[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"suras-meta":3,"sura-48-alikhan":694,"$fQ2KFzQy_PoHD3Ealp636EFqSaX0TTjjhPJPRWcMyMN4":899},[4,12,20,27,34,41,48,54,61,68,74,80,86,93,100,107,114,120,127,134,140,147,154,161,168,175,182,189,196,203,210,217,223,230,236,242,248,255,260,266,273,279,286,292,299,304,310,316,322,328,333,339,344,350,356,361,368,374,380,385,390,396,401,407,412,418,424,430,436,441,447,452,458,463,469,474,480,485,490,496,502,508,514,519,525,530,536,542,547,552,558,564,570,575,581,587,592,598,603,608,614,620,626,632,638,644,650,656,662,667,672,677,682,688],{"id":5,"nameAr":6,"nameAz":7,"nameRu":8,"nameEn":9,"nameTransliteration":9,"type":10,"ayahCount":11},1,"سُورَةُ ٱلْفَاتِحَةِ","Əl-Fatihə","Аль-Фатиха","Al-Fatihah","meccan",7,{"id":13,"nameAr":14,"nameAz":15,"nameRu":16,"nameEn":17,"nameTransliteration":17,"type":18,"ayahCount":19},2,"سُورَةُ البَقَرَةِ","Əl-Bəqərə","Аль-Бакара","Al-Baqarah","medinan",286,{"id":21,"nameAr":22,"nameAz":23,"nameRu":24,"nameEn":25,"nameTransliteration":25,"type":18,"ayahCount":26},3,"سُورَةُ آلِ عِمۡرَانَ","Ali-İmran","Али Имран","Ali-Imran",200,{"id":28,"nameAr":29,"nameAz":30,"nameRu":31,"nameEn":32,"nameTransliteration":32,"type":18,"ayahCount":33},4,"سُورَةُ النِّسَاءِ","Ən-Nisa","Ан-Ниса","An-Nisa",176,{"id":35,"nameAr":36,"nameAz":37,"nameRu":38,"nameEn":39,"nameTransliteration":39,"type":18,"ayahCount":40},5,"سُورَةُ المَائـِدَةِ","Əl-Maidə","Аль-Маида","Al-Maidah",120,{"id":42,"nameAr":43,"nameAz":44,"nameRu":45,"nameEn":46,"nameTransliteration":46,"type":10,"ayahCount":47},6,"سُورَةُ الأَنۡعَامِ","Əl-Ənam","Аль-Анам","Al-Anam",165,{"id":11,"nameAr":49,"nameAz":50,"nameRu":51,"nameEn":52,"nameTransliteration":52,"type":10,"ayahCount":53},"سُورَةُ الأَعۡرَافِ","Əl-Əraf","Аль-Араф","Al-Araf",206,{"id":55,"nameAr":56,"nameAz":57,"nameRu":58,"nameEn":59,"nameTransliteration":59,"type":18,"ayahCount":60},8,"سُورَةُ الأَنفَالِ","Əl-Ənfal","Аль-Анфаль","Al-Anfal",75,{"id":62,"nameAr":63,"nameAz":64,"nameRu":65,"nameEn":66,"nameTransliteration":66,"type":18,"ayahCount":67},9,"سُورَةُ التَّوۡبَةِ","Ət-Tövbə","Ат-Тауба","At-Tawbah",129,{"id":69,"nameAr":70,"nameAz":71,"nameRu":72,"nameEn":71,"nameTransliteration":71,"type":10,"ayahCount":73},10,"سُورَةُ يُونُسَ","Yunus","Юнус",109,{"id":75,"nameAr":76,"nameAz":77,"nameRu":78,"nameEn":77,"nameTransliteration":77,"type":10,"ayahCount":79},11,"سُورَةُ هُودٍ","Hud","Худ",123,{"id":81,"nameAr":82,"nameAz":83,"nameRu":84,"nameEn":83,"nameTransliteration":83,"type":10,"ayahCount":85},12,"سُورَةُ يُوسُفَ","Yusuf","Юсуф",111,{"id":87,"nameAr":88,"nameAz":89,"nameRu":90,"nameEn":91,"nameTransliteration":91,"type":18,"ayahCount":92},13,"سُورَةُ الرَّعۡدِ","Ər-Rəd","Ар-Раад","Ar-Rad",43,{"id":94,"nameAr":95,"nameAz":96,"nameRu":97,"nameEn":98,"nameTransliteration":98,"type":10,"ayahCount":99},14,"سُورَةُ إِبۡرَاهِيمَ","İbrahim","Ибрахим","Ibrahim",52,{"id":101,"nameAr":102,"nameAz":103,"nameRu":104,"nameEn":105,"nameTransliteration":105,"type":10,"ayahCount":106},15,"سُورَةُ الحِجۡرِ","Əl-Hicr","Аль-Хиджр","Al-Hijr",99,{"id":108,"nameAr":109,"nameAz":110,"nameRu":111,"nameEn":112,"nameTransliteration":112,"type":10,"ayahCount":113},16,"سُورَةُ النَّحۡلِ","Ən-Nəhl","Ан-Нахль","An-Nahl",128,{"id":115,"nameAr":116,"nameAz":117,"nameRu":118,"nameEn":119,"nameTransliteration":119,"type":10,"ayahCount":85},17,"سُورَةُ الإِسۡرَاءِ","Əl-İsra","Аль-Исра","Al-Isra",{"id":121,"nameAr":122,"nameAz":123,"nameRu":124,"nameEn":125,"nameTransliteration":125,"type":10,"ayahCount":126},18,"سُورَةُ الكَهۡفِ","Əl-Kəhf","Аль-Кахф","Al-Kahf",110,{"id":128,"nameAr":129,"nameAz":130,"nameRu":131,"nameEn":132,"nameTransliteration":132,"type":10,"ayahCount":133},19,"سُورَةُ مَرۡيَمَ","Məryəm","Марьям","Maryam",98,{"id":135,"nameAr":136,"nameAz":137,"nameRu":138,"nameEn":137,"nameTransliteration":137,"type":10,"ayahCount":139},20,"سُورَةُ طه","Ta-Ha","Та Ха",135,{"id":141,"nameAr":142,"nameAz":143,"nameRu":144,"nameEn":145,"nameTransliteration":145,"type":10,"ayahCount":146},21,"سُورَةُ الأَنبِيَاءِ","Əl-Ənbiya","Аль-Анбийа","Al-Anbiya",112,{"id":148,"nameAr":149,"nameAz":150,"nameRu":151,"nameEn":152,"nameTransliteration":152,"type":18,"ayahCount":153},22,"سُورَةُ الحَجِّ","Əl-Həcc","Аль-Хадж","Al-Hajj",78,{"id":155,"nameAr":156,"nameAz":157,"nameRu":158,"nameEn":159,"nameTransliteration":159,"type":10,"ayahCount":160},23,"سُورَةُ المُؤۡمِنُونَ","Əl-Muminun","Аль-Муминун","Al-Muminun",118,{"id":162,"nameAr":163,"nameAz":164,"nameRu":165,"nameEn":166,"nameTransliteration":166,"type":18,"ayahCount":167},24,"سُورَةُ النُّورِ","Ən-Nur","Ан-Нур","An-Nur",64,{"id":169,"nameAr":170,"nameAz":171,"nameRu":172,"nameEn":173,"nameTransliteration":173,"type":10,"ayahCount":174},25,"سُورَةُ الفُرۡقَانِ","Əl-Furqan","Аль-Фуркан","Al-Furqan",77,{"id":176,"nameAr":177,"nameAz":178,"nameRu":179,"nameEn":180,"nameTransliteration":180,"type":10,"ayahCount":181},26,"سُورَةُ الشُّعَرَاءِ","Əş-Şuəra","Аш-Шуара","Ash-Shuara",227,{"id":183,"nameAr":184,"nameAz":185,"nameRu":186,"nameEn":187,"nameTransliteration":187,"type":10,"ayahCount":188},27,"سُورَةُ النَّمۡلِ","Ən-Nəml","Ан-Намль","An-Naml",93,{"id":190,"nameAr":191,"nameAz":192,"nameRu":193,"nameEn":194,"nameTransliteration":194,"type":10,"ayahCount":195},28,"سُورَةُ القَصَصِ","Əl-Qəsəs","Аль-Касас","Al-Qasas",88,{"id":197,"nameAr":198,"nameAz":199,"nameRu":200,"nameEn":201,"nameTransliteration":201,"type":10,"ayahCount":202},29,"سُورَةُ العَنكَبُوتِ","Əl-Ənkəbut","Аль-Анкабут","Al-Ankabut",69,{"id":204,"nameAr":205,"nameAz":206,"nameRu":207,"nameEn":208,"nameTransliteration":208,"type":10,"ayahCount":209},30,"سُورَةُ الرُّومِ","Ər-Rum","Ар-Рум","Ar-Rum",60,{"id":211,"nameAr":212,"nameAz":213,"nameRu":214,"nameEn":215,"nameTransliteration":215,"type":10,"ayahCount":216},31,"سُورَةُ لُقۡمَانَ","Loğman","Лукман","Luqman",34,{"id":218,"nameAr":219,"nameAz":220,"nameRu":221,"nameEn":222,"nameTransliteration":222,"type":10,"ayahCount":204},32,"سُورَةُ السَّجۡدَةِ","Əs-Səcdə","Ас-Саджда","As-Sajdah",{"id":224,"nameAr":225,"nameAz":226,"nameRu":227,"nameEn":228,"nameTransliteration":228,"type":18,"ayahCount":229},33,"سُورَةُ الأَحۡزَابِ","Əl-Əhzab","Аль-Ахзаб","Al-Ahzab",73,{"id":216,"nameAr":231,"nameAz":232,"nameRu":233,"nameEn":234,"nameTransliteration":234,"type":10,"ayahCount":235},"سُورَةُ سَبَإٍ","Səba","Саба","Saba",54,{"id":237,"nameAr":238,"nameAz":239,"nameRu":240,"nameEn":239,"nameTransliteration":239,"type":10,"ayahCount":241},35,"سُورَةُ فَاطِرٍ","Fatir","Фатир",45,{"id":243,"nameAr":244,"nameAz":245,"nameRu":246,"nameEn":245,"nameTransliteration":245,"type":10,"ayahCount":247},36,"سُورَةُ يسٓ","Ya-Sin","Йа Син",83,{"id":249,"nameAr":250,"nameAz":251,"nameRu":252,"nameEn":253,"nameTransliteration":253,"type":10,"ayahCount":254},37,"سُورَةُ الصَّافَّاتِ","Əs-Saffat","Ас-Саффат","As-Saffat",182,{"id":256,"nameAr":257,"nameAz":258,"nameRu":259,"nameEn":258,"nameTransliteration":258,"type":10,"ayahCount":195},38,"سُورَةُ صٓ","Sad","Сад",{"id":261,"nameAr":262,"nameAz":263,"nameRu":264,"nameEn":265,"nameTransliteration":265,"type":10,"ayahCount":60},39,"سُورَةُ الزُّمَرِ","Əz-Zumər","Аз-Зумар","Az-Zumar",{"id":267,"nameAr":268,"nameAz":269,"nameRu":270,"nameEn":271,"nameTransliteration":271,"type":10,"ayahCount":272},40,"سُورَةُ غَافِرٍ","Ğafir","Гафир","Ghafir",85,{"id":274,"nameAr":275,"nameAz":276,"nameRu":277,"nameEn":278,"nameTransliteration":278,"type":10,"ayahCount":235},41,"سُورَةُ فُصِّلَتۡ","Fussilət","Фуссилат","Fussilat",{"id":280,"nameAr":281,"nameAz":282,"nameRu":283,"nameEn":284,"nameTransliteration":284,"type":10,"ayahCount":285},42,"سُورَةُ الشُّورَىٰ","Əş-Şura","Аш-Шура","Ash-Shura",53,{"id":92,"nameAr":287,"nameAz":288,"nameRu":289,"nameEn":290,"nameTransliteration":290,"type":10,"ayahCount":291},"سُورَةُ الزُّخۡرُفِ","Əz-Zuxruf","Аз-Зухруф","Az-Zukhruf",89,{"id":293,"nameAr":294,"nameAz":295,"nameRu":296,"nameEn":297,"nameTransliteration":297,"type":10,"ayahCount":298},44,"سُورَةُ الدُّخَانِ","Əd-Duxan","Ад-Духан","Ad-Dukhan",59,{"id":241,"nameAr":300,"nameAz":301,"nameRu":302,"nameEn":303,"nameTransliteration":303,"type":10,"ayahCount":249},"سُورَةُ الجَاثِيَةِ","Əl-Casiyə","Аль-Джасийа","Al-Jathiyah",{"id":305,"nameAr":306,"nameAz":307,"nameRu":308,"nameEn":309,"nameTransliteration":309,"type":10,"ayahCount":237},46,"سُورَةُ الأَحۡقَافِ","Əl-Əhqaf","Аль-Ахкаф","Al-Ahqaf",{"id":311,"nameAr":312,"nameAz":313,"nameRu":314,"nameEn":315,"nameTransliteration":315,"type":18,"ayahCount":256},47,"سُورَةُ مُحَمَّدٍ","Muhəmməd","Мухаммад","Muhammad",{"id":317,"nameAr":318,"nameAz":319,"nameRu":320,"nameEn":321,"nameTransliteration":321,"type":18,"ayahCount":197},48,"سُورَةُ الفَتۡحِ","Əl-Fəth","Аль-Фатх","Al-Fath",{"id":323,"nameAr":324,"nameAz":325,"nameRu":326,"nameEn":327,"nameTransliteration":327,"type":18,"ayahCount":121},49,"سُورَةُ الحُجُرَاتِ","Əl-Hucurat","Аль-Худжурат","Al-Hujurat",{"id":329,"nameAr":330,"nameAz":331,"nameRu":332,"nameEn":331,"nameTransliteration":331,"type":10,"ayahCount":241},50,"سُورَةُ قٓ","Qaf","Каф",{"id":334,"nameAr":335,"nameAz":336,"nameRu":337,"nameEn":338,"nameTransliteration":338,"type":10,"ayahCount":209},51,"سُورَةُ الذَّارِيَاتِ","Əz-Zariyat","Аз-Зарийат","Adh-Dhariyat",{"id":99,"nameAr":340,"nameAz":341,"nameRu":342,"nameEn":343,"nameTransliteration":343,"type":10,"ayahCount":323},"سُورَةُ الطُّورِ","Ət-Tur","Ат-Тур","At-Tur",{"id":285,"nameAr":345,"nameAz":346,"nameRu":347,"nameEn":348,"nameTransliteration":348,"type":10,"ayahCount":349},"سُورَةُ النَّجۡمِ","Ən-Nəcm","Ан-Наджм","An-Najm",62,{"id":235,"nameAr":351,"nameAz":352,"nameRu":353,"nameEn":354,"nameTransliteration":354,"type":10,"ayahCount":355},"سُورَةُ القَمَرِ","Əl-Qəmər","Аль-Камар","Al-Qamar",55,{"id":355,"nameAr":357,"nameAz":358,"nameRu":359,"nameEn":360,"nameTransliteration":360,"type":18,"ayahCount":153},"سُورَةُ الرَّحۡمَٰن","Ər-Rəhman","Ар-Рахман","Ar-Rahman",{"id":362,"nameAr":363,"nameAz":364,"nameRu":365,"nameEn":366,"nameTransliteration":366,"type":10,"ayahCount":367},56,"سُورَةُ الوَاقِعَةِ","Əl-Vaqiə","Аль-Вакиа","Al-Waqiah",96,{"id":369,"nameAr":370,"nameAz":371,"nameRu":372,"nameEn":373,"nameTransliteration":373,"type":18,"ayahCount":197},57,"سُورَةُ الحَدِيدِ","Əl-Hədid","Аль-Хадид","Al-Hadid",{"id":375,"nameAr":376,"nameAz":377,"nameRu":378,"nameEn":379,"nameTransliteration":379,"type":18,"ayahCount":148},58,"سُورَةُ المُجَادلَةِ","Əl-Mucadilə","Аль-Муджадила","Al-Mujadilah",{"id":298,"nameAr":381,"nameAz":382,"nameRu":383,"nameEn":384,"nameTransliteration":384,"type":18,"ayahCount":162},"سُورَةُ الحَشۡرِ","Əl-Həşr","Аль-Хашр","Al-Hashr",{"id":209,"nameAr":386,"nameAz":387,"nameRu":388,"nameEn":389,"nameTransliteration":389,"type":18,"ayahCount":87},"سُورَةُ المُمۡتَحنَةِ","Əl-Mumtəhinə","Аль-Мумтахана","Al-Mumtahanah",{"id":391,"nameAr":392,"nameAz":393,"nameRu":394,"nameEn":395,"nameTransliteration":395,"type":18,"ayahCount":94},61,"سُورَةُ الصَّفِّ","Əs-Saff","Ас-Сафф","As-Saff",{"id":349,"nameAr":397,"nameAz":398,"nameRu":399,"nameEn":400,"nameTransliteration":400,"type":18,"ayahCount":75},"سُورَةُ الجُمُعَةِ","Əl-Cumuə","Аль-Джумуа","Al-Jumuah",{"id":402,"nameAr":403,"nameAz":404,"nameRu":405,"nameEn":406,"nameTransliteration":406,"type":18,"ayahCount":75},63,"سُورَةُ المُنَافِقُونَ","Əl-Munafiqun","Аль-Мунафикун","Al-Munafiqun",{"id":167,"nameAr":408,"nameAz":409,"nameRu":410,"nameEn":411,"nameTransliteration":411,"type":18,"ayahCount":121},"سُورَةُ التَّغَابُنِ","Ət-Təğabun","Ат-Тагабун","At-Taghabun",{"id":413,"nameAr":414,"nameAz":415,"nameRu":416,"nameEn":417,"nameTransliteration":417,"type":18,"ayahCount":81},65,"سُورَةُ الطَّلَاقِ","Ət-Talaq","Ат-Талак","At-Talaq",{"id":419,"nameAr":420,"nameAz":421,"nameRu":422,"nameEn":423,"nameTransliteration":423,"type":18,"ayahCount":81},66,"سُورَةُ التَّحۡرِيمِ","Ət-Təhrim","Ат-Тахрим","At-Tahrim",{"id":425,"nameAr":426,"nameAz":427,"nameRu":428,"nameEn":429,"nameTransliteration":429,"type":10,"ayahCount":204},67,"سُورَةُ المُلۡكِ","Əl-Mulk","Аль-Мульк","Al-Mulk",{"id":431,"nameAr":432,"nameAz":433,"nameRu":434,"nameEn":435,"nameTransliteration":435,"type":10,"ayahCount":99},68,"سُورَةُ القَلَمِ","Əl-Qələm","Аль-Калам","Al-Qalam",{"id":202,"nameAr":437,"nameAz":438,"nameRu":439,"nameEn":440,"nameTransliteration":440,"type":10,"ayahCount":99},"سُورَةُ الحَاقَّةِ","Əl-Haqqə","Аль-Хакка","Al-Haqqah",{"id":442,"nameAr":443,"nameAz":444,"nameRu":445,"nameEn":446,"nameTransliteration":446,"type":10,"ayahCount":293},70,"سُورَةُ المَعَارِجِ","Əl-Məaric","Аль-Мааридж","Al-Maarij",{"id":448,"nameAr":449,"nameAz":450,"nameRu":451,"nameEn":450,"nameTransliteration":450,"type":10,"ayahCount":190},71,"سُورَةُ نُوحٍ","Nuh","Нух",{"id":453,"nameAr":454,"nameAz":455,"nameRu":456,"nameEn":457,"nameTransliteration":457,"type":10,"ayahCount":190},72,"سُورَةُ الجِنِّ","Əl-Cinn","Аль-Джинн","Al-Jinn",{"id":229,"nameAr":459,"nameAz":460,"nameRu":461,"nameEn":462,"nameTransliteration":462,"type":10,"ayahCount":135},"سُورَةُ المُزَّمِّلِ","Əl-Muzzəmmil","Аль-Муззаммиль","Al-Muzzammil",{"id":464,"nameAr":465,"nameAz":466,"nameRu":467,"nameEn":468,"nameTransliteration":468,"type":10,"ayahCount":362},74,"سُورَةُ المُدَّثِّرِ","Əl-Muddəssir","Аль-Муддассир","Al-Muddaththir",{"id":60,"nameAr":470,"nameAz":471,"nameRu":472,"nameEn":473,"nameTransliteration":473,"type":10,"ayahCount":267},"سُورَةُ القِيَامَةِ","Əl-Qiyamə","Аль-Кийама","Al-Qiyamah",{"id":475,"nameAr":476,"nameAz":477,"nameRu":478,"nameEn":479,"nameTransliteration":479,"type":18,"ayahCount":211},76,"سُورَةُ الإِنسَانِ","Əl-İnsan","Аль-Инсан","Al-Insan",{"id":174,"nameAr":481,"nameAz":482,"nameRu":483,"nameEn":484,"nameTransliteration":484,"type":10,"ayahCount":329},"سُورَةُ المُرۡسَلَاتِ","Əl-Mursəlat","Аль-Мурсалат","Al-Mursalat",{"id":153,"nameAr":486,"nameAz":487,"nameRu":488,"nameEn":489,"nameTransliteration":489,"type":10,"ayahCount":267},"سُورَةُ النَّبَإِ","Ən-Nəbə","Ан-Наба","An-Naba",{"id":491,"nameAr":492,"nameAz":493,"nameRu":494,"nameEn":495,"nameTransliteration":495,"type":10,"ayahCount":305},79,"سُورَةُ النَّازِعَاتِ","Ən-Naziat","Ан-Назиат","An-Naziat",{"id":497,"nameAr":498,"nameAz":499,"nameRu":500,"nameEn":501,"nameTransliteration":501,"type":10,"ayahCount":280},80,"سُورَةُ عَبَسَ","Əbəsə","Абаса","Abasa",{"id":503,"nameAr":504,"nameAz":505,"nameRu":506,"nameEn":507,"nameTransliteration":507,"type":10,"ayahCount":197},81,"سُورَةُ التَّكۡوِيرِ","Ət-Təkvir","Ат-Таквир","At-Takwir",{"id":509,"nameAr":510,"nameAz":511,"nameRu":512,"nameEn":513,"nameTransliteration":513,"type":10,"ayahCount":128},82,"سُورَةُ الانفِطَارِ","Əl-İnfitar","Аль-Инфитар","Al-Infitar",{"id":247,"nameAr":515,"nameAz":516,"nameRu":517,"nameEn":518,"nameTransliteration":518,"type":10,"ayahCount":243},"سُورَةُ المُطَفِّفِينَ","Əl-Mutaffifin","Аль-Мутаффифин","Al-Mutaffifin",{"id":520,"nameAr":521,"nameAz":522,"nameRu":523,"nameEn":524,"nameTransliteration":524,"type":10,"ayahCount":169},84,"سُورَةُ الانشِقَاقِ","Əl-İnşiqaq","Аль-Иншикак","Al-Inshiqaq",{"id":272,"nameAr":526,"nameAz":527,"nameRu":528,"nameEn":529,"nameTransliteration":529,"type":10,"ayahCount":148},"سُورَةُ البُرُوجِ","Əl-Buruc","Аль-Бурудж","Al-Buruj",{"id":531,"nameAr":532,"nameAz":533,"nameRu":534,"nameEn":535,"nameTransliteration":535,"type":10,"ayahCount":115},86,"سُورَةُ الطَّارِقِ","Ət-Tariq","Ат-Тарик","At-Tariq",{"id":537,"nameAr":538,"nameAz":539,"nameRu":540,"nameEn":541,"nameTransliteration":541,"type":10,"ayahCount":128},87,"سُورَةُ الأَعۡلَىٰ","Əl-Əla","Аль-Аля","Al-Ala",{"id":195,"nameAr":543,"nameAz":544,"nameRu":545,"nameEn":546,"nameTransliteration":546,"type":10,"ayahCount":176},"سُورَةُ الغَاشِيَةِ","Əl-Ğaşiyə","Аль-Гашийа","Al-Ghashiyah",{"id":291,"nameAr":548,"nameAz":549,"nameRu":550,"nameEn":551,"nameTransliteration":551,"type":10,"ayahCount":204},"سُورَةُ الفَجۡرِ","Əl-Fəcr","Аль-Фаджр","Al-Fajr",{"id":553,"nameAr":554,"nameAz":555,"nameRu":556,"nameEn":557,"nameTransliteration":557,"type":10,"ayahCount":135},90,"سُورَةُ البَلَدِ","Əl-Bələd","Аль-Балад","Al-Balad",{"id":559,"nameAr":560,"nameAz":561,"nameRu":562,"nameEn":563,"nameTransliteration":563,"type":10,"ayahCount":101},91,"سُورَةُ الشَّمۡسِ","Əş-Şəms","Аш-Шамс","Ash-Shams",{"id":565,"nameAr":566,"nameAz":567,"nameRu":568,"nameEn":569,"nameTransliteration":569,"type":10,"ayahCount":141},92,"سُورَةُ اللَّيۡلِ","Əl-Leyl","Аль-Лайл","Al-Layl",{"id":188,"nameAr":571,"nameAz":572,"nameRu":573,"nameEn":574,"nameTransliteration":574,"type":10,"ayahCount":75},"سُورَةُ الضُّحَىٰ","Əd-Duha","Ад-Духа","Ad-Duha",{"id":576,"nameAr":577,"nameAz":578,"nameRu":579,"nameEn":580,"nameTransliteration":580,"type":10,"ayahCount":55},94,"سُورَةُ الشَّرۡحِ","Əş-Şərh","Аш-Шарх","Ash-Sharh",{"id":582,"nameAr":583,"nameAz":584,"nameRu":585,"nameEn":586,"nameTransliteration":586,"type":10,"ayahCount":55},95,"سُورَةُ التِّينِ","Ət-Tin","Ат-Тин","At-Tin",{"id":367,"nameAr":588,"nameAz":589,"nameRu":590,"nameEn":591,"nameTransliteration":591,"type":10,"ayahCount":128},"سُورَةُ العَلَقِ","Əl-Ələq","Аль-Алак","Al-Alaq",{"id":593,"nameAr":594,"nameAz":595,"nameRu":596,"nameEn":597,"nameTransliteration":597,"type":10,"ayahCount":35},97,"سُورَةُ القَدۡرِ","Əl-Qədr","Аль-Кадр","Al-Qadr",{"id":133,"nameAr":599,"nameAz":600,"nameRu":601,"nameEn":602,"nameTransliteration":602,"type":18,"ayahCount":55},"سُورَةُ البَيِّنَةِ","Əl-Beyyinə","Аль-Баййина","Al-Bayyinah",{"id":106,"nameAr":604,"nameAz":605,"nameRu":606,"nameEn":607,"nameTransliteration":607,"type":18,"ayahCount":55},"سُورَةُ الزَّلۡزَلَةِ","Əz-Zəlzələ","Аз-Залзала","Az-Zalzalah",{"id":609,"nameAr":610,"nameAz":611,"nameRu":612,"nameEn":613,"nameTransliteration":613,"type":10,"ayahCount":75},100,"سُورَةُ العَادِيَاتِ","Əl-Adiyat","Аль-Адийат","Al-Adiyat",{"id":615,"nameAr":616,"nameAz":617,"nameRu":618,"nameEn":619,"nameTransliteration":619,"type":10,"ayahCount":75},101,"سُورَةُ القَارِعَةِ","Əl-Qariə","Аль-Кариа","Al-Qariah",{"id":621,"nameAr":622,"nameAz":623,"nameRu":624,"nameEn":625,"nameTransliteration":625,"type":10,"ayahCount":55},102,"سُورَةُ التَّكَاثُرِ","Ət-Təkasur","Ат-Такасур","At-Takathur",{"id":627,"nameAr":628,"nameAz":629,"nameRu":630,"nameEn":631,"nameTransliteration":631,"type":10,"ayahCount":21},103,"سُورَةُ العَصۡرِ","Əl-Əsr","Аль-Аср","Al-Asr",{"id":633,"nameAr":634,"nameAz":635,"nameRu":636,"nameEn":637,"nameTransliteration":637,"type":10,"ayahCount":62},104,"سُورَةُ الهُمَزَةِ","Əl-Huməzə","Аль-Хумаза","Al-Humazah",{"id":639,"nameAr":640,"nameAz":641,"nameRu":642,"nameEn":643,"nameTransliteration":643,"type":10,"ayahCount":35},105,"سُورَةُ الفِيلِ","Əl-Fil","Аль-Филь","Al-Fil",{"id":645,"nameAr":646,"nameAz":647,"nameRu":648,"nameEn":649,"nameTransliteration":649,"type":10,"ayahCount":28},106,"سُورَةُ قُرَيۡشٍ","Qureyş","Курайш","Quraysh",{"id":651,"nameAr":652,"nameAz":653,"nameRu":654,"nameEn":655,"nameTransliteration":655,"type":10,"ayahCount":11},107,"سُورَةُ المَاعُونِ","Əl-Maun","Аль-Маун","Al-Maun",{"id":657,"nameAr":658,"nameAz":659,"nameRu":660,"nameEn":661,"nameTransliteration":661,"type":10,"ayahCount":21},108,"سُورَةُ الكَوۡثَرِ","Əl-Kövsər","Аль-Каусар","Al-Kawthar",{"id":73,"nameAr":663,"nameAz":664,"nameRu":665,"nameEn":666,"nameTransliteration":666,"type":10,"ayahCount":42},"سُورَةُ الكَافِرُونَ","Əl-Kafirun","Аль-Кафирун","Al-Kafirun",{"id":126,"nameAr":668,"nameAz":669,"nameRu":670,"nameEn":671,"nameTransliteration":671,"type":18,"ayahCount":21},"سُورَةُ النَّصۡرِ","Ən-Nəsr","Ан-Наср","An-Nasr",{"id":85,"nameAr":673,"nameAz":674,"nameRu":675,"nameEn":676,"nameTransliteration":676,"type":10,"ayahCount":35},"سُورَةُ المَسَدِ","Əl-Məsəd","Аль-Масад","Al-Masad",{"id":146,"nameAr":678,"nameAz":679,"nameRu":680,"nameEn":681,"nameTransliteration":681,"type":10,"ayahCount":28},"سُورَةُ الإِخۡلَاصِ","Əl-İxlas","Аль-Ихлас","Al-Ikhlas",{"id":683,"nameAr":684,"nameAz":685,"nameRu":686,"nameEn":687,"nameTransliteration":687,"type":10,"ayahCount":35},113,"سُورَةُ الفَلَقِ","Əl-Fələq","Аль-Фаляк","Al-Falaq",{"id":689,"nameAr":690,"nameAz":691,"nameRu":692,"nameEn":693,"nameTransliteration":693,"type":10,"ayahCount":42},114,"سُورَةُ النَّاسِ","Ən-Nas","Ан-Нас","An-Nas",{"sura":695,"meta":784},{"id":317,"nameAr":318,"nameAz":319,"nameRu":320,"nameEn":321,"nameTransliteration":321,"type":18,"ayahCount":197,"ayahs":696},[697,700,703,706,709,712,715,718,721,724,727,730,733,736,739,742,745,748,751,754,757,760,763,766,769,772,775,778,781],{"number":5,"arabic":698,"translation":699},"بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًۭا مُّبِينًۭا","Həqiqətən, Biz sənə aydın bir qələbə verdik ki,",{"number":13,"arabic":701,"translation":702},"لِّيَغْفِرَ لَكَ ٱللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنۢبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُۥ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَٰطًۭا مُّسْتَقِيمًۭا","Allah sənin əvvəlki və sonrakı günahlarını bağışlasın, sənə olan nemətini tamamlasın, səni düz yola yönəltsin",{"number":21,"arabic":704,"translation":705},"وَيَنصُرَكَ ٱللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا","və Allah sənə böyük bir qələbə ilə kömək etsin.",{"number":28,"arabic":707,"translation":708},"هُوَ ٱلَّذِىٓ أَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ فِى قُلُوبِ ٱلْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوٓا۟ إِيمَٰنًۭا مَّعَ إِيمَٰنِهِمْ ۗ وَلِلَّهِ جُنُودُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًۭا","Möminlərin imanı üstünə iman artırmaq üçün onların qəlbinə rahatlıq göndərən Odur. Göylərin və yerin orduları Allahındır. Allah Biləndir, Müdrikdir.",{"number":35,"arabic":710,"translation":711},"لِّيُدْخِلَ ٱلْمُؤْمِنِينَ وَٱلْمُؤْمِنَٰتِ جَنَّٰتٍۢ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّـَٔاتِهِمْ ۚ وَكَانَ ذَٰلِكَ عِندَ ٱللَّهِ فَوْزًا عَظِيمًۭا","Bu ona görədir ki, Allah mömin kişiləri və mömin qadınları içində əbədi qalacaqları, ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarına daxil etsin və onların günahlarından keçsin. Bu, Allah yanında böyük müvəffəqiyyətdir.",{"number":42,"arabic":713,"translation":714},"وَيُعَذِّبَ ٱلْمُنَٰفِقِينَ وَٱلْمُنَٰفِقَٰتِ وَٱلْمُشْرِكِينَ وَٱلْمُشْرِكَٰتِ ٱلظَّآنِّينَ بِٱللَّهِ ظَنَّ ٱلسَّوْءِ ۚ عَلَيْهِمْ دَآئِرَةُ ٱلسَّوْءِ ۖ وَغَضِبَ ٱللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ ۖ وَسَآءَتْ مَصِيرًۭا","Həm də ona görədir ki, Allah Özü barəsində pis fikirdə olan münafiq kişi və münafiq qadınlara, müşrik kişi və müşrik qadınlara əzab versin. Onların pis niyyəti özlərini bəlaya salsın! Allahın onlara qəzəbi tutmuşdur. Allah onları lənətləmiş və onlar üçün Cəhənnəm hazırlamışdır. Ora nə pis dönüş yeridir.",{"number":11,"arabic":716,"translation":717},"وَلِلَّهِ جُنُودُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا","Göylərin və yerin orduları Allahındır. Allah Qüdrətlidir, Müdrikdir.",{"number":55,"arabic":719,"translation":720},"إِنَّآ أَرْسَلْنَٰكَ شَٰهِدًۭا وَمُبَشِّرًۭا وَنَذِيرًۭا","Həqiqətən, Biz səni şahid, müjdəçi və xəbərdarlıq edən elçi kimi göndərmişik.",{"number":62,"arabic":722,"translation":723},"لِّتُؤْمِنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةًۭ وَأَصِيلًا","Biz belə etdik ki, siz Allaha və Onun Elçisinə iman gətirəsiniz, ona kömək edəsiniz, onun hörmətini saxlayasınız və gecə-gündüz Allahı tərifləyəsiniz.",{"number":69,"arabic":725,"translation":726},"إِنَّ ٱلَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ ٱللَّهَ يَدُ ٱللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ ۚ فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا يَنكُثُ عَلَىٰ نَفْسِهِۦ ۖ وَمَنْ أَوْفَىٰ بِمَا عَٰهَدَ عَلَيْهُ ٱللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًۭا","Sənə beyət edənlər Allaha beyət etmiş olurlar. Allahın Əli onların əllərinin üstündədir. Kim əhdini pozsa, ancaq öz əleyhinə pozmuş olar. Kim də Allahla bağladığı əhdinə sadiq qalsa, Allah ona böyük mükafat verər.",{"number":75,"arabic":728,"translation":729},"سَيَقُولُ لَكَ ٱلْمُخَلَّفُونَ مِنَ ٱلْأَعْرَابِ شَغَلَتْنَآ أَمْوَٰلُنَا وَأَهْلُونَا فَٱسْتَغْفِرْ لَنَا ۚ يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِم مَّا لَيْسَ فِى قُلُوبِهِمْ ۚ قُلْ فَمَن يَمْلِكُ لَكُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيْـًٔا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًۢا ۚ بَلْ كَانَ ٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًۢا","Geri qalan bədəvilər sənə: “Var-dövlətimiz və ailələrimiz bizi döyüşə getməkdən yayındırdı. Allahdan bizim üçün bağışlanma dilə!”– deyəcəklər. Onlar qəlblərində olmayanları dilləri ilə deyirlər. De: “Əgər Allah sizə bir zərər yetirmək və ya bir xeyir vermək istəsə, Onun edəcəyi işin qarşısını kim ala bilər?” Xeyr, Allah sizin nə etdiyinizdən xəbərdardır.",{"number":81,"arabic":731,"translation":732},"بَلْ ظَنَنتُمْ أَن لَّن يَنقَلِبَ ٱلرَّسُولُ وَٱلْمُؤْمِنُونَ إِلَىٰٓ أَهْلِيهِمْ أَبَدًۭا وَزُيِّنَ ذَٰلِكَ فِى قُلُوبِكُمْ وَظَنَنتُمْ ظَنَّ ٱلسَّوْءِ وَكُنتُمْ قَوْمًۢا بُورًۭا","Doğrusu, siz elə zənn edirdiniz ki, Peyğəmbər və möminlər heç vaxt öz ailələrinə qayıtmayacaqlar. Bu, şeytan tərəfindən qəlbinizdə bəzədilmişdi. Siz pis fikrə düşüb məhvə məhkum adamlar oldunuz.",{"number":87,"arabic":734,"translation":735},"وَمَن لَّمْ يُؤْمِنۢ بِٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ فَإِنَّآ أَعْتَدْنَا لِلْكَٰفِرِينَ سَعِيرًۭا","Kim Allaha və Onun Elçisinə iman gətirməzsə, bilsin ki, Biz kafirlər üçün od hazırlamışıq.",{"number":94,"arabic":737,"translation":738},"وَلِلَّهِ مُلْكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۚ يَغْفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُ ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورًۭا رَّحِيمًۭا","Göylərin və yerin hökmranlığı Allaha məxsusdur. O, istədiyini bağışlayır, istədiyinə də əzab verir. Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.",{"number":101,"arabic":740,"translation":741},"سَيَقُولُ ٱلْمُخَلَّفُونَ إِذَا ٱنطَلَقْتُمْ إِلَىٰ مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ ۖ يُرِيدُونَ أَن يُبَدِّلُوا۟ كَلَٰمَ ٱللَّهِ ۚ قُل لَّن تَتَّبِعُونَا كَذَٰلِكُمْ قَالَ ٱللَّهُ مِن قَبْلُ ۖ فَسَيَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنَا ۚ بَلْ كَانُوا۟ لَا يَفْقَهُونَ إِلَّا قَلِيلًۭا","Siz qənimətləri götürməyə getdiyiniz zaman səfərdən geri qalanlar: “Qoyun biz də sizin arxanızca gələk!”– deyəcəklər. Onlar Allahın sözünü dəyişdirmək istəyirlər. De: “Siz heç vaxt bizim arxamızca gəlməyəcəksiniz. Allah əvvəldən sizin üçün belə demişdir”. Onlar: “Xeyr, siz bizə həsəd aparırsınız”– deyəcəklər. Əksinə, onlar çox az anlayanlardır.",{"number":108,"arabic":743,"translation":744},"قُل لِّلْمُخَلَّفِينَ مِنَ ٱلْأَعْرَابِ سَتُدْعَوْنَ إِلَىٰ قَوْمٍ أُو۟لِى بَأْسٍۢ شَدِيدٍۢ تُقَٰتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ ۖ فَإِن تُطِيعُوا۟ يُؤْتِكُمُ ٱللَّهُ أَجْرًا حَسَنًۭا ۖ وَإِن تَتَوَلَّوْا۟ كَمَا تَوَلَّيْتُم مِّن قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًۭا","Geri qalan bədəvilərə de: “Siz çox qüvvətli bir tayfaya qarşı döyüşməyə çağırılacaqsınız. Siz ya onlarla döyüşəcəksiniz, ya da onlar müsəlman olacaqlar. Əgər itaət etsəniz, Allah sizə gözəl bir mükafat verər. Yox, əgər daha əvvəl üz döndərdiyiniz kimi üz döndərsəniz, O sizə ağrılı-acılı bir əzab verər”.",{"number":115,"arabic":746,"translation":747},"لَّيْسَ عَلَى ٱلْأَعْمَىٰ حَرَجٌۭ وَلَا عَلَى ٱلْأَعْرَجِ حَرَجٌۭ وَلَا عَلَى ٱلْمَرِيضِ حَرَجٌۭ ۗ وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ يُدْخِلْهُ جَنَّٰتٍۢ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُ ۖ وَمَن يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَابًا أَلِيمًۭا","Döyüşə getməməkdə kora, çolağa, bir də xəstəyə günah yoxdur. Kim Allaha və Onun Elçisinə itaət etsə, Allah onu ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarına daxil edər. Kim də üz döndərsə, ona ağrılı-acılı bir əzab verər.",{"number":121,"arabic":749,"translation":750},"۞ لَّقَدْ رَضِىَ ٱللَّهُ عَنِ ٱلْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ ٱلشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِى قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ ٱلسَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَٰبَهُمْ فَتْحًۭا قَرِيبًۭا","Möminlər Hüdeybiyyədə ağac altında sənə beyət edərkən Allah onlardan razı qaldı. Allah onların qəlbində olanı bildi, onlara mənəvi rahatlıq nazil etdi və onları yaxın bir zəfərlə mükafatlandırdı.",{"number":128,"arabic":752,"translation":753},"وَمَغَانِمَ كَثِيرَةًۭ يَأْخُذُونَهَا ۗ وَكَانَ ٱللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًۭا","Üstəlik alacaqları çoxlu qənimətə də müvəffəq etdi. Allah Qüdrətlidir, Müdrikdir.",{"number":135,"arabic":755,"translation":756},"وَعَدَكُمُ ٱللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةًۭ تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَٰذِهِۦ وَكَفَّ أَيْدِىَ ٱلنَّاسِ عَنكُمْ وَلِتَكُونَ ءَايَةًۭ لِّلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَٰطًۭا مُّسْتَقِيمًۭا","Allah sizə götürəcəyiniz çoxsaylı qənimətlər vəd etdi. O, bunları sizə tezliklə verdi və insanların əllərini sizdən çəkdi ki, bu, möminlərə bir ibrət olsun və sizi doğru yola yönəltsin.",{"number":141,"arabic":758,"translation":759},"وَأُخْرَىٰ لَمْ تَقْدِرُوا۟ عَلَيْهَا قَدْ أَحَاطَ ٱللَّهُ بِهَا ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرًۭا","Ələ keçirə bilmədiyiniz başqa qənimətlər də vardır. Artıq Allah onları əhatə etmişdir. Allah hər şeyə qadirdir.",{"number":148,"arabic":761,"translation":762},"وَلَوْ قَٰتَلَكُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لَوَلَّوُا۟ ٱلْأَدْبَٰرَ ثُمَّ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّۭا وَلَا نَصِيرًۭا","Əgər kafirlər sizinlə vuruşsalar, mütləq arxaya dönüb qaçarlar. Sonra da onlar özlərinə nə bir himayədar, nə də bir yardımçı taparlar.",{"number":155,"arabic":764,"translation":765},"سُنَّةَ ٱللَّهِ ٱلَّتِى قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلُ ۖ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّةِ ٱللَّهِ تَبْدِيلًۭا","Allahın əzəldən müəyyənləşdirdiyi qayda belədir. Sən Allahın qoyduğu qaydalarda heç vaxt bir dəyişiklik tapa bilməzsən.",{"number":162,"arabic":767,"translation":768},"وَهُوَ ٱلَّذِى كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُم بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنۢ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا","Sizi onların üzərində qələbə çalmağa müvəffəq etdikdən sonra, Məkkə vadisində onların əlini sizdən, sizin də əlinizi onlardan çəkən Odur. Allah sizin nə etdiklərinizi Görəndir.",{"number":169,"arabic":770,"translation":771},"هُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ وَصَدُّوكُمْ عَنِ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ وَٱلْهَدْىَ مَعْكُوفًا أَن يَبْلُغَ مَحِلَّهُۥ ۚ وَلَوْلَا رِجَالٌۭ مُّؤْمِنُونَ وَنِسَآءٌۭ مُّؤْمِنَٰتٌۭ لَّمْ تَعْلَمُوهُمْ أَن تَطَـُٔوهُمْ فَتُصِيبَكُم مِّنْهُم مَّعَرَّةٌۢ بِغَيْرِ عِلْمٍۢ ۖ لِّيُدْخِلَ ٱللَّهُ فِى رَحْمَتِهِۦ مَن يَشَآءُ ۚ لَوْ تَزَيَّلُوا۟ لَعَذَّبْنَا ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا","O kafirlər, sizi Məscidul-Hərama buraxmayan və qurbanlıq heyvanlarını qurbangaha gedib çatmağa qoymayan kimsələrdir. Əgər Məkkədə tanımadığınız mömin kişiləri və mömin qadınları bilmədən tapdalayıb əzmək və onların ucbatından günaha batmaq təhlükəsi ilə qarşılaşmasaydınız, Allah ora zorla girməyinizə izin verərdi. Lakin Allah istədiyini Öz mərhəmətinə qovuşdursun deyə buna izin vermədi. Əgər onlar bir-birindən seçilsəydilər, Biz onlardan kafir olanlara ağrılı-acılı bir əzab verərdik.",{"number":176,"arabic":773,"translation":774},"إِذْ جَعَلَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فِى قُلُوبِهِمُ ٱلْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ ٱلْجَٰهِلِيَّةِ فَأَنزَلَ ٱللَّهُ سَكِينَتَهُۥ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ وَعَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ ٱلتَّقْوَىٰ وَكَانُوٓا۟ أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا ۚ وَكَانَ ٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمًۭا","Kafirlər öz qəlbində təkəbbürlüyə – cahilik lovğalığına qapıldıqları zaman Allah Öz Elçisinə və möminlərə mənəvi rahatlıq nazil etdi və onlara təqva sözünü vacib buyurdu. Onların buna daha çox haqqı var idi və ona layiq idilər. Allah hər şeyi bilir.",{"number":183,"arabic":776,"translation":777},"لَّقَدْ صَدَقَ ٱللَّهُ رَسُولَهُ ٱلرُّءْيَا بِٱلْحَقِّ ۖ لَتَدْخُلُنَّ ٱلْمَسْجِدَ ٱلْحَرَامَ إِن شَآءَ ٱللَّهُ ءَامِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُءُوسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لَا تَخَافُونَ ۖ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا۟ فَجَعَلَ مِن دُونِ ذَٰلِكَ فَتْحًۭا قَرِيبًا","Allah Öz Elçisinin həqiqət kimi gördüyü yuxusunu gerçəyə çevirdi. Allah qoysa, siz əmin-amanlıqla, başlarınızı qırxdırmış, bəziləriniz də saçlarını qısaltmış halda və qorxmadan Məscidul-Hərama daxil olacaqsınız. Allah sizin bilmədiklərinizi bilir. O, bundan qabaq (Məkkəyə girməzdən əvvəl sizə) yaxın bir qələbə də bəxş edəcəkdir.",{"number":190,"arabic":779,"translation":780},"هُوَ ٱلَّذِىٓ أَرْسَلَ رَسُولَهُۥ بِٱلْهُدَىٰ وَدِينِ ٱلْحَقِّ لِيُظْهِرَهُۥ عَلَى ٱلدِّينِ كُلِّهِۦ ۚ وَكَفَىٰ بِٱللَّهِ شَهِيدًۭا","İslamı bütün dinlərdən üstün etsin deyə Öz Elçisini hidayətlə və həqiqi dinlə göndərən Odur. Şahid kimi Allah kifayətdir.",{"number":197,"arabic":782,"translation":783},"مُّحَمَّدٌۭ رَّسُولُ ٱللَّهِ ۚ وَٱلَّذِينَ مَعَهُۥٓ أَشِدَّآءُ عَلَى ٱلْكُفَّارِ رُحَمَآءُ بَيْنَهُمْ ۖ تَرَىٰهُمْ رُكَّعًۭا سُجَّدًۭا يَبْتَغُونَ فَضْلًۭا مِّنَ ٱللَّهِ وَرِضْوَٰنًۭا ۖ سِيمَاهُمْ فِى وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ ٱلسُّجُودِ ۚ ذَٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى ٱلتَّوْرَىٰةِ ۚ وَمَثَلُهُمْ فِى ٱلْإِنجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْـَٔهُۥ فَـَٔازَرَهُۥ فَٱسْتَغْلَظَ فَٱسْتَوَىٰ عَلَىٰ سُوقِهِۦ يُعْجِبُ ٱلزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ ٱلْكُفَّارَ ۗ وَعَدَ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ مِنْهُم مَّغْفِرَةًۭ وَأَجْرًا عَظِيمًۢا","Muhəmməd Allahın Elçisidir. Onunla birlikdə olanlar kafirlərə qarşı sərt, öz aralarında isə mərhəmətlidirlər. Sən onları rüku edən, səcdəyə qapanan, Allahdan lütf və razılıq diləyən görərsən. Əlamətləri isə üzlərində olan səcdə izidir. Bu onların Tövratdakı vəsfidir. İncildə isə onlar elə bir əkin kimi vəsf olunurlar ki, bu əkin cücərtisini üzə çıxarıb onu qüvvətləndirmiş, o da getdikcə qalınlaşıb gövdəsi üstündə şax duraraq əkinçiləri heyran etmişdir. Allah möminlərin sayını artırır, özlərini də qüvvətləndirir ki, kafirləri qəzəbləndirsin. Allah onlardan iman gətirib yaxşı işlər görənlərə bağışlanma və böyük bir mükafat vəd etmişdir.",[785,786,787,788,789,790,791,792,793,794,795,796,797,798,799,800,801,802,803,804,805,806,807,808,809,810,811,812,813,814,815,816,817,818,819,820,821,822,823,824,825,826,827,828,829,830,831,832,833,834,835,836,837,838,839,840,841,842,843,844,845,846,847,848,849,850,851,852,853,854,855,856,857,858,859,860,861,862,863,864,865,866,867,868,869,870,871,872,873,874,875,876,877,878,879,880,881,882,883,884,885,886,887,888,889,890,891,892,893,894,895,896,897,898],{"id":5,"nameAr":6,"nameAz":7,"nameRu":8,"nameEn":9,"nameTransliteration":9,"type":10,"ayahCount":11},{"id":13,"nameAr":14,"nameAz":15,"nameRu":16,"nameEn":17,"nameTransliteration":17,"type":18,"ayahCount":19},{"id":21,"nameAr":22,"nameAz":23,"nameRu":24,"nameEn":25,"nameTransliteration":25,"type":18,"ayahCount":26},{"id":28,"nameAr":29,"nameAz":30,"nameRu":31,"nameEn":32,"nameTransliteration":32,"type":18,"ayahCount":33},{"id":35,"nameAr":36,"nameAz":37,"nameRu":38,"nameEn":39,"nameTransliteration":39,"type":18,"ayahCount":40},{"id":42,"nameAr":43,"nameAz":44,"nameRu":45,"nameEn":46,"nameTransliteration":46,"type":10,"ayahCount":47},{"id":11,"nameAr":49,"nameAz":50,"nameRu":51,"nameEn":52,"nameTransliteration":52,"type":10,"ayahCount":53},{"id":55,"nameAr":56,"nameAz":57,"nameRu":58,"nameEn":59,"nameTransliteration":59,"type":18,"ayahCount":60},{"id":62,"nameAr":63,"nameAz":64,"nameRu":65,"nameEn":66,"nameTransliteration":66,"type":18,"ayahCount":67},{"id":69,"nameAr":70,"nameAz":71,"nameRu":72,"nameEn":71,"nameTransliteration":71,"type":10,"ayahCount":73},{"id":75,"nameAr":76,"nameAz":77,"nameRu":78,"nameEn":77,"nameTransliteration":77,"type":10,"ayahCount":79},{"id":81,"nameAr":82,"nameAz":83,"nameRu":84,"nameEn":83,"nameTransliteration":83,"type":10,"ayahCount":85},{"id":87,"nameAr":88,"nameAz":89,"nameRu":90,"nameEn":91,"nameTransliteration":91,"type":18,"ayahCount":92},{"id":94,"nameAr":95,"nameAz":96,"nameRu":97,"nameEn":98,"nameTransliteration":98,"type":10,"ayahCount":99},{"id":101,"nameAr":102,"nameAz":103,"nameRu":104,"nameEn":105,"nameTransliteration":105,"type":10,"ayahCount":106},{"id":108,"nameAr":109,"nameAz":110,"nameRu":111,"nameEn":112,"nameTransliteration":112,"type":10,"ayahCount":113},{"id":115,"nameAr":116,"nameAz":117,"nameRu":118,"nameEn":119,"nameTransliteration":119,"type":10,"ayahCount":85},{"id":121,"nameAr":122,"nameAz":123,"nameRu":124,"nameEn":125,"nameTransliteration":125,"type":10,"ayahCount":126},{"id":128,"nameAr":129,"nameAz":130,"nameRu":131,"nameEn":132,"nameTransliteration":132,"type":10,"ayahCount":133},{"id":135,"nameAr":136,"nameAz":137,"nameRu":138,"nameEn":137,"nameTransliteration":137,"type":10,"ayahCount":139},{"id":141,"nameAr":142,"nameAz":143,"nameRu":144,"nameEn":145,"nameTransliteration":145,"type":10,"ayahCount":146},{"id":148,"nameAr":149,"nameAz":150,"nameRu":151,"nameEn":152,"nameTransliteration":152,"type":18,"ayahCount":153},{"id":155,"nameAr":156,"nameAz":157,"nameRu":158,"nameEn":159,"nameTransliteration":159,"type":10,"ayahCount":160},{"id":162,"nameAr":163,"nameAz":164,"nameRu":165,"nameEn":166,"nameTransliteration":166,"type":18,"ayahCount":167},{"id":169,"nameAr":170,"nameAz":171,"nameRu":172,"nameEn":173,"nameTransliteration":173,"type":10,"ayahCount":174},{"id":176,"nameAr":177,"nameAz":178,"nameRu":179,"nameEn":180,"nameTransliteration":180,"type":10,"ayahCount":181},{"id":183,"nameAr":184,"nameAz":185,"nameRu":186,"nameEn":187,"nameTransliteration":187,"type":10,"ayahCount":188},{"id":190,"nameAr":191,"nameAz":192,"nameRu":193,"nameEn":194,"nameTransliteration":194,"type":10,"ayahCount":195},{"id":197,"nameAr":198,"nameAz":199,"nameRu":200,"nameEn":201,"nameTransliteration":201,"type":10,"ayahCount":202},{"id":204,"nameAr":205,"nameAz":206,"nameRu":207,"nameEn":208,"nameTransliteration":208,"type":10,"ayahCount":209},{"id":211,"nameAr":212,"nameAz":213,"nameRu":214,"nameEn":215,"nameTransliteration":215,"type":10,"ayahCount":216},{"id":218,"nameAr":219,"nameAz":220,"nameRu":221,"nameEn":222,"nameTransliteration":222,"type":10,"ayahCount":204},{"id":224,"nameAr":225,"nameAz":226,"nameRu":227,"nameEn":228,"nameTransliteration":228,"type":18,"ayahCount":229},{"id":216,"nameAr":231,"nameAz":232,"nameRu":233,"nameEn":234,"nameTransliteration":234,"type":10,"ayahCount":235},{"id":237,"nameAr":238,"nameAz":239,"nameRu":240,"nameEn":239,"nameTransliteration":239,"type":10,"ayahCount":241},{"id":243,"nameAr":244,"nameAz":245,"nameRu":246,"nameEn":245,"nameTransliteration":245,"type":10,"ayahCount":247},{"id":249,"nameAr":250,"nameAz":251,"nameRu":252,"nameEn":253,"nameTransliteration":253,"type":10,"ayahCount":254},{"id":256,"nameAr":257,"nameAz":258,"nameRu":259,"nameEn":258,"nameTransliteration":258,"type":10,"ayahCount":195},{"id":261,"nameAr":262,"nameAz":263,"nameRu":264,"nameEn":265,"nameTransliteration":265,"type":10,"ayahCount":60},{"id":267,"nameAr":268,"nameAz":269,"nameRu":270,"nameEn":271,"nameTransliteration":271,"type":10,"ayahCount":272},{"id":274,"nameAr":275,"nameAz":276,"nameRu":277,"nameEn":278,"nameTransliteration":278,"type":10,"ayahCount":235},{"id":280,"nameAr":281,"nameAz":282,"nameRu":283,"nameEn":284,"nameTransliteration":284,"type":10,"ayahCount":285},{"id":92,"nameAr":287,"nameAz":288,"nameRu":289,"nameEn":290,"nameTransliteration":290,"type":10,"ayahCount":291},{"id":293,"nameAr":294,"nameAz":295,"nameRu":296,"nameEn":297,"nameTransliteration":297,"type":10,"ayahCount":298},{"id":241,"nameAr":300,"nameAz":301,"nameRu":302,"nameEn":303,"nameTransliteration":303,"type":10,"ayahCount":249},{"id":305,"nameAr":306,"nameAz":307,"nameRu":308,"nameEn":309,"nameTransliteration":309,"type":10,"ayahCount":237},{"id":311,"nameAr":312,"nameAz":313,"nameRu":314,"nameEn":315,"nameTransliteration":315,"type":18,"ayahCount":256},{"id":317,"nameAr":318,"nameAz":319,"nameRu":320,"nameEn":321,"nameTransliteration":321,"type":18,"ayahCount":197},{"id":323,"nameAr":324,"nameAz":325,"nameRu":326,"nameEn":327,"nameTransliteration":327,"type":18,"ayahCount":121},{"id":329,"nameAr":330,"nameAz":331,"nameRu":332,"nameEn":331,"nameTransliteration":331,"type":10,"ayahCount":241},{"id":334,"nameAr":335,"nameAz":336,"nameRu":337,"nameEn":338,"nameTransliteration":338,"type":10,"ayahCount":209},{"id":99,"nameAr":340,"nameAz":341,"nameRu":342,"nameEn":343,"nameTransliteration":343,"type":10,"ayahCount":323},{"id":285,"nameAr":345,"nameAz":346,"nameRu":347,"nameEn":348,"nameTransliteration":348,"type":10,"ayahCount":349},{"id":235,"nameAr":351,"nameAz":352,"nameRu":353,"nameEn":354,"nameTransliteration":354,"type":10,"ayahCount":355},{"id":355,"nameAr":357,"nameAz":358,"nameRu":359,"nameEn":360,"nameTransliteration":360,"type":18,"ayahCount":153},{"id":362,"nameAr":363,"nameAz":364,"nameRu":365,"nameEn":366,"nameTransliteration":366,"type":10,"ayahCount":367},{"id":369,"nameAr":370,"nameAz":371,"nameRu":372,"nameEn":373,"nameTransliteration":373,"type":18,"ayahCount":197},{"id":375,"nameAr":376,"nameAz":377,"nameRu":378,"nameEn":379,"nameTransliteration":379,"type":18,"ayahCount":148},{"id":298,"nameAr":381,"nameAz":382,"nameRu":383,"nameEn":384,"nameTransliteration":384,"type":18,"ayahCount":162},{"id":209,"nameAr":386,"nameAz":387,"nameRu":388,"nameEn":389,"nameTransliteration":389,"type":18,"ayahCount":87},{"id":391,"nameAr":392,"nameAz":393,"nameRu":394,"nameEn":395,"nameTransliteration":395,"type":18,"ayahCount":94},{"id":349,"nameAr":397,"nameAz":398,"nameRu":399,"nameEn":400,"nameTransliteration":400,"type":18,"ayahCount":75},{"id":402,"nameAr":403,"nameAz":404,"nameRu":405,"nameEn":406,"nameTransliteration":406,"type":18,"ayahCount":75},{"id":167,"nameAr":408,"nameAz":409,"nameRu":410,"nameEn":411,"nameTransliteration":411,"type":18,"ayahCount":121},{"id":413,"nameAr":414,"nameAz":415,"nameRu":416,"nameEn":417,"nameTransliteration":417,"type":18,"ayahCount":81},{"id":419,"nameAr":420,"nameAz":421,"nameRu":422,"nameEn":423,"nameTransliteration":423,"type":18,"ayahCount":81},{"id":425,"nameAr":426,"nameAz":427,"nameRu":428,"nameEn":429,"nameTransliteration":429,"type":10,"ayahCount":204},{"id":431,"nameAr":432,"nameAz":433,"nameRu":434,"nameEn":435,"nameTransliteration":435,"type":10,"ayahCount":99},{"id":202,"nameAr":437,"nameAz":438,"nameRu":439,"nameEn":440,"nameTransliteration":440,"type":10,"ayahCount":99},{"id":442,"nameAr":443,"nameAz":444,"nameRu":445,"nameEn":446,"nameTransliteration":446,"type":10,"ayahCount":293},{"id":448,"nameAr":449,"nameAz":450,"nameRu":451,"nameEn":450,"nameTransliteration":450,"type":10,"ayahCount":190},{"id":453,"nameAr":454,"nameAz":455,"nameRu":456,"nameEn":457,"nameTransliteration":457,"type":10,"ayahCount":190},{"id":229,"nameAr":459,"nameAz":460,"nameRu":461,"nameEn":462,"nameTransliteration":462,"type":10,"ayahCount":135},{"id":464,"nameAr":465,"nameAz":466,"nameRu":467,"nameEn":468,"nameTransliteration":468,"type":10,"ayahCount":362},{"id":60,"nameAr":470,"nameAz":471,"nameRu":472,"nameEn":473,"nameTransliteration":473,"type":10,"ayahCount":267},{"id":475,"nameAr":476,"nameAz":477,"nameRu":478,"nameEn":479,"nameTransliteration":479,"type":18,"ayahCount":211},{"id":174,"nameAr":481,"nameAz":482,"nameRu":483,"nameEn":484,"nameTransliteration":484,"type":10,"ayahCount":329},{"id":153,"nameAr":486,"nameAz":487,"nameRu":488,"nameEn":489,"nameTransliteration":489,"type":10,"ayahCount":267},{"id":491,"nameAr":492,"nameAz":493,"nameRu":494,"nameEn":495,"nameTransliteration":495,"type":10,"ayahCount":305},{"id":497,"nameAr":498,"nameAz":499,"nameRu":500,"nameEn":501,"nameTransliteration":501,"type":10,"ayahCount":280},{"id":503,"nameAr":504,"nameAz":505,"nameRu":506,"nameEn":507,"nameTransliteration":507,"type":10,"ayahCount":197},{"id":509,"nameAr":510,"nameAz":511,"nameRu":512,"nameEn":513,"nameTransliteration":513,"type":10,"ayahCount":128},{"id":247,"nameAr":515,"nameAz":516,"nameRu":517,"nameEn":518,"nameTransliteration":518,"type":10,"ayahCount":243},{"id":520,"nameAr":521,"nameAz":522,"nameRu":523,"nameEn":524,"nameTransliteration":524,"type":10,"ayahCount":169},{"id":272,"nameAr":526,"nameAz":527,"nameRu":528,"nameEn":529,"nameTransliteration":529,"type":10,"ayahCount":148},{"id":531,"nameAr":532,"nameAz":533,"nameRu":534,"nameEn":535,"nameTransliteration":535,"type":10,"ayahCount":115},{"id":537,"nameAr":538,"nameAz":539,"nameRu":540,"nameEn":541,"nameTransliteration":541,"type":10,"ayahCount":128},{"id":195,"nameAr":543,"nameAz":544,"nameRu":545,"nameEn":546,"nameTransliteration":546,"type":10,"ayahCount":176},{"id":291,"nameAr":548,"nameAz":549,"nameRu":550,"nameEn":551,"nameTransliteration":551,"type":10,"ayahCount":204},{"id":553,"nameAr":554,"nameAz":555,"nameRu":556,"nameEn":557,"nameTransliteration":557,"type":10,"ayahCount":135},{"id":559,"nameAr":560,"nameAz":561,"nameRu":562,"nameEn":563,"nameTransliteration":563,"type":10,"ayahCount":101},{"id":565,"nameAr":566,"nameAz":567,"nameRu":568,"nameEn":569,"nameTransliteration":569,"type":10,"ayahCount":141},{"id":188,"nameAr":571,"nameAz":572,"nameRu":573,"nameEn":574,"nameTransliteration":574,"type":10,"ayahCount":75},{"id":576,"nameAr":577,"nameAz":578,"nameRu":579,"nameEn":580,"nameTransliteration":580,"type":10,"ayahCount":55},{"id":582,"nameAr":583,"nameAz":584,"nameRu":585,"nameEn":586,"nameTransliteration":586,"type":10,"ayahCount":55},{"id":367,"nameAr":588,"nameAz":589,"nameRu":590,"nameEn":591,"nameTransliteration":591,"type":10,"ayahCount":128},{"id":593,"nameAr":594,"nameAz":595,"nameRu":596,"nameEn":597,"nameTransliteration":597,"type":10,"ayahCount":35},{"id":133,"nameAr":599,"nameAz":600,"nameRu":601,"nameEn":602,"nameTransliteration":602,"type":18,"ayahCount":55},{"id":106,"nameAr":604,"nameAz":605,"nameRu":606,"nameEn":607,"nameTransliteration":607,"type":18,"ayahCount":55},{"id":609,"nameAr":610,"nameAz":611,"nameRu":612,"nameEn":613,"nameTransliteration":613,"type":10,"ayahCount":75},{"id":615,"nameAr":616,"nameAz":617,"nameRu":618,"nameEn":619,"nameTransliteration":619,"type":10,"ayahCount":75},{"id":621,"nameAr":622,"nameAz":623,"nameRu":624,"nameEn":625,"nameTransliteration":625,"type":10,"ayahCount":55},{"id":627,"nameAr":628,"nameAz":629,"nameRu":630,"nameEn":631,"nameTransliteration":631,"type":10,"ayahCount":21},{"id":633,"nameAr":634,"nameAz":635,"nameRu":636,"nameEn":637,"nameTransliteration":637,"type":10,"ayahCount":62},{"id":639,"nameAr":640,"nameAz":641,"nameRu":642,"nameEn":643,"nameTransliteration":643,"type":10,"ayahCount":35},{"id":645,"nameAr":646,"nameAz":647,"nameRu":648,"nameEn":649,"nameTransliteration":649,"type":10,"ayahCount":28},{"id":651,"nameAr":652,"nameAz":653,"nameRu":654,"nameEn":655,"nameTransliteration":655,"type":10,"ayahCount":11},{"id":657,"nameAr":658,"nameAz":659,"nameRu":660,"nameEn":661,"nameTransliteration":661,"type":10,"ayahCount":21},{"id":73,"nameAr":663,"nameAz":664,"nameRu":665,"nameEn":666,"nameTransliteration":666,"type":10,"ayahCount":42},{"id":126,"nameAr":668,"nameAz":669,"nameRu":670,"nameEn":671,"nameTransliteration":671,"type":18,"ayahCount":21},{"id":85,"nameAr":673,"nameAz":674,"nameRu":675,"nameEn":676,"nameTransliteration":676,"type":10,"ayahCount":35},{"id":146,"nameAr":678,"nameAz":679,"nameRu":680,"nameEn":681,"nameTransliteration":681,"type":10,"ayahCount":28},{"id":683,"nameAr":684,"nameAz":685,"nameRu":686,"nameEn":687,"nameTransliteration":687,"type":10,"ayahCount":35},{"id":689,"nameAr":690,"nameAz":691,"nameRu":692,"nameEn":693,"nameTransliteration":693,"type":10,"ayahCount":42},{"edition":900,"sura":317,"blocks":901},"saadi-az",[902,904,906,908,910,912,914,916,918,920,922,924,926,928,930,932,934,936,938,940,942,944,946,948,950,952,954],{"from":5,"to":5,"text":903},"Bu ayədə bəhs edilən qələbə - Hüdeybiyə sülhünün bağlanmasıdır. Müşriklər Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) ümrəni, yəni, Məkkədə kiçik həcci yerinə yetirməyə imkan verməmişdilər, o (s.ə.s.) isə onlarla sülh müqaviləsi bağlamağı qərara aldı. Bunun əsasında hər iki tərəf on il müddətində bir-birilərinə qarşı döyüşməməyə razılaşmışdılar, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) ziyarəti gələn ilə keçirməyə razılaşdı. Lakin ən başlıcası, hər bir insan maneəsiz olaraq müşriklərin tərəfinə keçməyə və ya islamı qəbul etməyə imkan əldə etdi.\n\nSülh müqaviləsi imzalandıqdan sonra müsəlmanlar və müşriklər bir-birilərindən daha ehtiyat etmirdilər. Beləliklə, Fövqəlqüdrətli və Böyük Allahın dininin sürətlə yayılması üçün zəmin yarandı. Möminlər ələ düşən hər imkandan insanlara islamın mahiyyətini izah etmək məqsədi ilə istifadə edirdilər. Təqva sahibi olan müsəlmanlar öz dininə layiqincə etiqad etməyə imkan qazandılar. Nəticədə, insanlar kütləvi halda islamı qəbul etməyə başladılar və Allah bu tarixi hadisəni Aydın Qələbə adlandırır. Bunun aydın qələbə olması – islamın gerçəkləşməsi ilə bağlıydı. Müsəlmanlar bütpərəst xalqları fəth edir və hərbi qələbələrə nail olarkən düşməni qırmaq məqsədi daşımırdılar, onlar yalnız Allahın dinini şərəfləndirməyi və müsəlmanları müdafiə etməyi nəzərdə tuturdular. Hüdeybiyə sülhü sayəsində də məhz bu baş vermişdi.",{"from":13,"to":13,"text":905},"Sonra Fövqəluca Peyğəmbərinə (s.ə.s.) xəbər verir ki, bu qələbə ona (s.ə.s.) böyük fayda verdi. Allah onun (s.ə.s.) keçmiş və gələcək günahlarını bağışladı. Allaha yaxşı məlumdur ki, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) bu hüdudsuz bağışlanmaya necə layiq olmuşdur, lakin iş orasındadır ki, görünür, insanların çoxu məhz Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) sayəsində islamı qəbul etmiş və Fövqəlucaya səmimiyyətlə ibadət etməyə başlamışdılar. Muhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) öz peyğəmbərlik fəaliyyətinin uzun illəri boyu elə sınaqlardan keçmişdi ki, onlara təkcə möhkəm iradəli elçilərin gücü çata bilərdi. Allah bütün bunları diqqətindən yayındırmadı və Öz seçdiyi Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) böyük etimad göstərərək, onun (s.ə.s) əvvəllər yol verilmiş və gələcəkdə yol verilə biləcək günahlarını bağışlamışdır.\n\nLakin bu hələ hamısı deyil. Allah ona (s.ə.s) göstərdiyi mərhəmətini tamamladı, onun (s.ə.s) dinini şərəfləndirdi, ona (s.ə.s) düşmənləri üzərində zəfər çalmağa yardım etdi, onun (s.ə.s) başladığı işini yer üzünə yaydı və onu (s.ə.s) doğru yolla əbədi xoşbəxtliyə və sonsuz müvəffəqiyyətlərə doğri apardı.",{"from":21,"to":21,"text":907},"Ey Muhəmməd! Allah sənə böyük kömək göstərmişdir və onun sayəsində islam heç vaxt zəifləməyəcək, əksinə, həmişə düşmənlərini sarsıdacaq və kafirlərin müqavimətini qıracaq. Onun düşmənləri daima alçaldılacaq və mənfur olacaqlar, onların sıraları isə seyrələcək. Eyni zamanda müsəlmanların sayı durmadan çoxalacaq, onların gücü isə möhkəmlənəcək və artacaqdır.\n\nAşağıdakı ayələrdə Fövqəluca bu qələbənin digər möminlərə gətirdiyi faydalardan xəbər verir.",{"from":28,"to":28,"text":909},"Fövqəluca möminlərə mərhəmət göstərərək, onların ürəklərinə rahatlıq nazil etmişdir. Onlar narahatçılıqdan xilas edilmiş və əminlik əldə etmişlər ki, bu da onlara ağır sınaqlardan mətanətlə çıxmağa, eyni zamanda soyuqqanlılığı itirməməyə, təlaş keçirməməyə və ruhdan düşməməyə kömək edir.\n\nMəhz belə saatlarda insanların köməyə və yardıma ehtiyacı olur və Allah da Öz mömin bəndələrini başlı-başına buraxmır. O (Pak və Müqəddəs), onlara lütüfkarlığını göstərir, ürəklərinə rahatlıq nazil edir və istənilən çətinliklərdən və sınaqlardan çıxmaqda onlara kömək göstərir. Ən ağır anlarda belə onların ruhu tərəddüd etmir, ürəkləri isə həyəcana və şübhəyə düşmür. Onlar Allah qarşısında öz borclarını yerinə yetirməyə hazırlaşmaqda davam edirlər, onların imanı isə etiqadı artır və mükəmməlləşdirir.\n\nAllahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) qureyşlilərlə bağladığı Hüdeybiyə sülhünun bəzi şərtləri, müsəlmanlar üçün, ilk nəzərdə, alçaldıcı idi və onların ləyaqətinə toxunurdu. Peyğəmbərin (s.ə.s.) səhabələrinə bununla razılaşmaq çox çətin idi, lakin onlar dözümlülük və səbirlilik göstərdilər və Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) itaət etdilər və bunun sayəsində onların imanı daha da möhkəmləndi.\n\nSonra Rəbb bəyan edir ki, göylərin və yerin əsgərləri Onun hakimiyyəti altındadır və Ondan asılıdırlar. Qoy müşriklər elə zənn etməsinlər ki, siz onlarla, Allahın Öz dininə və Peyğəmbərinin (s.ə.s.) qələbə çalmasına kömək edə bilmədiyinə görə sülh sazişi bağlayırsınız. Xeyr! Fövqəluca Allah hər şeyi bilir və müdrikdir. O (Pak və Müqəddəs), möminlərin qələbəsini bir qədər ləngidir, müsəlmanlarla müşriklər isə, hələlik, barışıqla qane olmalıdırlar.",{"from":35,"to":35,"text":911},"Hər şeydən başqa, küfür üzərində qələbə möminlərə daha bir və, bu dəfə, ən böyük nemət gətirəcəkdir. Fövqəluca möminləri çaylar axan bağlara daxil edəcək, onlar orada əbədi qalacaqlar, onların günahlarını və cinayətlərini bağışlayacaqdır. Cənnət həyatında onlara ən gözəl olan nə varsa veriləcəkdir, günahların bağışlanması isə onları hər cür xoşagəlməz və dəhşətli şeylərdən xilas edəcəkdir.\n\nAllah bu şərəfli mükafatı böyük uğur adlandırır və möminlər ona onlara bəxş edilmiş aydın qələbə sayəsində layiq görülmüşlər.",{"from":42,"to":42,"text":913},"Özlərini mömin kimi göstərən münafiqlərə və müşriklərə gəldikdə isə, onlar sarsıdıcı əzab verən cəza alacaqlar ki, bu onlara qəm-qüssə və iztirab gətirəcək. Onlar möminləri məhv etmək istəyirdilər və Allah haqqında pis zənnə qapılmışdılar və belə hesab edirdilər ki, O (Pak və Müqəddəs), Öz adını şərəfləndirə və Öz dininə kömək edə bilməz. Lakin onların möminlərin əleyhinə bəslədikləri ədavət özlərinə qarşı çevriləcək və onları elə bu həyatdaca yaxalayacaqdır. Onlar Ona qarşı və Onun Elçisinə (s.ə.s.) qarşı öz düşmənçilikləri ilə Allahı qəzəbləndirmişlər və buna görə O (Pak və Müqəddəs), onları Öz mərhəmətindən uzaqlaşdırmış və onlardan ötrü Cəhənnəmi hazırlamışdır.",{"from":11,"to":11,"text":915},"Fövqəluca bir daha qullarına xatırladır ki, göylər, yer və onların bütün qoşunları Onun ixtiyarındadır və O (Pak və Müqəddəs), bunu ona görə etmişdir ki, yalnız Onun Öz məxluqlarını ucaltdığını və alçaltdığını və Onun tərəfdarlarının həmişə düşmənləri üzərində qələbə çalacaqlarını onlar dərk edib, başa düşə bilsinlər. Axı heç başqa cür ola da bilməz, çünki Allah buyurmuşdur: “Həqiqətən, Bizim qoşunlarımız qalib gələcək” (Saffat, 37\u002F173). O (Pak və Müqəddəs), nəinki fövqəlgüclüdür, O (Pak və Müqəddəs), həm də müdrikdir. Bax buna görə O (Pak və Müqəddəs), yalnız Onun müdrikliyinin və kamilliyinin tələbinə uyğun şeyləri həyata keçirir.",{"from":55,"to":55,"text":917},"Ey alicənab Elçi! Sən özünün xeyirxah və bədniyyət tərəfdarlarına, onların söylədikləri doğru və yalan sözlərinə və həll etdikləri məsələlərə şahidlik edəcəksən və həmçinin Fövqəluca Allahın kamil və pak olmasına, heç kimin Ona bənzər olmadığına şahidlik edəcəksən.\n\nSənə itaət edənlər Allaha da itaət edəcəklər. Sən onları elə bu həyatda və ölümdən sonra gözləyən böyük mükafatla sevindirməlisən, amma Fövqəlucaya itaət etməkdən imtina edənləri isə həm yer üzündə, həm də Axirət həyatında cəzalandırılacaqları haqqında xəbərdar etməlisən. Peyğəmbərliyini sona qədər yerinə yetirmək üçün insanlara hansı əməllərin və əxlaqi məziyyətlərin tərifə layiq olduğunu, hansıların isə qınanıldığını insanlara izah etməlisən.\n\nMuhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) Allahın əmrini yerinə yetirərək, xeyrin və şərin nə olduğunu insanlara öyrətdi, haqqı və batili onlara izah edib, xoşbəxtliyə və iztirablara aparan yolları göstərdi.",{"from":62,"to":62,"text":919},"Fövqəluca buyurur ki, O (Pak və Müqəddəs), Öz Elçisini (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) göndərmişdir ki, qulları onun (s.ə.s.) təbliğatı və ondan (s.ə.s.) əldə etdikləri faydalı biliklər sayəsində Ona və Onun Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) iman gətirsinlər və beləliklə, bütün məsələlərdə onlara itaət etsinlər.\n\nAllah möminlərə Peyğəmbərə (s.ə.s.) ehtiram göstərməyi və hörmət etməyi və həmçinin, ona (s.ə.s.) borclu olduqlarını unutmayaraq, öz vəzifələrini onun (s.ə.s.) qarşısında yerinə yetirməyi buyurmuşdur. Onların Fövqəluca qarşısında vəzifələrinə gəldikdə isə, onlar sübh çağı və axşam, yəni, günün başlanğıcında və sonunda Ona həmd etməlidirlər. Beləliklə, bu ayədə Allah, möminlərin Onun qarşısında və Onun Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) qarşısında vəzifələrini bəyan edərək, göstərir ki, onlar həm Ona, həm də Onun Elçisinə (s.ə.s.) iman gətirməlidirlər. Onlar sonuncunu (s.ə.s.) sevməli, ona (s.ə.s.) ehtiram bəsləməlidirlər. Amma ibadətə və həmdə Allahdan başqa heç kim layiq deyildir.",{"from":69,"to":69,"text":921},"Ayədə bəhs edilən əhd[1] “razılıq əhdi” adını almışdır. Bu, Hüdeybiyədə, səhabələrinin Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) biət etdikləri – hətta onların sayı lap azalsa belə və hətta başqa vaxtda onların qaçmağa haqqı olsa belə, onu (s.ə.s.) tərk etməyəcəklərinə and içdikləri yerdə baş vermişdi.\n\nOnlar, Əli onların əlləri üstündə Olan Rəbb ilə əhd bağlamışdılar və həmin anda onlar məhz Onun hüzurunda Onun Özünə and içmişdilər. Rəbb bu sözləri ilə bu əhdin əhəmiyyətini xüsusilə vurğulamaq və müsəlmanları bağladıqları həmin əhdə sadiq qalmağa ruhlandırmaq istəyir. Bu əhdi pozan hər kəs cəza yükünü özü daşımalı olacaqdır. Kim ki, Allahla bağladığı əhdə sadiq qalarsa, böyüklüyünün ölçüləri Ondan başqa bir kimsəyə məlum olmayan mükafat alacaqdır.",{"from":75,"to":75,"text":923},"Fövqəluca Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) ilə döyüşdə yanbayan iştirak etməkdən imtina edən və evdə qalmağı üstün tutan bədəviləri qınayır. Onların imanı çox zəif idi, ürəkləri isə mərəzə tutulmuşdu və buna görə onlar Allah haqqında layiqincə düşünmürdülər. Elçi (s.ə.s.) yürüşdən qayıtdıqdan sonra, onlar ona (s.ə.s.) müraciət edərək, Allahdan onlar üçün bağışlanma diləməsini yalvardılar. Lakin onların dilləri ilə söylədikləri ürəklərindən gəlmirdi.\n\nBədəvilər onun (s.ə.s.) yanına gələrək, öz günahlarını etiraf etdilər və hətta onları tövbə etdilər. Həmin cinayətlərə görə, doğrudan da, tövbə edilmliydi və əgər onların ürəklərində gizlədilən ədavət olmasaydı, tövbələri onlara fayda verərdi. Əgər onlar ən bəd ümidlərə qapılırdılarsa və Allahın haqqında layiq olmayan tərzdə fikirləşirdilərsə, onda onların taleyini kim yüngülləşdirə bilərdi?!",{"from":81,"to":81,"text":925},"Onlar elə güman edirdilər ki, Elçi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) və möminlər qırılıb, məhv olacaqlar. Ürəklərində bunun belə olacağına yəqinlik saatbasaat artaraq, onların etiqadlarına çevrilmişdi. Bu iki səbəbə görə baş vermişdi. Birincisi, onlar həlak olmağa məhkum edilmişdilər, yəni, onların nura və xeyirxahlığıa meyilləri yox idi, əks halda yaramaz fikirlər onların ürəklərində özlərinə yer tapa bilməzdi.\n\nİkincisi, onların dini həddən artıq zəif idi və onlar Allahın vədinin sarsılmaz olduğuna, Onun Öz Sözünü şərəfləndirəcəyinə və Öz dininə yardım edəcəyinə əmin deyildilər. Buna görə Fövqəluca belə buyurur:",{"from":87,"to":94,"text":927},"Fövqəluca bildirir ki, O (Pak və Müqəddəs), göylərdə və yerdə baş verən hər şeyi təklikdə idarə edir. O (Pak və Müqəddəs), məxluqlarının talelərini həll edir, hikmətli qanunlar nazil edir və Öz dininin qanunları əsasında cəzalandırma və mükafatlandırma meyarlarını müəyyənləşdirir. O (Pak və Müqəddəs), Onun hökümlərini yerinə yetirənləri bağışlayır və Onun əmrlərinə laqeyd olanları cəzalandırır.\n\nBağışlayan və Rəhimli adları Onun gözəl adları arasındadır. O (Pak və Müqəddəs), yolundan azanları gecə-gündüz bağışlayır, tövbə edənlərin tövbəsini qəbul edir, insanlara Öz mərhəməti ilə himayədarlıq edir və onlara saysız-hesabsız nemətlər bağışlayır.",{"from":101,"to":101,"text":929},"Döyüşdən boyun qaçıran kəmetiqadları xatırlatdıqdan sonra, Allah onları bu dünyada gözləyən cəza haqqında xəbər verir. Onlar görəndə ki, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) öz səhabələri ilə birlikdə, onların əlinə, döyüşsüz və heç bir cəhd göstərilmədən, keçəcək qənimətlərin ardınca səfərə hazırlaşırlar, onda ondan (s.ə.s.) onları da özləri ilə götürməyi və yalnız mömin səhabələrə nəsib olacaq qənimətin bölünməsində onların da iştirak etməsinə icazə verməyi xahiş edirlər.\n\nEy Muhəmməd! Onlara de: “Sizə bizə qoşulmağınıza icazə verilməyəcək. Siz özünüz özünüzə qarşı günah işlətdiniz və əvvəlki döyüşlərdə iştirakdan imtina etdiniz və buna görə siz bu gün mükafatdan məhrum ediləcəksiniz». Onlar sənə mütləq etiraz edib deyəcəklər ki, guya siz öz xəsisliyinizdən qəniməti onlarla bölüşmək istəmirsiniz. Amma əgər onlar baş verənlərin mahiyyətini dərk edə bilsəydilər, onda başa düşərdilər ki, onların məhrum olmasının səbəbi onların Allaha itaətsizliyidir və günahlar heç vaxt nə bu dünyada, nə də Axirət həyatında cəzasız qalmır.",{"from":108,"to":108,"text":931},"Bu gün onlar sənin qarşında bəraət qazandırılması mümkün olmayan bir işə görə özlərini doğrultmağa çalışırlar və yürüşdə iştirak etməyə icazə istəyirlər, çünki nə döyüş, nə də qarşıdurma olmayacağını və qənimətin əlinizə asanlıqla keçəcəyini bilirlər. Onların səmimiliyini sına və de ki, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!), saleh xəlifələr və müsəlman hökmdarları sizi güclü düşmənlərə qarşı, yəni, farslara, bizanslılara və onların bənzərlərinə qarşı bundan sonra dəfələrlə müharibələrə çağıracaqlar.\n\nSiz onlarla ya döyüşəcək, ya da onlar haqq dini qəbul edəcəklər – başqa bir yol yoxdur. Güclü düşmən heç vaxt sizə könüllü surətdə bac verməyə razılaşmayacaq. Böyük xalqlar ya iman gətirəcəklər, ya da öz etiqadlarına görə sizinlə döyüşəcəklər. Lakin sizinlə döyüşdükdə, onlar zəifləyəcək və gücdən düşəcəklər və buna görə ya islamı qəbul edəcək, ya da sizə bac[2] verəcəklər.\n\nƏgər siz onlarla döyüşməyə başlasanız, onda Allah sizə gözəl mükafat verər. Onu Fövqəluca və Onun Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) Onun yolunda döyüşənlər üçün müəyyən etmişlər. Yox, əgər siz, Muhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) sizi öz ordusu sıralarına çağıranda üz döndərdiyiniz kimi, yenə də üz döndərsəniz, onda Allah sizi ağrılı-acılı və şiddətli əzabla cəzalandırar. Bu ayə mömin xəlifələrin və müsəlmanları islamın barışmaz düşmənləri ilə müharibəyə çağıran və çağıracaq müsəlman hökmdarlarının üstünlüyünü xüsusi ilə vurğulayır və möminlərə onlara itaət göstərməyi vacib edir.",{"from":115,"to":115,"text":933},"Allah müsəlmanın evdə qala bilməsinə və döyüşdə iştirak etməməsinə imkan verən səbəbləri sadalayır. Bu – korluq, şillik və ya digər bir xəstəlik ola bilər ki, insanın döyüşdə iştirakına imkan vermir.\n\nDinin hökümlərini yerinə yetirəni və günahlardan çəkinəni Allah Cənnət bağlarına daxil edər və onlara orada həzz alacaqları, baxışlarının dikilib qalacaqğı hər cür, bir-birindən gözəl, nemətlər veriləcək. Kim ki, Allaha və Onun Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) itaət etməkdən boyun qaçırar, O (Pak və Müqəddəs), onları şiddətli ağrı verən əzabla cəzalandırar. Həqiqətən, Allaha itaət əbədi səadətin rəhnidir, Ona itaətsizlik isə iztirab və əzablarla bağlıdır.",{"from":121,"to":128,"text":935},"Fövqəluca bildirir ki, O, Hüdeybiyədə ağac altında Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) biət edən möminlərdən razı qalmışdır və onlar şərəfli əməlləri sayəsində həm yer üzündə, həm də ölümdən sonra səadətə nail olmuşlar. Bu andı “razılıq andı” adlandırırlar, çünki o, Allahın möminlərə iltifat göstərməsinə kömək etmişdir. Onu həm də “ağac altında and”[3] adlandırırlar.\n\nHəmin gün Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) bütpərəstlərə uzun-uzadı izah etməli oldu ki, o (s.ə.s.) müharibə etmək üçün gəlməmişdir və məqsədi yalnız həcc ziyarəti etməklə Müqəddəs Kəbəyə öz ehtiramını bildirməkdir. Qureyşliləri inandırmaq üçün o (s.ə.s.) Osman b. Əffanı Məkkəyə göndərmişdi.\n\nQəfildən müsəlmanlar arasında şaiyə yayıldı ki, bütpərəstlər Osmanı öldürüblər. Onda Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) təxminən min beş yüzə yaxın mömini ətrafına topladı, orada, ağac altında onlar ona (s.ə.s.), hətta ölməli olsalar belə, sadiq qalacaqlarına and içdilər.\n\nFövqəluca, ibadət ayinlərinin ən şərəflilərindən birini yerinə yetirmiş və Ona ən yüksək itaət nümunəsi göstərmiş möminlərdən razı qalmışdı. Ona məlum idi ki, onların ürəklərində möhkəm inam sakin idi. Buna baxmayaraq, Rəbb onlara ruhi rahatlıq nazil etdi, onların imanını daha da kamilləşdirdi və onlara səmimiliklərinə və sədaqətliliklərinə görə əvəzini verdi.\n\nFövqəluca bilirdi ki, müsəlmanların ürəkləri kədərlə doludur, çünki müşriklərin Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) qarşısına qoyduqları alçaldıcı şərtlər qəbul edilmişdi. Buna görə O (Pak və Müqəddəs), onlara rahatlıq nazil etmiş və hökmən uğur qazanacaqlarına onlarda yəqinlik yaratmışdı. Bununla yanaşı O (Pak və Müqəddəs), onları yaxın qələbə və əldə edəcəkləri bol qənimətlərlə mükafatlandıracağını vəd etmişdi. Bəhs edilən Xeybərin fəth edilməsidir ki, Hüdeybiyədə Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) tərəfini saxlayan səhabələrdən başqa heç kim orada iştirak etməmişdi. Allaha mütiliyin əvəzi olaraq və Onun iltifatını qazanmağa səmimiyyətlə can atmağa görə Xeybərə yürüşdə və bol qənimətin bölgüsündə iştirak etmək məhz onlara etibar edilmişdi.\n\nFövqəlqüdrətli və Müdrik adları da Onun gözəl adları arasındadır. O (Pak və Müqəddəs), fövqəlqüdrətlidir və fövqəlgüclüdür və əgər O (Pak və Müqəddəs), istəyərsə, kafirlər hər döyüşdə möminlər tərəfindən darmadağın edilər. Bununla yanaşı O (Pak və Müqəddəs), müdrikdir və buna görə bəzi insanları digərlərinın vasitəsi ilə yoxlayır, möminləri kafirlərlə sınayır.",{"from":135,"to":135,"text":937},"Ayənin əvvəlində xatırlanan “bol qənimət” adı altında hərbi əməliyyatlar zamanı düşməndən Qiyamət gününədək müsəlmanların ələ keçirəcəkləri istənilən sursatlar nəzərdə tutulur. Amma Allahın əldə edilməsini tezləşdirdiyi qənimət dedikdə isə, Xeybər qənimətlərinə işarə edilmişdir.\n\nEy müsəlmanlar! Elə fikirləşməyin ki, bu – sizin son qələbənizdir. Sizi hələ çoxlu qələbələr və qənimətlər gözləyir. Sizi məhv etmək istəyən və bunu etməyə imkanları da olan düşmənlərinizin əlini sizdən üzən Allaha həmd edin. O (Pak və Müqəddəs), sizi əfv etdi və qismətinizi yüngülləşdirdi. Bütün bunlar ona görə idi ki, bol qənimət Rəbbin mömin müsəlmanlar haqqında haqq vədini təsdiq edən bir dəlil olsun. Bilin ki, bu dünyada vədini Yerinə yetirən, Axirət həyatında da onu mütləq yerinə yetirəcəkdir. Allah sizi beləcə doğru yola yönəldir, yəni, sizə bilik, iman və saleh əməllər əta edir ki, onların sayəsində siz haqq yolla gedəsiniz.",{"from":141,"to":141,"text":939},"Fövqəlucanın sərəncamında digər qənimətlər də vardır. Allah onunla istədiyi kimi davranmaqda sərbəstdir. O (Pak və Müqəddəs), onu sizə bir qədər sonra bağışlayacağını vəd etmişdir və Onun vədi sarsılmazdır. O mütləq gerçəkləşəcəkdir, çünki Fövqəluca fövqəlqüdrətlidir və bütün varlıqlar üzərində hökümrandır.",{"from":148,"to":148,"text":941},"Allah Öz möminlərini, onları görəndə geri çəkiləcək kafirlərin istənilən ordusu üzərində qələbə çalacaqları müjdəsi ilə sevindirir. Heç kim onlara möminlərlə müharibədə kömək etməyəcəkdir və Allahın düşmənləri özünküləri tərəfindən tərk ediləcək və özgələri tərəfindənsə darmadağın olunacaqlar.",{"from":155,"to":155,"text":943},"Allah əvvəlki elçilərin (onlara salam olsun!) zamanında da belə edərdi və heç kim Onun qanunlarını dəyişmək qüdrətinə malik deyildir.",{"from":162,"to":162,"text":945},"Fövqəluca qullarına xatırladır ki, O (Pak və Müqəddəs), onları kafirlərin şərindən qorumuş və onlarla döyüşməkdən xilas etmişdir. Hüdeybiyə sülhünün imzalandığı gün Məkkənin təxminən səksən silahlı sakini gözlənilmədən müsəlmanlara basqın etmişdilər, lakin müsəlmanlar sayıq idilər və məkkəlilərin özlərini yaxaladılar. Allahın iradəsi ilə müşriklər möminlərin əlinə keçmişdilər və onlar məkkəlilərlə istədikləri kimi rəftar etmək haqqına malik idilər. Lakin müsəlmanlar onları sağ-salamat buraxdılar. Beləcə Fövqəlucanın mərhəməti sayəsində Məkkənin müqəddəs torpağında nə Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!), nə səhabələri, nə də müşriklər zərər çəkmədilər.\n\nAllah qullarının əməllərini görür. Buna görə də hər kəs layiq olduğunu alacaqdır. Siz isə, ey iman gətirənlər, heç vaxt unutmayın ki, Rəbb sizə necə lütüfkar olmuşdur.",{"from":169,"to":169,"text":947},"Fövqəluca müsəlmanları müşriklərlə döyüşməyə sövq edən amilləri sadalayır. Onlar Allaha və Onun Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) iman gətirməkdən imtina etmişdilər, Peyğəmbəri (s.ə.s) və möminləri Allahın Evinə ehtiram bildirmələri üçün həcc ziyarətini yerinə yetirməyə buraxmamışdılar. Onlar qurbanlıq heyvanlarını saxlamış və onları qurban kəsilən yerə, yəni, ümrə başa çatdıqdan sonra qurbanların kəsilməsi mərasiminin keçirildiyi Məkkəyə aparmağa imkan verməmişdilər. Qureyşlilər çalışırdılar ki, möminlərə qarşı özlərinin bütün zalımlığını və ədavətini göstərsinlər və müsəlmanları onlarla müharibəyə fitnəkarlıqla təhrik etsinlər.\n\nLakin müsəlmanların qanlı döyüşlərdən vaz keçmələrinə səbəbləri var idi. Birincisi, Məkkə əhalisi arasında mömin kişilər və mömin qadınlar vardı. Onlar müşriklərlə yanbayan yaşayırdılar və döyüşlər zamanı onlar da əzab-əziyyətə məruz qalacaqdılar. Müsəlmanlar onlardan bəzilərini tanımırdılar və onları ayaq altında tapdalaya bilərdilər və bununla da, özləri belə bilmədən, günaha batardılar.\n\nİkincisi, Allah, müşriklərdən bəzilərini kafirlikdən və azğınlıqdan xilas etməyi və onları doğru yola yönəltməyi qərara almışdı. Bu, Fövqəlucanın müsəlmanların döyüşməsinin qarşısını alması ilə əlaqədar daha bir səbəb idi. Lakin əgər kafirlər möminlərdən aralanıb seçilsəydilər, onda Allah möminlərə onlarla qanlı vuruşa girməyə icazə verər, sonra da müşrikləri darmadağın etməkdə onlara yardım göstərərdi.",{"from":176,"to":176,"text":949},"Ey Muhəmməd! Kafirlər ürəklərində cahillik zamanının qəzəbini qızışdırırdılar. Onlar “Mərhəmətli, Rəhimli Allahın adı ilə!” sözlərinə ədavət və nifrət bəsləyirdilər, sən isə o sözlərlə onlarla öz aranızda sazişə başlamaq istəyirdin. Onlar həmin il həcc ziyarəti etmək niyyətində olduğun halda səni doğma şəhərinə buraxmadılar ki, adamlar, qureyşlilərin müqavimətini qıraraq müsəlmanların Məkkəyə daxil olmalarından danışmasınlar. Yalnız cahil adamlar belə edə bilərdilər. Onların çoxsaylı günahları onları istər-istəməz yaxınlaşdırılacaqlarına məhkum etməyənədək, qəzəb, ədavət və təkəbbür onların ürəklərini tərk etməyəcəkdi.\n\nBəs Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) və möminlər necə olacaqdı? Allah onların ürəklərinə sakitlik təlqin etdi (yerləşdirdi). Onlar müşriklərin göstərdikləri bu “qəbuldan” qəzəblənmədilər. Onlar lazımınca səbirlilik göstərdilər, Müqəddəs Məkkə torpağının, hər bir insanın istənilən şəraitdə Allahın haramlarına ehtiramla yanaşmasını zəruri edən qanunlarını pozmadılar. Müsəlmanlar, acıdillilərin nə deyəcəkləri haqqında fikirləşməyərək və cahillərin qınağından ehtiyat etməyərək, öz Rəbbinə müti olaraq sadiq qaldılar.\n\nAllah möminlərə təqvalılıq sözünü həvalə etdi, yəni, onların “Allahdan başqa ilah yoxdur” tövhid şəhadətinə sadiq olmalarını və həm də onun bütün müddəalarını yerinə yetirməyi bir vəzifə olaraq öhdələrinə qoydu. Onlar Fövqəluca Allah qarşısında vəzifələrini, şəhadəti pozmadan yerinə yetirdilər. Onlar bu şərəfə nail olmağa digərlərindən daha çox haqq qazanmışdılar və ona layiq idilər. Allah bunu bilirdi və onların hər birinin qəlbini dolduran xeyirxahlıqdan xəbərdardı.",{"from":183,"to":183,"text":951},"Ayədə Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) Mədinədə gördüyü yuxusundan bəhs edilir. O (s.ə.s.) öz səhabələrinə deyir ki, Məkkəyə necə daxil olduğunu və Kəbənin ətrafını təvaf etdiyini görmüşdür. Lakin Hüdeybiyə sülhü bağlandıqdan sonra onlar Kəbəni ziyarət etmədən Mədinəyə qayıtdılar. Bəziləri hətta Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) belə dedilər: “Məgər sən demirdin ki, Biz Kəbəyə gələcəyik və onun ətrafında təvaf edəcəyik?” O (s.ə.s.) demişdi: “Məgər mən sizə demişdim ki, o, bu il baş verəcəkdir?” Onlar demişdilər: “Xeyr”. Belə olduqda o (s.ə.s) dedi: “Həqiqətən də, siz ora gedəcək və onun ətrafını təvaf edəcəksiniz».\n\nBeləliklə, bu ayədə Fövqəluca nəzərdə tutmuşdu ki, Peyğəmbərin (s.ə.s.) yuxusu mütləq gerçəkləşəcəkdir, onun müxtəlif şərhləri isə onun həqiqiliyini qətiyyən azaltmır. Siz Məscidülharama daxil olaraq öz görkəminizlə Allahın müqəddəs Evinə öz ehtiramınızı bildirəcəksiniz. Siz düşmənlərdən qorxmayaraq, zəvvarlığın bütün ayinlərini yerinə yetirəcək və onu başınızı qırxdırmaqla və ya saçınızı qısaltmaqla sona çatdıracaqsınız. Yalnız Allah bilir ki, sizə nə daha çox fayda verəcəkdir. Buna görə, siz mütləq yerinə yetirəcəyiniz ziyarətlə yanaşı, Rəbb sizin müşriklərlə sülh müqaviləsi bağlamanıza kömək etmişdir.\n\nHüdeybiyədə baş verən hadisədən sonra bir çox müsəlmanların ürəkləri Allahın müdrik niyyətinin onlara aydın olmamasından təlaş keçirirdi. Onda Fövqəluca hikmətin və belə qərarın faydasının nədən ibarət olduğunu onlara izah etdi və onlar əmin oldular ki, Onun bütün hökümləri onları haqq yolla – birbaşa Onun mərhəmətinə nail olmağa doğru aparır.",{"from":190,"to":190,"text":953},"Allah Öz Elçisini (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) faydalı biliklə göndərmişdi və o (s.ə.s), insanları azğınlıqdan çıxarır və onlara xeyirlə şər arasında fərqi görməyə kömək edirdi. O (Pak və Müqəddəs), həqiqətdən, ədalətdən, xeyirxahlıqdan və mərhəmətdən ibarət bir din nazil etmişdir. Bütün bunlar, ruhu nəcibləşdirən, ürəyi təmizləyən iş və əməllərdə öz əksini tapır, gözəl əxlaq tərbiyə edir və insanın özünün əhəmiyyətini artırır. Allah Öz Elçisini (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) göndərmişdi ki, islamı digər dinlərdən ucaltsın və batili inandırıcı dəlillərlə, yeri gəldikdə isə, qılınc və nizələrlə darmadağın etsin.",{"from":197,"to":197,"text":955},"Muhəmməd – Allahın Elçisidir (ona Allahın salavatı və salamı olsun!). Onu (s.ə.s.) əhatə edən mühacirlər və ənsarlar - əsil möminlərdir. Onlar ən gözəl keyfiyyətlərə, məziyyətlərə malikdirlər, müşriklərlə ciddi-cəhdlə mübarizə aparır və kafirliyin məhv edilməsi üçün var qüvvələrini əsirgəmirdilər. Onlar Allahın düşmənlərinə qarşı amansız idilər, çünki kafirlər onların qarşısında alçalmış və gücsüz idirlər. Lakin eyni zamanda onlar öz iman sahibi olan qardaş və bacılarını sevirlər, onlara qarşı mərhəmətli və xeyirxahdırlar. Onlar birlikdə vahid bir orqanizmə bənzərlər və onlardan hər biri özü üçün istədiyini, qardaşı üçün də istəyər.\n\nOnlar insanlarla qarşılıqlı münasibətlərini belə qururlar. Onların Allahla münasibətlərinə gəldikdə isə, onlar çoxlu namaz qılırlar və buna görə sən onları rüku edən və səcdə qılan görərsən. Bununla onlar Rəbbin mərhəmətini və lütüfkarlığını qazanmaq istəyirlər. Allahın razılığı və Onun bol mükafatı – onların yeganə məqsədidir.\n\nTez-tez, səylə və gözəl tərzdə ibadət etmələri sayəsində onların çöhrəsi nur saçmağa başlayır və onlarda səcdədən izlər qalır. Səmimi duaları onların qəlbini ziyalandırmış, görkəmlərini əzəmətli etmişdir. Fövqəluca onları, Musa peyğəmbərə (ə) nazil etdiyi Tövratda belə təsvir etmişdir.\n\nİncildə isə onlar əkin timsalında təqdim olunmuşlar. Əkin sahəsi becərildikdə, torpaqdan ilk cücərti çıxır və möhkəmlənir. O get-gedə bərkiyir, öz saplağı üzərində düz ucalaraq əkinçiləri öz mükəmməlliyi, gözəlliyi və şuxluğu ilə heyrətləndirir. Fövqəluca səhabələri əkinlə müqayisə edir. Onlar insanlara fayda verirlər və insanlar onlara ehtiyac duyurlar. Onlar möhkəm imanı və qəti hərəkətləri ilə əkinin saplağına və sünbüllərinə bənzəyirlər. İslamı yeni qəbul edən müsəlmanlar isə cavan budaqlara bənzərdirlər. Onlar böyüyüb özlərindən əvvəlkilərə çatırlar və onlara başladıqları işi davam etdirməkdə kömək göstərirlər – Allahın dininə layiqincə etiqad edir və onu digər insanlara çatdırırlar. Onlar, müsəlmanlarla toqquşan və vuruşan və onların birliyinin və düşmən qarşısında sarsılmazlığının şahidi olan kafirlərdə qəzəb hissi oyadırlar.\n\nSonra Allah xəbər verir ki, səhabələr özlərində iki gözəl keyfiyyəti təcəssüm etdirmişlər: imanı və saleh bilikləri. Fövqəluca Allah da onlardan ötrü iki sevinc hazırlamışdır: onlara bu dünyada və ölümdən sonra şərdən xilas olma gətirən bağışlanma və hər iki dünyada böyük mükafat.\n\nİndi isə, mən istəyirəm ki, Hüdeybiyə yürüşünün bəzi hadisələrini təfsilatı ilə, imam Şəmsəddin İbn əl-Qəyyimin kitabının “Peyğəmbər yolu” fəslinə istinad edərək, təsvir edim.\n\nNafi rəvayət etmişdir ki, Hüdeybiyə sülh müqaviləsi Hicri təqviminin 6-cı ilində, zülqədə ayında bağlanmışdı. Bu rəy səhihdir və onunla əz-Zöhri, Qətədə, Musa b. Ukbə, Muhəmməd b. İshaq və bir çox başqaları razı idilər.\n\nHişam b. Urva nəql edirdi ki, onun atası ona danışmışdı ki, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) Hüdeybiyəyə ramazanda getmişdi, sülh müqaviləsini isə şəvval ayında bağlamışdılar, lakin bu rəy yanlışdır. Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) ramazanda artıq Məkkəni fəth etmişdi.\n\nİmam əl-Buxari və imam Müslimin “əs-Səhih” hədislər toplularında Ənəs b. Malikdən gətirilən səhih hədisdə deyilir ki, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) dörd dəfə ümrəyə getmişdi və bu hər dəfə zülqədə ayında olmuşdu. Bu dörd ziyarətlərdən birində qarşısı alınmış ziyarət Hüdeybiyə sülhü bağlanan ildə baş vermişdi. Ənəs xəbər verir ki, həmin il Peyğəmbəri (s.ə.s.) min beş yüz adam müşayiət edirdi. Həmin hədis toplularında Cabir və Abdullah b. Əbu Aufun hədisləri də verilmişdir ki, onlarda Peyğəmbəri (s.ə.s.) müvafiq olaraq min dörd yüz və min üç yüz adamın müşayiət etdiyi göstərilmişdir.\n\nQətədə deyir ki, o, Səid b. əl-Museyyibdən soruşmuşdur: “Razılıq beyəti zamanı nə qədər adam iştirak edirdi?” O, demişdir: “Min beş yüz nəfər”. Onda Qətədə deyib: “Cabir b. Abdullah rəvayət edibmiş ki, onlar min dörd yüz nəfər idilər». Səid ona etiraz edərək: “Allah ona rəhm etsin, çünki o, səhv edib. O, özü mənə demişdi ki, onlar min beş yüz nəfər idi».\n\nDoğrudan da, Cabirdən bizədək bu məsələyə aid iki səhih xəbər gəlib çatmışdır. Belə xəbərlərdən birində deyilir: Cabir rəvayət edib ki, səhabələr həmin il yetmiş dişi dəvə kəsdilər və hər dəvə yeddi adam üçün kəsilmişdi. Ondan soruşanda ki, onlar neçə nəfər idilər, o demişdi: “Min dörd yüz piyada və atlı».\n\nŞöbənin hədisində xəbər verilir ki, Qətədə, Səid b. əl-Museyibin öz atasının adından dediyi: “Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) ilə birlikdə ağac altında min dörd yüz nəfər toplanmışdı. Mən iki rəydən, buna daha çox meyl edirəm. O, həm də əl-Bəri b. Əzibin, Makil b. Yəsərin, əl-Museyyib b. Xuznun dediklərinə və Sələmə b. əl-Əkvadan gələn ən səhih xəbərə istinad edir.\n\nDigər rəylərdən birinə görə, bu yürüşdə cəmi beş yüz adam iştirak etmişdir. Bu – açıq yanlışlıqdır. Səhabələr cəmisi yetmiş dişi dəvə kəsmək məcburiyyətində qalmışdılar: hər dəvəni yeddi və ya, deyək ki, on nəfərin adından kəsmişdilər. Bu heç vəchlə belə bir rəyin lehinə şəhadət vermir. Hədisdə tamamilə aydın deyilmişdir ki, yeddi müsəlman bir dişi dəvəni qurban verirdi və cəmi yetmiş heyvan kəsilmişdi. Tutaq ki, qurban verilməsində bütün müsəlmanlar iştirak etmişdilər. Onda belə çıxır ki, onlar cəmisi yeddi yüz deyil, dörd yüz nəfər imişlər. Ən yaxşısı, lazımsız hesablamalar aparmamaqdır və birbaşa hədisin özünə müraciət etməkdir. Onda birmənalı olaraq deyilir ki, onlar min dörd yüz nəfər idilər.\n\nAllahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) Zül-Hüleyfəyə çatdıqda, qurbanlıq heyvanları nişanlamaq və boyunlarına kəndir bağlamaq tapşırığı verdi və ümrə (kiçik həcc) niyyəti edərək ehrama girdi. Sonra o (s.ə.s.), qarşı tərəfə xuza qəbiləsindən bir nəfər[4] göndərdi ki, qureyşlilərin nə kimi tədbirlər tökdüklərini öyrənib, xəbər gətirsin. Müsəlmanlar Usfan adlı yerə yaxınlaşdıqda, kəşfiyyatçı Peyğəmbərin (s.ə.s.) yanına qayıtdı və dedi: “Mən indicə Kəəb b. Lueyi gördüm. Onlar özləri ilə axabiləri də götürmüşdülər və çox böyük bir qoşun yığmışdılar. Onlar sənə Məkkəyə girməyə mane olmaq üçün səninlə döyüşməyə hazırdırlar».\n\nAllahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) səhabələri ilə məsləhətləşdi: “Qureyşlilərə köməyə gedən axabilərin məskənlərinə basqın edib, qadınlarını və uşaqlarını əsirmi götürək? Bu halda, hətta onlar döyüşmək istəsələr də, qisas almaq haqqında fikirləşəcək və kədərlənəcəklər. Ya da yaxşı olar ki, Məkkəyə yolumuzu davam etdirək və bizim qabağımızı almağa cəhd göstərənlərlə döyüşək?” Əbu Bəkr dedi: “Allah və Onun Elçisi necə etmək lazım olduğunu daha yaxşı bilirlər. Biz həcc ziyarətinə gəlmişik və döyüşmək istəmirik. Lakin əgər kimsə yolumuzun üstünə çıxsa, onda biz onlarla vuruşmağa hazırıq”. Onu dinlədikdən sonra, Peyğəmbər (s.ə.s.) dedi: “Onda, irəli!”\n\nSəhabələr yollarına bir müddət davam etdikdən sonra Peyğəmbər (s.ə.s.) dedi: “Xalid b. əl-Valid qureyşli atlıları dəstəsi ilə əl-Həmim adlı yerdə dayanmışdır. Onları sağdan yan ötüb keçək. Xalid öz dəstəsi ilə müsəlmanları görmədi və biləndə ki, onlar onu ötüb keçiblər, dördnala çaparaq Məkkəyə yollandılar ki, qureyşliləri xəbərdar etsinlər.\n\nPeyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) Saniyət əl-Mərar adlı yerə çatdıqda, onun (s.ə.s) Kəsva adlı dəvəsi diz üstə çökdü. Adamlar onun üstünə qışqırmağa başladılar ki, o, yoluna davam etsin, lakin dişi dəvə yerindən tərpənmədi. Səhabələr belə dedilər: “Kəsvə tərslik edir”. Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) isə dedi: “O tərslik etmir. Onun belə xasiyyəti yoxdur. Onu Dayandıran, fili də belə dayandırmışdı». Sonra o (s.ə.s.) dedi: “Canım Əlində olana and içirəm! Mən onların istənilən təklifinə razılaşaram, əgər onlar bunu Allahın haram etdiyinə hörmət əlaməti olaraq etmiş olsalar». Sonra Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) dəvəyə səsləndi və o, o saat qalxdı. Nəhayət, müsəlmanlar gəlib Hüdeybiyəyə çatdılar. Onlar orada bir quyu tapdılar ki, içində su, demək olar ki, yox idi. Səhabələr ondan az-az içməyə başladılar və onu tezliklə qurutdular. Onlar Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) şikayət etdilər və o (s.ə.s.) oxdanından bir ox çıxarıb, onu quyunun dibinə qoymağı əmr etdi. Su quyuda qalxmağa başladı və o, səhabələr oradan gedənə qədər qalxmaqda davam edirdi.\n\nQureyşlilər qorxurdular ki, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) onlara basqın edər və onda o (s.ə.s.) qərara aldı ki, öz səhabələrindən birini onların yanına göndərsin və bundan ötrü Ömər b. əl-Xəttabı yanına çağırdı. Ömər dedi: “Ey Allahın Elçisi! Kəbin nəslindən Məkkədə elə bir adam yoxdur ki, əgər qureyşlilər mənə pislik etsələr, mənim tərəfimi saxlasın. Yaxşı olar ki, Osman b. Əffanı göndərəsən. Orada onun qohumları vardır və o, nə demək istəsən, onlara çatdıra bilər».\n\nBelə olduqda, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) Osmanı çağırdı və ona qureyşlilərin yanına getməyi tapşırdı və dedi: “Onlara xəbər ver ki, mən onlarla döyüşməyə gəlməmişəm, yalnız ziyarət etmək istəyirəm, sonra da onlara islamı qəbul etməyi təklif et”.\n\nPeyğəmbər (s.ə.s.) ona həmçinin buyurdu ki, Məkkədə qalan mömin kişilər və qadınlarla görüşsün və onları yaxın qələbə müjdəsi ilə sevindirsin və onlara xəbər versin ki, Fövqəlqüdrətli və Böyük Allah mütləq öz dininə Məkkədə üstünlük əldə etməyə yardım göstərəcəkdir. Buna görə onlar artıq gizlənməsinlər və iman gətirdiklərini gizli saxlamasınlar. Osman (Allah ondan razı olsun!) yola düşdü və Baldah adlı yerdə qureyşlilərlə görüşdü. Müşriklər ondan soruşdular: “Sən hara gedirsən?” O cavab verdi: “Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) məni göndərmişdir ki, mən sizi Allaha iman gətirməyə və islamı qəbul etməyə dəvət edim və sizə xəbər verim ki, biz sizinlə döyüşməyə deyil, ziyarət etməyə gəlmişik.”\n\nAban b. Səid Osmana yaxınlaşdı və onunla salamlaşdı. Sonra Aban onu öz himayəsi altına götürdü, öz atını yəhərləyib Osmanı ardında oturtdu. Beləcə onlar Məkkəyə gəldilər. Müsəlmanlar Osmanın qayıtmasını gözləməyib, belə deməyə başladılar: “Osman bizdən əvvəl Kəbəyə çatdı və artıq onu təvaf etmişdir». Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) dedi: “Mən düşünmürəm ki, biz mühasirədə olduğumuz halda, o, Kəbəni təvaf etmişdir”. Adamlar dedilər: “Ey Allahın Elçisi, bunu etməyə ona nə mane olur ki? O, artıq Allahın Evinədək gedib çatmışdır». O (s.ə.s.) dedi: “Sadəcə, mən düşünürəm ki, o, bizsiz Kəbənin ətrafını təvaf etməz”.\n\nBu danışıqlar davam edərkən müsəlmanlar müşriklərdən o qədər də uzaqda deyildilər. Bu vaxt onların arasında mübahisə düşdü və kiçik bir vuruşma oldu. Əleyhdarlar bir-birilərinin üstünə qışqırır, bir-birilərinə ox və daş atırdılar, lakin axırda, sakitləşdilər. Bu arada Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) Osmanın (Allah ondan razı olsun!) öldürülməsi haqqında bir şayiə çatdı.\n\nPeyğəmbər (s.ə.s.) möminləri ona (s.ə.s.) sadiq qalacaqlarına and içməyə çağırdı və həyəcanlanmış müsəlmanlar bir ağac altında onun (s.ə.s.) ətrafına toplaşdılar, ona sadiq qalacaqlarına və onu heç bir şəraitdə tərk etməyəcəklərinə and içdilər. Andı qəbul edən zaman Peyğəmbər (s.ə.s.) özü öz əlini sıxdı və dedi: “Bu – Osmana görə”. Bu zaman Osman özü də qayıdıb gəldi və adamlar ona dedilər: “Əbu Abdullah, sən Kəbənin ətrafını təvaf etməkdən razı qaldınmı?” O dedi: “Siz mənim haqqında pis düşünmüsünüz! Canımın Əlində olduğuna and içirəm ki, əgər mən orada bir il də qalsaydım, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) isə bu zaman Hüdeybiyədə olsaydı, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) təvaf etmədikcə, mən Kəbənin ətrafını təvaf etməzdim. Qureyşlilər mənə təvaf etməyi təklif etdilər, lakin mən imtina etdim”. Belə olduqda adamlar dedilər: “Həqiqətən, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) Allah barədə bizdən yaxşı xəbərdardır və onun (s.ə.s.) niyyətləri isə daha təmizdir».\n\nMüsəlmanlar ağac altında and içəndə, Ömər Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) əlindən tutmuşdu, Makil b. Yasar isə Peyğəmbərə (s.ə.s.) maneçilik edən budağı tutub saxlamışdı. Sədaqət andını, əl-Cudd b. Kaysdan başqa, hamısı içdi. Birinci olaraq Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) əlini Əbu Sinan əl-Əsədi sıxdı. Sələmə b. Əkva isə onun (s.ə.s.) əlini üç dəfə sıxdı: əvvəlcə, ortada və axırda.\n\nAllahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) yanına ilk gələnlərdən biri Budeyl b. Bərka xuzay nəslindən idi və özünün bir-neçə qohumları ilə gəlmişdi. Onlar Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) Tuxamada yaxın adamları idilər. Budeyl dedi: “Mən Kəb b. Luey və Amir b. Luey dəstəsindən gəlmişəm. Onlar çox böyük qoşunla Hüdeybiyə sularına enmişlər. Onlar hətta gənc köşəkləri də analari ilə birlikdə özləri ilə götürmüşlər. Onlar səninlə döyüşməyə hazırlaşırlar və səni Məkkəyə buraxmaq istəmirlər”.\n\nAllahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) dedi: “Biz döyüşməyə gəlməmişik, gəlmişik ki, ziyarət edək. Qureyşlilər onsuz da müharibə ilə əldən salınıblar və o onlara çoxsaylı dərd-qəm gətirmişdir. Əgər onlar istəyirlərsə, onda mən onlarla müvəqqəti sülh müqaviləsi bağlaya bilərəm və onda onlar məni rahat buraxarlar. Onlar istəsələr, başqalarının etdiyi kimi, islamı qəbul edə bilərlər. Yox, əgər onlar hökmən bizimlə döyüşmək istəyirlərsə, onda onlar artıq bütün qüvvələrini toplayıblar. Canım Əlində olana and içirəm! Biz onlarla öz işimiz uğrunda bir nəfər kimi məhv olanadək və ya Allah başlatdığı işi bitirənədək vuruşacağıq». Budeyl onu (s.ə.s.) dinlədikdən sonra dedi: “Mən sənin sözlərini onlara çatdıraram”.\n\nO qureyşlilərin yanına gedib dedi: “Mən o adamın yanında oldum və onun dediyini eşitdim. Əgər istəyirsinizsə, onun sözlərini sizə çatdıra bilərəm”. Axmaq cahillər qışqırmağa başladılar: “Bizə lazım deyil ki, sən bizə onun haqqında danışasam”. Lakin müdrik ağsaqqallar dedilər: “Danış, eşitdiklərini”. Budeyl danışıb qurtardıqdan sonra, Sakif qəbiləsindən olan Urva b. Məsud dedi: “O sizə ağıllı təklif etmişdir. Onu qəbul edin və mənə Muhəmmədin yanına getməyə imkan verin”. Onlar dedilər: “Get onun yanına”.\n\nUrva Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) yanına gəldi və onunla (s.ə.s.) danışıqlara başladı. Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) ona Budeylə dediklərinin eynini söylədi. Onda Urva belə dedi: “Ey Muhəmməd! Ola bilsin ki, sən öz xalqını məhv edə bilərsən. Lakin sən eşitmisənmi ki, sənə qədər ərəblərdən kimsə öz yaxınlarını məhv etsin? Amma ola da bilər ki, hər şey əksinə çevrilsin və mənə elə gəlir ki, belə olduqda, sənin adamlarının lap çoxu qaçarlar və səni tərk edərlər”. Bu zaman Əbu Bəkr müdaxilə edib dedi: “Lata yalvar! Bizmi qaçacağıq və onu tərk edəcəyik?!” Urva soruşdu: “Bunu kim dedi?” Əbu Bəkr adını dedi. Onda Urva belə cavab verdi: “Canım Əlində olana and içirəm! Əgər sənin mənə etdiyin yaxşılıq və mənim sənə onun əvəzini hələ qaytara bilməməyim olmasaydı, mən sənə cavab verərdim”.\n\nO, Peyğəmbərlə (s.ə.s.) söhbətini davam edərək vaxtaşırı onun (s.ə.s.) saqqalından tuturdu. Peyğəmbərlə (s.ə.s.) yanaşı qılıncı qınında olan əl-Muğirə b. Şubə başında dəbilqə ilə dayanmışdı. Urva növbəti dəfə əlini Peyğəmbərin (s.ə.s.) saqqalına aparanda, əl-Muğirə qılıncının qınının ucu ilə onun əlinə vurdu və dedi: “Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) saqqalından əlini çək!” Urva başını qaldırıb soruşdu: “Sən kimsən?” O dedi: “Əl-Muğirə b. Şubə». Urva dedi: “Aramızda ən xəyanətkar çıxan sən deyildinmi?”\n\nİş orasındadır ki, islamı qəbul etməmişdən əvvəl, əl-Muğirə yolda bütün yol yoldaşlarını öldürərək, onların malını götürüb Peyğəmbərin (s.ə.s.) yanına gəlmişdi. O (s.ə.s.), ona demişdi: “Mən sənin islama gəlməyini qəbul edirəm, lakin sənin varidatından heç nə götürmürəm».\n\nSonra Urva Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) səhabələrini müşahidə etməyə başladı və gördü ki, o (s.ə.s.), tüpürmək istəyən kimi, müsəlmanlardan biri əlini uzadırdı və sonra həmin tüpürçəyi üzünə, bədəninə sürtürdü. O (s.ə.s.), bir tapşırıq verəndə, səhabələr o saat onu yerinə yetirirdilər. O (s.ə.s.), dəstəmaz alanda isə, onlar o dəstəmaz suyunu əldə etməkdən ötrü, az qala onu bir-birinin əlindən almaq istəyirdilər. O (s.ə.s.) danışmağa başlayan kimi, onlar səslərini kəsirdilər. Peyğəmbərə (s.ə.s.) bəslədikləri dərin ehtirama görə onlar hətta onun (s.ə.s.) üzünə birbaşa baxmağa cəzarət etmirdilər.\n\nUrva qureyşlilərin yanına qayıdıb dedi: “Ey mənim qəbilədaşlarım! Allaha and olsun ki, mən çoxlu çarların yanında olmuşam. Mən Xosrovun, Sezarın və Nequsun yanında olmuşam. Lakin – Allaha and içirəm! – mən görməmişəm ki, o çarların ətrafındakılar onlara, səhabələrinin Muhəmmədə bəslədikləri qədər ehtiram bəsləsinlər. Allaha and olsun ki, o (s.ə.s) tüpürən kimi, onlardan biri əlini uzadıb tüpürcəyini üzünə, üstünə sürtür. O (s.ə.s), sərəncam verən ki, onlar o saat onu icra edirlər. O (s.ə.s) yuyunanda, onlar yuyunduğu suyun qalığını əldə etməkdən ötrü az qala dalaşırlar. O (s.ə.s) danışanda isə, onlar dinməz dayanır və hətta ona birbaşa baxmağa belə cəsarət etmirlər. O (s.ə.s), bizə ağıllı bir təklif etdi. Onu qəbul edin».\n\nKinan nəslindən olan bir nəfər dedi: “Mənə icazə verin Muhəmmədin yanına gedim”. Ona imkan verdilər və o, Peyğəmbərə (s.ə.s.) yaxınlaşdıqda, o (s.ə.s.) dedi: “Bu – filankəsdir. Onun xalqı qurbanlıq heyvanlarına ehtiram bəsləyir. Onu onların yanına aparın”. Müsəlmanlar onu zəvvarların çığırışı ilə qarşıladılar və qurbanlıq heyvanları ona göstərdilər. Belə olduqda o dedi: “Allah Pakdır! Bu insanlara ziyarət etməyə maneəçilik edilməməlidir».\n\nSonra o, məkkəlilərin yanına qayıtdı və dedi: “Mən gördüm ki, qurbanlıq heyvanlar qırxılmış və boyunlarına boyunbağılar taxılmışdır. Mən hesab edirəm ki, biz onların ziyarət etmələrinə mane olmamalıyıq».\n\nBu vaxt Mikraz b. Hafs ayağa qalxıb dedi: “Mənə də icazə verin onun yanına gedim». Onu gördükdə, Peyğəmbər (s.ə.s.) dedi: “Bu – Mikraz b. Hafzdır. O, günahkar bir adamdır”. Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) onunla söhbət etdiyi arada, Suheyl b. Amr müsəlmanların yanına gəldi. Bu vaxt Peyğəmbər (s.ə.s.) dedi: “Allah sizin taleyinizi asanlaşdırdı”. Suheyl ona (s.ə.s.) qureyşlilərlə müqavilə bağlamağı təklif etdi və o (s.ə.s.) katibini çağırıb, ona əmr etdi: “Yaz: “Bismillahir-rahmanir-Rahim». Suheyl etiraz etdi: “Allaha and olsun ki, biz heç bir rahmanı tanımırıq. Yaxşı olar ki, “Allahın adı ilə” yazsın”.\n\nMüsəlmanlar buna səs-küy saldılar: “Allaha and olsun ki, biz müqaviləni yalnız “Mərhəmətli və Rəhimli Allahın adı ilə” başlayacağıq». Lakin Peyğəmbər (s.ə.s.) dedi: “Yaz: “Allahın adı ilə!”\n\nSonra o (s.ə.s.) dedi: “Ardını yaz: “Aşağıda ifadə edilən gəlmişlər Allahın Elçisi Muhəmməd...”. Bu zaman Suheyl yenə sözə qarışdı və dedi: “Allaha and içirəm ki, əgər biz sənin doğrudan da Allahın Elçisi olduğuna əmin olsaydıq, onda sənə həcc ziyarətini icra etməyə mane olmazdıq və səninlə döyüşməzdik. Yaxşı olar ki: “Muhəmməd b. Abdullah” yazasan. Peyğəmbər (s.ə.s.) dedi: “Mən onsuz da, hətta siz mənə inanmasanız da, Allahın Elçisi olaraq qalıram. Yaz: “Muhəmməd b. Abdullah». Sonra Peyğəmbər (s.ə.s.) tələb etdi ki, qureyşlilər Kəbəyə gedən yolu azad etsinlər və müsəlmanlara onun ətrafında təvaf etməyə imkan versinlər. Lakin Suheyl dedi: “Allaha and içirəm ki, ərəblər bizim sizə təzyiq altında güzəştə getdiyimizi deməyəcəklər. Sən ziyarəti gələn il edəcəksən”. Peyğəmbər (s.ə.s.) buna da razılaşdı.\n\nSuheyl də öz tərəfindən tələb etdi ki, Peyğəmbər (s.ə.s.) Mədinəyə qaçan hər hansı məkkəlini, hətta o müsəlman olsa da, qureyşlilərə qaytarmalıdır. Müsəlmanlar dedilər: “Sübhənallah! Biz müsəlman olmuş şəxsi necə müşriklərə qaytara bilərik?”\n\nBu zaman Məkkənin aşağı tərəfindən müsəlmanların düşərgəsinə qandallanmış bir nəfər – Suheylin oğlu – Əbu Cəndal gəlib çıxdı. O, müsəlmanlara tərəf atıldı, lakin bu zaman Suheyl dedi: “Muhəmməd! Budur, sənin bizə qaytaracaqlarının birincisi”. Peyğəmbər (s.ə.s.) dedi: “Biz hələ sazişi imzalamamışıq. Suheyl isə belə cavab verdi: “Onda mən səninlə heç vəchlə saziş bağlamaram”. Peyğəmbər (s.ə.s.) dedi: “Mənim xatirimə ona qalmağa icazə ver». O dedi: “İcazə vermərəm». Peyğəmbər (s.ə.s.) dedi: “Gəl bunu et”. Lakin Suheyl sözündən dönmədi və dedi: “Mən bunu etmərəm».\n\nBu vaxt Əbu Cəndal qışqırdı: “Ey müsəlmanlar! Doğrudanmı mən müsəlman olduqdan və sizin yanınıza gəldikdən sonra, məni qaytaracaqsınız? Məgər siz görmürsünüz ki, onlar mənimlə necə rəftar ediblər?!” Cəndal doğrudan da Allahın yolunda çox əzab-əziyyətə tab gətirmişdi və bu müsəlmanları narahat edirdi.\n\nSonradan Ömər b. əl-Xəttab deyərdi: “Allaha and içirəm ki, mən islamı qəbul etdiyim gündən bəri, şübhələr mənə heç vaxt həmin gündəki kimi əzab verməmişdi. Mən Peyğəmbərin (s.ə.s.) yanına gəlib dedim: “Ey Allahın Elçisi! Məgər sən peyğəmbər deyilsən?” O cavab verdi: “Əlbəttə, peyğəmbərəm”. Mən dedim: “Biz haqlıyıq, düşmənlərimiz isə yoldan azmışlar?” O cavab verdi: “Əlbəttə”. Mən dedim: “Onda nə üçün biz öz dinizmizi alçaldırıq və evə qayıdırıq. Niyə Allah bizim və düşmənlərimizin arasında hökm vermir?” Peyğəmbər (s.ə.s.) dedi: “Mən – Allahın Elçisiyəm. O (Pak və Müqəddəs), hər işdə mənə kömək edir və mən Ona itaətsizlik göstərə bilmərəm.” Onda mən soruşdum: “Məgər sən bizə deməmişdin ki, biz məscidə girəcək və Kəbənin ətrafını təvaf edəcəyik?” Peyğəmbər (s.ə.s.) dedi: “Bəli, demişdim. Lakin mən sənə demişdimmi ki, bunu bu il edəcəksən?” “Yox”, deyə cavab verdim. O (s.ə.s.) isə əlavə etdi: “Sən mütləq ona daxil olacaqsan və təvaf edəcəksən”. Sonra mən Əbu Bəkrə yanaşdım və ona da Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) dediyimi söylədim. O (Allah ondan razı olsun!) da mənə eyni şeyi dedi və əlavə etdi: “Ondan bərk yapış. Allaha and içirəm ki, o – haqlıdır». O vaxtdan mən hər şeyi edirəm ki, günahlarımı yuyum.\n\nMüqavilə imzalandıqda, Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) dedi: “Qalxın və heyvanları kəsin, sonra da başınızı qırxdırın”. O (s.ə.s.) bunu üç dəfə təkrar etdi, amma səhabələrdən heç biri yerindən qalxmadı.\n\nBelə olduqda, o (s.ə.s.) Umm Sələmənin çadırına girdi və vəziyyəti ona danışdı. Möminlərin anası dedi: “Ey Allahın Elçisi, bu sənin xoşuna gəlirmi? Get, dəvəni kəsənədək heç kimi dindirmə, sonra dəlləyini çağır ki, başını qırxsın». Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) çadırdan çıxdı və heç kimlə danışmayaraq, dəvəsini kəsdi və dəlləyi başını qırxdı. Bunları görüb, səhabələr heyvanlarını kəsməyə getdilər və bir-birilərinin başlarını qırxdılar. Ağır qəm-qüssədən onlar bir-birilərinin başını qırxarkən, tükləri təraş etməklə yanaşı bilmədən başlarının dərisini də zədələyirdilər.\n\nSonra müsəlmanların düşərgəsinə bir-neçə mömin qadın gəldi və Fövqəlqüdrətli, Böyük Allah: “Ey iman gətirənlər! Mömin qadınlar hicrət edib sizin yanınıza gəldikdə, onları sınaqdan keçirin. Allah onların imanından xəbərdardır. Əgər siz bilsəniz ki, onlar iman gətirənlərdir, onda onları kafirlərə qaytarmayın, çünki onlar bunlara, bunlar da onlara halal deyildir. Onlara[5] yalnız xərclədiklərini geri qaytarın. Siz, mehrlərini qaytardıqdan sonra, onlarla evlənsəniz, sizə günah olmaz. Kafir qadınları nikahınızda saxlamayın. Sərf etdiyinizi istəyin[6]. Onlar da sərf etdiklərini istəsinlər[7]...” (Mümtəinə, 60\u002F10). Ömər elə həmin gün özünün müşriklikdən əl çəkməmiş iki arvadını boşadı və bundan sonra Mədinəyə qayıtdı. Onlardan birinə - Müaviyə, digərinə isə Səfvan b. Umeyyə evləndilər.\n\nGeri qayıdanda Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) vəhy nazil edildi: Həqiqətən, Biz sənə aydın qələbə əta etdik”. Ömər ondan (s.ə.s.) soruşdu: “Ey Allahın Elçisi, deməli, bu, qələbədir?” O (s.ə.s.) dedi: “Bəli!” Elə ondaca növbəti ayələr nazil edildi: “O – möminlərin ürəyinə rahatlıq Naziledəndir...”."]