitablara və bütün elçilərə iman gətirdikdə, öz Rəbbinin iradəsinə təslim olduqda və məsum elçilərin yolu ilə getdikdə, onda o, böyük Səadətə nail olmuşdur. Əgər o, bu yoldan imtina etmişsə, deməli özünü əzab-əziyyətə və bədbəxtliyə məhkum etmişdir.",{"from":311,"to":311,"text":1097},"Ey Muhəmməd! Sənə bütün mühüm məsələlərin izah edildiyi Mübarək Kitab nazil edilmişdir. O, insanlara ən nəcib məziyyətləri öyrədir, ən mükəmməl hökmlərdən ibarətdir, əvvəlki Səmavi Kitabların gerçəkliyini təsdiq edir və əvvəlki elçilərin taleyi haqqında həqiqi hekayətləri özündə əks etdirir. Buna görə, hələ bundan əvvəl Mübarək Kitablar əta edilmiş möminlər onu o saat tanıyırlar. Onlar qısqanclıq hissi keçirmir və öz ehtiraslarına uymurlar – onlar sənə nazil edilən Qurana inanırlar, çünki onun doğruluğuna və əvvəlki vəhylərə tam uyğun gəldiyinə əmindirlər. Onların onu tanıması, Mübarək Quranın əvvəlki peyğəmbərlərə Səmavi Kitablarda vəhy edilənləri gerçəkləşdirməsi ilə və onların elmə sahib olmaları ilə bağlıdır və bunun sayəsində yaxşını pisdən, haqqı yalandan ayırd edirlər.\n\nSənin müasirlərin arasında da iman gətirənlər vardır və onlar Mübarək Quranın həqiqi Kitab olduğunu artıq bilirlər. Onlar, mükafat almaq və cəzadan xilas olmaq ümidi ilə ona inananlardan fərqlənirlər. Haqqı inadkarcasına inkar edən insanlara gəldikdə isə, onlar Mübarək Qurana iman gətirməkdən imtina edirlər. Belə insanların arasında bir nəfər də yoxdur ki, haqqa etiqad etmək istəsin. Əgər insanın fikirləri və niyyətləri təmizdirsə, onda o, mütləq sonuncu Səmavi Kitaba iman gətirəcəkdir[15], çünki onda olan açıq-aydın ayələr haqqı dinləməyə hazır olan hər bir ağıllı insan üçün kifayətdir.\n\nMübarək Quranın doğruluğunun dəlillərindən biri də onun müdrik və sədaqətli Muhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) tərəfindən təbliğ edilməsidir[16]. Hətta onun (s.ə.s.) kafir qəbilədaşları da onu (s.ə.s.) etibarlı və doğru danışan insan hesab edirdilər. Onlar onu (s.ə.s.) anadan olduğu gündən tanıyırdılar və onun (s.ə.s.) həyatına aid hər bir əhəmiyyətli hadisəni xatırlayırdılar. Onlar bilirdilər ki, o (s.ə.s.) nə yazmağı, nə də oxumağı bilir. O (s.ə.s.) Mübarək Quranı təbliğ etməyə başlayanda, yaşadığı illər onun (s.ə.s.) doğruçuluğunun təkzibolunmaz dəlillərinə çevrildi. Bu Kitabın Böyük və Tərifəlayiq Allahın Vəhyi olmasına məkkəlilərin heç bir şübhəsi yox idi. Məhz buna görə sonra Fövqəluca Rəbb belə buyurur:",{"from":317,"to":317,"text":1099},"Ey Muhəmməd! Əgər sən savadlı olsaydın, onda yalana tərəfdar olanlar elə zənn edərdilər ki, sən keçmiş Kitabları öyrənirsən və hətta onları köçürürsən. Lakin bu belə deyil, çünki bu Şan-şöhrətli Kitab sənin qəlbinə nazil edilmiş vəhydir. Sən bəlağət sahibi şairlərə və özünün qatı düşmənlərinə çağırış göndərdin və onlara bu vəhyə və ya heç olmazsa, bunun bir hissəsinə bənzər bir şey yazmağı təklif etdin, lakin onlar sənin çağırışına cavab verməyə qadir olmadılar. Bundan başqa, onlar hətta sənin dəvətini qəbul etməyə cəhd belə göstərmədilər, çünki Quran ayələrinin mükəmməlliyini və zərifliyini dərk edirdilər. Onlar çox gözəl bilirdilər ki, insan nitqi bu Kitabın heyrətamiz ifa tərzi ilə müqayisə edilə bilməz. Fövqəluca bunu qeyd edərək, deyirdi:",{"from":323,"to":323,"text":1101},"Quran ayələri açıq-aydındır və dolaşıq deyildir. Onlar ağıl və mükəmməl məziyyətlərə malik ən yaxşı məxluqların ürəklərində qorunub saxlanılır. Onları bu keyfiyyətlərə malik olmayan insanlar yadda saxladıqda, açıq-aydın Quran ayələri bu günahkarlara qarşı şahidlərə çevrilir. Kafirlərin inkar etməsi və razılaşmaması Mübarək Quranın gözəl məziyyətlərini heç vəchlə azaltmır, çünki kafirlər zalım və fasiq insanlardır. Yalnız mürtədlər öz Rəbbinin ayələrini inkar edirlər. Onlardan bəziləri cahildir və bilikləri sərbəst dərk edə bilmirlər və belə biliklərə malik olanlardan isə nümunə götürmək istəmirlər. Digərləri isə, haqdan xəbərdardırlar, lakin inadkarlıq etməyi və ona müqavimət göstərməyi üstün tuturlar.",{"from":329,"to":329,"text":1103},"Fövqəluca bildirir ki, Muhəmməd Peyğəmbərə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) və gətirdiyi Kitaba iman gətirməkdən imtina edən mürtədlər ondan (s.ə.s.) möcüzə tələb edirdilər. Bir dəfə onlar hətta belə dedilər: “Sən bizə yerdən bir çeşmə açmasan; və ya sənin xurma ağacların və üzümlüklərin olmasa, onlarda çay axıtmasan və yaxud iddia etdiyin kimi, göyu parça-parça başımıza endirməsən və ya da Allah və mələklərlə birlikdə qarşımızda dayanmasan; ya da qiymətli daş-qaşdan evin olmasa və ya göyə qalxmasan biz sənə iman gətirmərik. Lakin sənin qalxmağına da inanmarıq, əgər sən oradan yerə bizim oxuyacağımız Kitabla enməsən” (İsra, 17\u002F90-93). Onlar nə özlərinin, nə də Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) gücünün yetməyəcəyi möcüzələr tələb edirdilər. İstənilən möcüzə yalnız Allahın iradəsi ilə baş verir. Əgər Fövqəluca Allah qullarına bəzi möcüzələri göstərmişdirsə, deməli, onlar artıq kifayət qədər mövcud olmalıdır. Heç kim nəyi isə dəyişdirmək iqtidarında deyildir, çünki möcüzələr yalnız Allaha məxsusdur. O (Pak və Müqəddəs Olan), hansı möcüzələri göstərmək və hansıları – göstərməmək qərarını Özü qəbul edir. Muhəmməd Peyğəmbərə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) gəldikdə isə, o (s.ə.s.) sadəcə aydın bir nəsihətçi idi və öz imkanlarından kənara çıxa bilməzdi.\n\nHaqq və nahaq müşriklərə bəlli idi, lakin onlar özlərinə möcüzələr göstərilməsi tələbində israr edirdilər. Belə tələblər Allaha və ümumiyyətlə haqqa münasibətdə zalımlığın və təkəbbürlüyün ən böyük təzahürü idi. Onlar təkcə möcüzələr göstərilməsinə cavab olaraq iman gətirəcəklərinə razılaşırdılar və əgər Fövqəluca Allah onların tələblərini qəbul etsəydi də, onların razılığı gerçək imana dəlalət etməzdi. Bu, onların əsassız iddialarına güzəştə getmək olardı və onlar haqqın xatirinə deyil, nazil edilən möcüzələrin xatirinə iman gətirmiş olardılar. Konkret tələblərə cavab olaraq möcüzələrin nazil edilməsindən hansı faydalar əldə edilə bilərdi? Möcüzələrin haqqı izah etməsi üçün nəzərdə tutulduğunu qeyd edir və sonra Fövqəluca Allah haqqın izah edilməsi metodunu xatırladaraq, belə buyurur:",{"from":334,"to":334,"text":1105},"Doğrudanmı onlar hələ də sənin haqlı və sənə nazil edilən Vəhyin haqq olduğuna əmin olmayıblar? Sən onlara çox yığcam, amma hər şeyi əhatə edən və çoxsaylı ecazkar ayələrin və parlaq dəlillərin toplandığı bir Kitab[18] oxuyursan. Axı sən savadı olmayan bir insansan və bu özü artıq sənin haqlı olduğunu təsdiq edir. Sən onlara sənə nazil edilən Kitaba bənzər şey yazmalarını təklif edirsən və onların sənin çağırışına cavab verməyə qadir olmamaları sənin haqlılığının daha bir sübutudur.\n\nSən bu Kitabı bütün xalqın qarşısında təbliğ edirsən və açıq-aşkar bildirirsən ki, o, Fövqəluca Allah tərəfindən nazil edilmişdir. Sən tərəfdarlarının azsaylı və düşmənlərinin çox olmasına baxmayaraq haqqı müdafiə edirsən. Sən Kitabı onlardan gizlətmirsən və ruhdan düşmürsən. Əksinə, sən öz ətrafına şəhərlilərdən və bədəvilərdən ibarət kütlələri toplayırsan və var gücünlə elan edirsən ki, bu – Rəbbinin Sözüdür. Kim sənin Kitabını yalançılıqda ifşa etməyi bacarar? Kim onunla müqayisə olunmağa cəsarət edər? Kim onunla yarışa girə bilər?\n\nSənə nazil edilən Vəhy bütün əvvəlki Səmavi Kitabların səhihliyinin qayğısını çəkir. O, onlarda qorunub saxlanmış haqqı təsdiq edir və onlarda edilmiş dəyişiklikləri rədd edir. Mübarək Quranın hər bir hökmü və hər bir qadağası doğru yola yönəldilmiş nəsihətdir. Bu Kitabda elə bir hökm yoxdur ki, ona cavab olaraq insan təfəkkürü: “Bu hökmün olmaması yaxşı olardı!” – desin. Onda elə bir qadağan da yoxdur ki, ona cavab olaraq insan təfəkkürü: “Bu qadağanın olmaması yaxşı olardı!” – desin. Quranın bütün hökmləri ədalət və müdrikliklə doludur və hər bir ağıllı insan bunu təsdiq edə bilər. Bu hökmlər, öyüd-nəsihətlər və qanunlar hər bir şəraitdə və hər bir zamanda tətbiq edilə bilər. Onlar ümumbəşəri səciyyə daşıyır və yalnız onların sayəsində insanlar yer üzündə qayda-qanun yarada bilərlər.\n\nYuxarıda deyilənlərin hamısı haqqı tapmaq istəyən hər bir kəsə kifayət edər. Qoy Allah Mübarək Quranla qane olmayanları Öz köməyindən məhrum etsin! Qoy Allah bu Kitabın sayəsində şəfa tapmaq istəməyənlərə şəfa verməsin! Həqiqətən, hər bir insan üçün Quranın nəsihətləri bəs edər, çünki onlar mərhəmət və xeyir verir. Məhz buna görə Fövqəluca Rəbb Öz Vəhyini iman gətirmiş xalq üçün mərhəmət və xatırlatma adlandırmışdır. Bu həqiqətən də belədir, çünki Mübarək Quran insanlara dərin bir elm mənbəyi açır, onlara nəhəng faydalar verir, insan qəlbini və ürəyini paklaşdırır, insanlara yanlış baxışlardan xilas olmaqda kömək edir, onların əxlaqını nəcibləşdirir, onların ürəklərini ilahi nuru ilə ziyalandırır və onları Allahın sirlərini dərk etməyə ruhlandırır.",{"from":99,"to":99,"text":1107},"Əgər mənim iddialarım yalandırsa, onda mən mütləq sizin qabaqcadan bildirdiyiniz cəzaya məruz qalacağam. Əgər Fövqəluca Allah mənə yardım edərsə və mənim peyğəmbərliyimi asanlaşdırarsa, onda qoy bu sizin üçün Rəbbinizdən ən böyük bir şəhadət olsun. Əgər sizə elə gəlsə ki, sizin görmədiyiniz və eşitmədiyiniz Allahın şahidliyi sizə kifayət etmir, onda bilin ki, O, göylərdə və yerdə baş verən hər şeydən agahdır. Ona mənim və sizin haqqınızda hər şey məlumdur. O, mənim nitqimi eşidir və əgər mən Ondan sizə artıq-əskik sözlər desəm, onda O, məni mütləq amansızlıqla cəzalandırar. Əks halda, bu Onun elminin, qüdrətinin və hikmətinin kamil olmadığına dəlalət edə bilər. Belə bir şeyin mümkün olmadığına görə Fövqəluca Allah buyurur: “Əgər o, Bizim dediklərimizə bəzi sözləri əlavə etsəydi, onda Biz onun sağ əlindən möhkəm tutar və onun şah damarını kəsərdik və sizdən heç kim onu xilas edə bilməzdi” (Haqqa, 69\u002F44-47).\n\nYalana inanıb, Allaha iman gətirməyənlər isə, mütləq zərərə düşəcəklər. Onlar özlərini Allaha, mələklərə, Kitablara, elçilərə və Qiyamət gününə iman gətirməkdən məhrum etdilər və Axirət həyatında əbədi Səadətdən məhrum edildilər. Gözəl haqqın əvəzinə onlar çirkin yalana etiqad etdilər, Cənnət firavanlığı əvəzinə əzab-əziyyətli cəzaya layiq görüldülər. Qiyamət günü başladıqda isə, onlar böyük bir ziyana düşəcək və ailələrindən məhrum olacaqlar.",{"from":285,"to":285,"text":1109},"Fövqəluca bu ayədə Muhəmməd Peyğəmbəri (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) və ona nazil edilən Kitabı inkar edən günahkarların cahilliyindən xəbər verir. Onlar ondan (s.ə.s.) cəzanı tezləşdirməsini istəyirdilər və küfür onların ürəklərində daha da dərinliyə kök salırdı. Onlar soruşurdular: “Əgər siz doğru deyirsinizsə, bəs vəd etdiyiniz havaxt başlayacaq?” (Mülk, 67\u002F25). Buna cavab olaraq Fövqəluca Allah buyurur ki, böyük əzab onları müəyyən olunmuş saatda haqlayacaqdır, lakin bu müəyyən olunmuş Qədər olmasaydı, iman gətirməkdən imtina edən və amansız cəzanın tezləşdirilməsini istəyən hər kəsi o, dərhal yaxalayardı. Əgər Rəbb bu cahilləri bu qaydada cəzalandırsaydı, onda belə çıxardı ki, onlar özləri özlərindən qisas almağı yaxınlaşdırıblar. Hərçənd bu hələ baş vermirsə də, kafirlər qoy fikirləşməsinlər ki, ədalətli qisas gecikir. Bax buna görə, sonra Allah buyurur ki, cəza onları qəfildən, onlar onun gəlişinə şübhə belə etmədikləri halda sarsıdacaqdır.\n\nBelə bir hal doğrudan da baş vermişdi. Məkkə müşrikləri Bədr döyüşü zamanı vuruşmağa başlarını dik tutaraq və qələbə çalacaqlarına şübhə etməyərək gedirdilər. Lakin Fövqəlqüdrətli Allah müşrikləri alçaltdı, küfrün başçılarını məhv etdi və çoxlu yaramazları həlaka uğratdı. Bədbəxtlik Məkkənin bütün evlərinə və hər qureyş ailəsinə toxundu – Allahın cəzası onları hətta heç gözləmədikləri yerdən haqladı. Cəza kafirlərin üstünə elə bir vaxtda çökdü ki, onlar onun yaxınlaşmasına hətta şübhələnməmişdilər. Lakin əgər onları cəza bu dünyada yaxalamasaydı da, onlar Axirətdə, onsuz da, qisasdan yaxa qurtara bilməyəcəkdilər, çünki heç bir kafir bu dünyada, əzab-əziyyət çəkməsindən asılı olmayaraq, ədalətli qisasdan xilas ola bilməyəcəkdir.",{"from":235,"to":235,"text":1111},"Günahkarlar alovun dillərindən kənara çəkilə də bilməyəcəklər, çünki onlar günahkarları hər tərəfdən qarsalayacaq və bu, onları dünya həyatında hər tərəfdən əhatəyə almış günahlara və küfrə bənzəyəcək. Bu – arzuladıqları həmin əzablı cəzadır!",{"from":355,"to":355,"text":1113},"Bu gün sizin cinayətləriniz cəzaya çevrilərək, sizi hər tərəfdən əhatə edir, çünki dünya həyatınızda günahlardan və kafirlikdən əl çəkmədiniz.",{"from":362,"to":298,"text":1115},"Fövqəluca Onun Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) iman gətirən möminlərə müraciət edərək buyurur: “Mənim yer üzündəki ərazim genişdir və əgər sizə bir ölkədə Rəbbinizə ibadət etməyə mane olurlarsa, onda insanların bir Allaha ibadət etdikləri başqa ölkəyə köçüb gedin. Dünyada çoxlu ölkələr vardır ki, insanlar oralarda tək Allaha ibadət edirlər, lakin sizin Rəbbiniz – Vahiddir. Ölüm çox tezliklə sizə də çatacaqdır və onda siz öz Rəbbinizə qayıdacaqsınız və O (Pak və Müqəddəs Olan), Ona layiqincə ibadət və düzgün etiqad edən, xeyirxah işlər görən hər kəsi bol-bol mükafatlandıracaqdır. O (Pak və Müqəddəs Olan) onlara imkan verəcəkdir ki, qəlbin zövq alacağı və baxışların məftun olacağı hər şeyin toplandığı yüksək imarətlərdə və gözəl saraylarda məskunlaşsınlar. Onlar orada əbədi qalacaqlar.\n\nValehedici Cənnət bağları arasında yerləşən yüksək imarətlər necə də füsunkardır! Həqiqətən, onlar Rəbbinə səbrlə ibadət edənlərə və Onun yardımına təvəkkül edənlərə mükafat olaraq veriləcəkdir. Allaha səbirlə ibadət etmək üçün insan bütün qüvvələrini öz vəzifələrini yerinə yetirməyə və insanları fasilə vermədən, heç olmazsa qismən, vəzifələrini icra etməkdən yayındırmağa çağıran şeytanla böyük mübarizəyə yönəltməlidir. Mömin Allaha düzgün təvəkkül etməkdən ötrü Ona səmimi ümid bəsləməli və nəzərdə tutduğu məqsədini həyata keçirməkdə Allahın ona kömək göstərəcəyinə şübhə etməməlidir. Sözsüz ki, Allaha səbirlə ibadət etmək Ona təvəkkül etməyi nəzərdə tutur, lakin buna baxmayaraq, Fövqəluca Rəbb təvəkkül etmənin zəruriliyini xüsusilə vurğulayır, çünki insan bu məziyyətə malik olmadan Onun hökmlərinə və haramlarına layiqincə riayət edə bilməz.",{"from":209,"to":209,"text":1117},"Fövqəlxeyirxah və Fövqəluca Xaliq xəbər verir ki, O (Pak və Müqəddəs Olan) təklikdə bütün məxluqlarının ruzisi haqqında qayğı çəkir. Həm güclü olanlar, həm də aciz məxluqlar yalnız öz Rəbbinin qayğısı sayəsində ruzi tapırlar. Nə qədər heyvanlar da vardır ki, onlar nəinki gücdən, həm də ağıldan məhrumdur! Onlar özlərinə yem ehtiyatı tutmur, amma Mərhəmətli Allah yer üzündə onlara hər birinin qismətini aramsız olaraq əta edir.\n\nEy insanlar! Bununla yanaşı Allah sizin özünüzü də ruzi ilə təmin edir. Sizin hər biriniz Allahın himayəsi altındadır. O (Pak və Müqəddəs Olan) bütün varlıqları yaratmış, məxluqlarının talelərini yönəldir və onlara zəruri olan hər şeyi əta edir.\n\nO – Eşidəndir, Biləndir. Buna görə heç bir şey Onun xəbəri olmadan baş vermir və heç bir canlı məxluq, guya Allahın onun varlığını unuda biləcəyinə[20] görə, acından ölə bilməz. Bu ayə aşağıdakıına bənzəyir: “Yer üzündə elə bir canlı məxluq yoxdur ki, Allah onun ruzisini təmin etməsin. Allah onların olduğu və saxlandığı yeri bilir. Bütün bunlar Aydın Kitabdadır” (Hud, 11\u002F6).",{"from":391,"to":402,"text":1119},"Bu və bundan sonrakı ayələrdə Onu Vahid Rəbb və Xaliq qəbul etməkdən irəli gələn tək Allaha ibadətin zəruriliyi göstərilmişdir. Hətta müşriklər də inanırlar ki, Allah Kainatda Vahid Rəbdir. Əgər sən onlardan soruşsan ki, göyləri və yeri kim yaratmışdır və kim günəşi və ayı Öz hakimiyyətinə tabe etmişdir, onlar deyərlər: “Allah”. Sən onlardan soruşsan ki, kim göydən su yağdırır və onunla cansız torpağı həyata qaytarır, onda onlar deyəcəklər: “Allah”. Əgər sən onlardan soruşsan ki, bütün varlığı idarə edən kimdir, onda onlar hamısı yenə də deyəcəklər: “Allah”. Bununla onlar bütlərin, daş heykəllərin və onların ibadət etdikləri bütün qalan məxluqların acizliyini etiraf etmiş olacaqlar.\n\nHəqiqətən də, gücsüzlüyünə və acizliyinə əmin olduqları məxluqlara ibadət etməyi üstün tutan insanların azğınlığı və saxtakarlığı necə də qəribədir! Bu adamlar ağıldan və düşüncədən məhrum axmaqlardır. Daş heykəllərə və qəbirlərə etiqad etməkdən daha ağılsız əməl nə ola bilər? Müşrik onların yanına gələrək, çox gözəl başa düşür ki, onlar ona fayda verməyə və ya ziyan vurmağa, əsər yaratmağa və ya ona ruzi əta etməyə qadir deyillər. Lakin, buna baxmayaraq, müşrik səmimi dualarla onlara müraciət edir və bununla da onları, xəlq edən və ruzi verən, nemətlər bəxş edən və bədbəxtlik göndərən Rəbbə bərabər tutur.\n\nEy Muhəmməd! Öz qullarına doğru yolu azğınlıqdan fərqləndirməyi öyrədən və sadiq möminlərin ondan çəkinməsi üçün bütpərəstliyin əsassızlığını ifşa edən Allaha həmd et! Göylərdə və yer üzündə həyatı yaradan və Öz məxluqlarının taleyini idarə edən, bəzilərinə böyük nemətlər əta edən, digərlərinə isə cüzi bir qismət nazil edən Rəbbinə həmd et! Doğrudan da, yalnız Fövqəlmüdrik Allaha məlumdur ki, Onun qulları nəyə möhtacdır və onlara nə fayda gətirə bilər.",{"from":167,"to":167,"text":1121},"Fövqəluca bu ayədə dünya və Axirət həyatının gerçək dəyərlərindən bəhs edir. Bununla yanaşı O (Pak və Müqəddəs Olan), insanları dünya nemətlərinə aldanmamağa və Axirət həyatının füsunkarlıqlarını arzulamağa çağırır. Dünya həyatı öz mahiyyəti etibarı ilə yalnız əyləncə və oyundur. İnsanların qəlbi dünya zövqlərindən məmnun qalır, bədənləri isə yer üzünün ehtiraslarından ləzzət alır. Bu ötəri gözəlliklər azmış ürəkləri ovsunlayır, dərdsiz-qəmsiz baxışlara sevinc gətirir və insanların şikəst qəlbini həyəcana salır. Lakin çox tezliklə dünya zövqləri sona yetir, onlara vurğun olmuş günahkar isə peşman olmağa başlayır və əldən çıxmış imkanlara görə acı-acı təəssüflənir.\n\nƏsil həyat – ölümdən sonrakı həyatdır! O – kamildir, çünki hər bir canlı ruha Axirətdə görünməmiş güclü bədən və ecazkar bacarıqlar əta ediləcəkdir[21]. İnsan bədənləri artıq əbədi həyat üçün yaradılacaq və ən mükəmməl və kamil varlıq üçün zəruri olan hər şeyə malik olacaqdır. Axirətdə möminlərin ürəyi sevinclə dolub-daşacaq, özləri isə görünməmiş ləzzətə malik yeməklərdən, təravətli içkilərdən, füsunkar zövcələrdən və gözlərin görmədiyi, qulaqların eşitmədiyi və insanın xəyalına belə gətirmədiyi bir çox digər şeylərdən məmnun qalacaqlar.\n\nƏgər insanlar bu barədə bilsəydilər, onda onlar bu dünya həyatına üstünlük verməzdilər. Əgər onlar sağlam düşüncə qabiliyyətinə malik olsaydılar, onda onlar əbədi həyatdan üz döndərməz, oyun və əyləncə yurduna bağlanıb qalmazdılar. Bu onu göstərir ki, dünya və Axirət həyatlarının gerçək dəyərini bilən hər bir insan ölümdən sonrakı həyata üstünlük verməlidir.",{"from":413,"to":419,"text":1123},"Fövqəluca bu ayələrdə bildirir ki, müşriklər çətin vəziyyətdə olanda səmimiyyətlə təkcə Allaha ibadət etməyə başlayırlar. Müşriklər gəmi ilə dənizin ortasında olarkən, dəniz coşmağa başlayan kimi, onları ölüm qorxusu bürüyür. Elə onda onlar öz “ilahlarını” unudur və Allaha şərik qoşmadan, yalnız Ona ixlasla dua etməyə başlayırlar. Tufan sakitləşəndə, onlar xilas olmaları üçün dua etdikləri Allahı unudur və çətin anda onlara kömək etməyə qadir olmayan və onları fəlakətlərdən xilas edə bilməyən saxta ilahlara ibadət etməyə başlayırlar. Onlara hüzn və sevinc zamanı, sınaq və rifah dövrlərində tək Allaha dua etməyə maneə olan nədir? Əgər onlar layiqincə davransaydılar, Rəbbindən mükafat alan və Onun cəzasından xilas olan həqiqi mömin olardılar. Əksinə, hətta Rəbb onlara iltifat göstərib, labüd ölümdən xilas etdikdən sonra da müşriklər çoxallahlığa etiqad etməyi üstün tuturlar. Onlar Allaha onlara nazil etdiyi bol nemətlərə görə şükür etməkdən boyun qaçırır və Allahın mərhəmətinə cavab olaraq günah işlədirlər. Lakin belə davranış nəticəsində, onlar, ancaq öz mədəsini doldurmaq və ehtirasını qane etməklə qayğılanan heyvan kimi, yalnız çox qısa dünya həyatından zövq almaq imkanına nail olurlar. Az müddət keçdikdən sonra, onlar bu dünya həyatından ayrılmalı və Axirət həyatına getməli olacaqlar ki, orada onları böyük qəm-qüssə və şiddətli əzab-əziyyət gözləyir.",{"from":425,"to":425,"text":1125},"Rəbb Məkkə müşriklərinə xatırladır ki, onların şəhərini təhlükəsiz və toxunulmaz yurda çevirmişdir. Onlar əmin-amanlıq içində yaşayır və ehtiyac duymadıqları halda, digər şəhərlərin sakinləri daima qorxu içində yaşayır və quldurların basqınına məruz qalırlar. Buna baxmayaraq, müşriklər onlara ruzi əta edən və qorxudan qurtaran Rəbbə ixlasla ibadət etməkdən imtina edirlər. Doğrudanmı onlar yalana inanır və Allahın nemətlərini danırlar? Onlar şirkə etiqad edir, yalan nitqlər söyləyir, yanlış əməllərə yol verir və Fövqəluca Allaha həmd etməkdən boyun qaçırırlar. Onlar doğru yoldansa sapıqlığı, haqdansa yalanı və uğurdansa bədbəxtliyi üstün tutanda nə barədə fikirləşirdilər? Dünyada ən böyük günahkarlar olmağa razılaşdıqları zaman nə barədə düşünürdülər?",{"from":431,"to":431,"text":1127},"Onlar Allaha yalan iddialar və yanlış fikirlər aid edir və eyni zamanda özləri Muhəmməd Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) gətirdiyi haqqı inkar edirlər. Lakin bu müdhiş zalımlığın nəticəsi – alovpüskürən Cəhənnəm olacaqdır. Onlar törətdikləri cinayətlərə görə orada hesabat verəcək və rüsvay ediləcəklər. Cəhənnəm məskəni onların həmişəlik və əbədi sığınacağı olacaq və onlar heç vaxt oradan çıxa bilməyəcəklər.",{"from":202,"to":202,"text":1129},"[19] Mübarək Quranda istifadə olunmuş “...altında” (تَحْتِ) sözü bir çox hallarda məcazi mənalarda işlədilmişdir. Belə ki, həm bu (29.58) ayədə, həm də (2.66; 66.10) və bir sıra digər ayələrdə də, birbaşa “alt” mənasını deyil, əsasən, insanın, binanın və sairənin yaxınlığındakı yerdə olan bir əşyanı (çayı, ağacları və s.) nəzərdə tutur. F.S."]