[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"suras-meta":3,"sura-2-alikhan":694,"$fYDr5g73-1u-vTGKRiQ_QR_4nIsiRK3XFsoUJBjFl22U":1827},[4,12,20,27,34,41,48,54,61,68,74,80,86,93,100,107,114,120,127,134,140,147,154,161,168,175,182,189,196,203,210,217,223,230,236,242,248,255,260,266,273,279,286,292,299,304,310,316,322,328,333,339,344,350,356,361,368,374,380,385,390,396,401,407,412,418,424,430,436,441,447,452,458,463,469,474,480,485,490,496,502,508,514,519,525,530,536,542,547,552,558,564,570,575,581,587,592,598,603,608,614,620,626,632,638,644,650,656,662,667,672,677,682,688],{"id":5,"nameAr":6,"nameAz":7,"nameRu":8,"nameEn":9,"nameTransliteration":9,"type":10,"ayahCount":11},1,"سُورَةُ ٱلْفَاتِحَةِ","Əl-Fatihə","Аль-Фатиха","Al-Fatihah","meccan",7,{"id":13,"nameAr":14,"nameAz":15,"nameRu":16,"nameEn":17,"nameTransliteration":17,"type":18,"ayahCount":19},2,"سُورَةُ البَقَرَةِ","Əl-Bəqərə","Аль-Бакара","Al-Baqarah","medinan",286,{"id":21,"nameAr":22,"nameAz":23,"nameRu":24,"nameEn":25,"nameTransliteration":25,"type":18,"ayahCount":26},3,"سُورَةُ آلِ عِمۡرَانَ","Ali-İmran","Али Имран","Ali-Imran",200,{"id":28,"nameAr":29,"nameAz":30,"nameRu":31,"nameEn":32,"nameTransliteration":32,"type":18,"ayahCount":33},4,"سُورَةُ النِّسَاءِ","Ən-Nisa","Ан-Ниса","An-Nisa",176,{"id":35,"nameAr":36,"nameAz":37,"nameRu":38,"nameEn":39,"nameTransliteration":39,"type":18,"ayahCount":40},5,"سُورَةُ المَائـِدَةِ","Əl-Maidə","Аль-Маида","Al-Maidah",120,{"id":42,"nameAr":43,"nameAz":44,"nameRu":45,"nameEn":46,"nameTransliteration":46,"type":10,"ayahCount":47},6,"سُورَةُ الأَنۡعَامِ","Əl-Ənam","Аль-Анам","Al-Anam",165,{"id":11,"nameAr":49,"nameAz":50,"nameRu":51,"nameEn":52,"nameTransliteration":52,"type":10,"ayahCount":53},"سُورَةُ الأَعۡرَافِ","Əl-Əraf","Аль-Араф","Al-Araf",206,{"id":55,"nameAr":56,"nameAz":57,"nameRu":58,"nameEn":59,"nameTransliteration":59,"type":18,"ayahCount":60},8,"سُورَةُ الأَنفَالِ","Əl-Ənfal","Аль-Анфаль","Al-Anfal",75,{"id":62,"nameAr":63,"nameAz":64,"nameRu":65,"nameEn":66,"nameTransliteration":66,"type":18,"ayahCount":67},9,"سُورَةُ التَّوۡبَةِ","Ət-Tövbə","Ат-Тауба","At-Tawbah",129,{"id":69,"nameAr":70,"nameAz":71,"nameRu":72,"nameEn":71,"nameTransliteration":71,"type":10,"ayahCount":73},10,"سُورَةُ يُونُسَ","Yunus","Юнус",109,{"id":75,"nameAr":76,"nameAz":77,"nameRu":78,"nameEn":77,"nameTransliteration":77,"type":10,"ayahCount":79},11,"سُورَةُ هُودٍ","Hud","Худ",123,{"id":81,"nameAr":82,"nameAz":83,"nameRu":84,"nameEn":83,"nameTransliteration":83,"type":10,"ayahCount":85},12,"سُورَةُ يُوسُفَ","Yusuf","Юсуф",111,{"id":87,"nameAr":88,"nameAz":89,"nameRu":90,"nameEn":91,"nameTransliteration":91,"type":18,"ayahCount":92},13,"سُورَةُ الرَّعۡدِ","Ər-Rəd","Ар-Раад","Ar-Rad",43,{"id":94,"nameAr":95,"nameAz":96,"nameRu":97,"nameEn":98,"nameTransliteration":98,"type":10,"ayahCount":99},14,"سُورَةُ إِبۡرَاهِيمَ","İbrahim","Ибрахим","Ibrahim",52,{"id":101,"nameAr":102,"nameAz":103,"nameRu":104,"nameEn":105,"nameTransliteration":105,"type":10,"ayahCount":106},15,"سُورَةُ الحِجۡرِ","Əl-Hicr","Аль-Хиджр","Al-Hijr",99,{"id":108,"nameAr":109,"nameAz":110,"nameRu":111,"nameEn":112,"nameTransliteration":112,"type":10,"ayahCount":113},16,"سُورَةُ النَّحۡلِ","Ən-Nəhl","Ан-Нахль","An-Nahl",128,{"id":115,"nameAr":116,"nameAz":117,"nameRu":118,"nameEn":119,"nameTransliteration":119,"type":10,"ayahCount":85},17,"سُورَةُ الإِسۡرَاءِ","Əl-İsra","Аль-Исра","Al-Isra",{"id":121,"nameAr":122,"nameAz":123,"nameRu":124,"nameEn":125,"nameTransliteration":125,"type":10,"ayahCount":126},18,"سُورَةُ الكَهۡفِ","Əl-Kəhf","Аль-Кахф","Al-Kahf",110,{"id":128,"nameAr":129,"nameAz":130,"nameRu":131,"nameEn":132,"nameTransliteration":132,"type":10,"ayahCount":133},19,"سُورَةُ مَرۡيَمَ","Məryəm","Марьям","Maryam",98,{"id":135,"nameAr":136,"nameAz":137,"nameRu":138,"nameEn":137,"nameTransliteration":137,"type":10,"ayahCount":139},20,"سُورَةُ طه","Ta-Ha","Та Ха",135,{"id":141,"nameAr":142,"nameAz":143,"nameRu":144,"nameEn":145,"nameTransliteration":145,"type":10,"ayahCount":146},21,"سُورَةُ الأَنبِيَاءِ","Əl-Ənbiya","Аль-Анбийа","Al-Anbiya",112,{"id":148,"nameAr":149,"nameAz":150,"nameRu":151,"nameEn":152,"nameTransliteration":152,"type":18,"ayahCount":153},22,"سُورَةُ الحَجِّ","Əl-Həcc","Аль-Хадж","Al-Hajj",78,{"id":155,"nameAr":156,"nameAz":157,"nameRu":158,"nameEn":159,"nameTransliteration":159,"type":10,"ayahCount":160},23,"سُورَةُ المُؤۡمِنُونَ","Əl-Muminun","Аль-Муминун","Al-Muminun",118,{"id":162,"nameAr":163,"nameAz":164,"nameRu":165,"nameEn":166,"nameTransliteration":166,"type":18,"ayahCount":167},24,"سُورَةُ النُّورِ","Ən-Nur","Ан-Нур","An-Nur",64,{"id":169,"nameAr":170,"nameAz":171,"nameRu":172,"nameEn":173,"nameTransliteration":173,"type":10,"ayahCount":174},25,"سُورَةُ الفُرۡقَانِ","Əl-Furqan","Аль-Фуркан","Al-Furqan",77,{"id":176,"nameAr":177,"nameAz":178,"nameRu":179,"nameEn":180,"nameTransliteration":180,"type":10,"ayahCount":181},26,"سُورَةُ الشُّعَرَاءِ","Əş-Şuəra","Аш-Шуара","Ash-Shuara",227,{"id":183,"nameAr":184,"nameAz":185,"nameRu":186,"nameEn":187,"nameTransliteration":187,"type":10,"ayahCount":188},27,"سُورَةُ النَّمۡلِ","Ən-Nəml","Ан-Намль","An-Naml",93,{"id":190,"nameAr":191,"nameAz":192,"nameRu":193,"nameEn":194,"nameTransliteration":194,"type":10,"ayahCount":195},28,"سُورَةُ القَصَصِ","Əl-Qəsəs","Аль-Касас","Al-Qasas",88,{"id":197,"nameAr":198,"nameAz":199,"nameRu":200,"nameEn":201,"nameTransliteration":201,"type":10,"ayahCount":202},29,"سُورَةُ العَنكَبُوتِ","Əl-Ənkəbut","Аль-Анкабут","Al-Ankabut",69,{"id":204,"nameAr":205,"nameAz":206,"nameRu":207,"nameEn":208,"nameTransliteration":208,"type":10,"ayahCount":209},30,"سُورَةُ الرُّومِ","Ər-Rum","Ар-Рум","Ar-Rum",60,{"id":211,"nameAr":212,"nameAz":213,"nameRu":214,"nameEn":215,"nameTransliteration":215,"type":10,"ayahCount":216},31,"سُورَةُ لُقۡمَانَ","Loğman","Лукман","Luqman",34,{"id":218,"nameAr":219,"nameAz":220,"nameRu":221,"nameEn":222,"nameTransliteration":222,"type":10,"ayahCount":204},32,"سُورَةُ السَّجۡدَةِ","Əs-Səcdə","Ас-Саджда","As-Sajdah",{"id":224,"nameAr":225,"nameAz":226,"nameRu":227,"nameEn":228,"nameTransliteration":228,"type":18,"ayahCount":229},33,"سُورَةُ الأَحۡزَابِ","Əl-Əhzab","Аль-Ахзаб","Al-Ahzab",73,{"id":216,"nameAr":231,"nameAz":232,"nameRu":233,"nameEn":234,"nameTransliteration":234,"type":10,"ayahCount":235},"سُورَةُ سَبَإٍ","Səba","Саба","Saba",54,{"id":237,"nameAr":238,"nameAz":239,"nameRu":240,"nameEn":239,"nameTransliteration":239,"type":10,"ayahCount":241},35,"سُورَةُ فَاطِرٍ","Fatir","Фатир",45,{"id":243,"nameAr":244,"nameAz":245,"nameRu":246,"nameEn":245,"nameTransliteration":245,"type":10,"ayahCount":247},36,"سُورَةُ يسٓ","Ya-Sin","Йа Син",83,{"id":249,"nameAr":250,"nameAz":251,"nameRu":252,"nameEn":253,"nameTransliteration":253,"type":10,"ayahCount":254},37,"سُورَةُ الصَّافَّاتِ","Əs-Saffat","Ас-Саффат","As-Saffat",182,{"id":256,"nameAr":257,"nameAz":258,"nameRu":259,"nameEn":258,"nameTransliteration":258,"type":10,"ayahCount":195},38,"سُورَةُ صٓ","Sad","Сад",{"id":261,"nameAr":262,"nameAz":263,"nameRu":264,"nameEn":265,"nameTransliteration":265,"type":10,"ayahCount":60},39,"سُورَةُ الزُّمَرِ","Əz-Zumər","Аз-Зумар","Az-Zumar",{"id":267,"nameAr":268,"nameAz":269,"nameRu":270,"nameEn":271,"nameTransliteration":271,"type":10,"ayahCount":272},40,"سُورَةُ غَافِرٍ","Ğafir","Гафир","Ghafir",85,{"id":274,"nameAr":275,"nameAz":276,"nameRu":277,"nameEn":278,"nameTransliteration":278,"type":10,"ayahCount":235},41,"سُورَةُ فُصِّلَتۡ","Fussilət","Фуссилат","Fussilat",{"id":280,"nameAr":281,"nameAz":282,"nameRu":283,"nameEn":284,"nameTransliteration":284,"type":10,"ayahCount":285},42,"سُورَةُ الشُّورَىٰ","Əş-Şura","Аш-Шура","Ash-Shura",53,{"id":92,"nameAr":287,"nameAz":288,"nameRu":289,"nameEn":290,"nameTransliteration":290,"type":10,"ayahCount":291},"سُورَةُ الزُّخۡرُفِ","Əz-Zuxruf","Аз-Зухруф","Az-Zukhruf",89,{"id":293,"nameAr":294,"nameAz":295,"nameRu":296,"nameEn":297,"nameTransliteration":297,"type":10,"ayahCount":298},44,"سُورَةُ الدُّخَانِ","Əd-Duxan","Ад-Духан","Ad-Dukhan",59,{"id":241,"nameAr":300,"nameAz":301,"nameRu":302,"nameEn":303,"nameTransliteration":303,"type":10,"ayahCount":249},"سُورَةُ الجَاثِيَةِ","Əl-Casiyə","Аль-Джасийа","Al-Jathiyah",{"id":305,"nameAr":306,"nameAz":307,"nameRu":308,"nameEn":309,"nameTransliteration":309,"type":10,"ayahCount":237},46,"سُورَةُ الأَحۡقَافِ","Əl-Əhqaf","Аль-Ахкаф","Al-Ahqaf",{"id":311,"nameAr":312,"nameAz":313,"nameRu":314,"nameEn":315,"nameTransliteration":315,"type":18,"ayahCount":256},47,"سُورَةُ مُحَمَّدٍ","Muhəmməd","Мухаммад","Muhammad",{"id":317,"nameAr":318,"nameAz":319,"nameRu":320,"nameEn":321,"nameTransliteration":321,"type":18,"ayahCount":197},48,"سُورَةُ الفَتۡحِ","Əl-Fəth","Аль-Фатх","Al-Fath",{"id":323,"nameAr":324,"nameAz":325,"nameRu":326,"nameEn":327,"nameTransliteration":327,"type":18,"ayahCount":121},49,"سُورَةُ الحُجُرَاتِ","Əl-Hucurat","Аль-Худжурат","Al-Hujurat",{"id":329,"nameAr":330,"nameAz":331,"nameRu":332,"nameEn":331,"nameTransliteration":331,"type":10,"ayahCount":241},50,"سُورَةُ قٓ","Qaf","Каф",{"id":334,"nameAr":335,"nameAz":336,"nameRu":337,"nameEn":338,"nameTransliteration":338,"type":10,"ayahCount":209},51,"سُورَةُ الذَّارِيَاتِ","Əz-Zariyat","Аз-Зарийат","Adh-Dhariyat",{"id":99,"nameAr":340,"nameAz":341,"nameRu":342,"nameEn":343,"nameTransliteration":343,"type":10,"ayahCount":323},"سُورَةُ الطُّورِ","Ət-Tur","Ат-Тур","At-Tur",{"id":285,"nameAr":345,"nameAz":346,"nameRu":347,"nameEn":348,"nameTransliteration":348,"type":10,"ayahCount":349},"سُورَةُ النَّجۡمِ","Ən-Nəcm","Ан-Наджм","An-Najm",62,{"id":235,"nameAr":351,"nameAz":352,"nameRu":353,"nameEn":354,"nameTransliteration":354,"type":10,"ayahCount":355},"سُورَةُ القَمَرِ","Əl-Qəmər","Аль-Камар","Al-Qamar",55,{"id":355,"nameAr":357,"nameAz":358,"nameRu":359,"nameEn":360,"nameTransliteration":360,"type":18,"ayahCount":153},"سُورَةُ الرَّحۡمَٰن","Ər-Rəhman","Ар-Рахман","Ar-Rahman",{"id":362,"nameAr":363,"nameAz":364,"nameRu":365,"nameEn":366,"nameTransliteration":366,"type":10,"ayahCount":367},56,"سُورَةُ الوَاقِعَةِ","Əl-Vaqiə","Аль-Вакиа","Al-Waqiah",96,{"id":369,"nameAr":370,"nameAz":371,"nameRu":372,"nameEn":373,"nameTransliteration":373,"type":18,"ayahCount":197},57,"سُورَةُ الحَدِيدِ","Əl-Hədid","Аль-Хадид","Al-Hadid",{"id":375,"nameAr":376,"nameAz":377,"nameRu":378,"nameEn":379,"nameTransliteration":379,"type":18,"ayahCount":148},58,"سُورَةُ المُجَادلَةِ","Əl-Mucadilə","Аль-Муджадила","Al-Mujadilah",{"id":298,"nameAr":381,"nameAz":382,"nameRu":383,"nameEn":384,"nameTransliteration":384,"type":18,"ayahCount":162},"سُورَةُ الحَشۡرِ","Əl-Həşr","Аль-Хашр","Al-Hashr",{"id":209,"nameAr":386,"nameAz":387,"nameRu":388,"nameEn":389,"nameTransliteration":389,"type":18,"ayahCount":87},"سُورَةُ المُمۡتَحنَةِ","Əl-Mumtəhinə","Аль-Мумтахана","Al-Mumtahanah",{"id":391,"nameAr":392,"nameAz":393,"nameRu":394,"nameEn":395,"nameTransliteration":395,"type":18,"ayahCount":94},61,"سُورَةُ الصَّفِّ","Əs-Saff","Ас-Сафф","As-Saff",{"id":349,"nameAr":397,"nameAz":398,"nameRu":399,"nameEn":400,"nameTransliteration":400,"type":18,"ayahCount":75},"سُورَةُ الجُمُعَةِ","Əl-Cumuə","Аль-Джумуа","Al-Jumuah",{"id":402,"nameAr":403,"nameAz":404,"nameRu":405,"nameEn":406,"nameTransliteration":406,"type":18,"ayahCount":75},63,"سُورَةُ المُنَافِقُونَ","Əl-Munafiqun","Аль-Мунафикун","Al-Munafiqun",{"id":167,"nameAr":408,"nameAz":409,"nameRu":410,"nameEn":411,"nameTransliteration":411,"type":18,"ayahCount":121},"سُورَةُ التَّغَابُنِ","Ət-Təğabun","Ат-Тагабун","At-Taghabun",{"id":413,"nameAr":414,"nameAz":415,"nameRu":416,"nameEn":417,"nameTransliteration":417,"type":18,"ayahCount":81},65,"سُورَةُ الطَّلَاقِ","Ət-Talaq","Ат-Талак","At-Talaq",{"id":419,"nameAr":420,"nameAz":421,"nameRu":422,"nameEn":423,"nameTransliteration":423,"type":18,"ayahCount":81},66,"سُورَةُ التَّحۡرِيمِ","Ət-Təhrim","Ат-Тахрим","At-Tahrim",{"id":425,"nameAr":426,"nameAz":427,"nameRu":428,"nameEn":429,"nameTransliteration":429,"type":10,"ayahCount":204},67,"سُورَةُ المُلۡكِ","Əl-Mulk","Аль-Мульк","Al-Mulk",{"id":431,"nameAr":432,"nameAz":433,"nameRu":434,"nameEn":435,"nameTransliteration":435,"type":10,"ayahCount":99},68,"سُورَةُ القَلَمِ","Əl-Qələm","Аль-Калам","Al-Qalam",{"id":202,"nameAr":437,"nameAz":438,"nameRu":439,"nameEn":440,"nameTransliteration":440,"type":10,"ayahCount":99},"سُورَةُ الحَاقَّةِ","Əl-Haqqə","Аль-Хакка","Al-Haqqah",{"id":442,"nameAr":443,"nameAz":444,"nameRu":445,"nameEn":446,"nameTransliteration":446,"type":10,"ayahCount":293},70,"سُورَةُ المَعَارِجِ","Əl-Məaric","Аль-Мааридж","Al-Maarij",{"id":448,"nameAr":449,"nameAz":450,"nameRu":451,"nameEn":450,"nameTransliteration":450,"type":10,"ayahCount":190},71,"سُورَةُ نُوحٍ","Nuh","Нух",{"id":453,"nameAr":454,"nameAz":455,"nameRu":456,"nameEn":457,"nameTransliteration":457,"type":10,"ayahCount":190},72,"سُورَةُ الجِنِّ","Əl-Cinn","Аль-Джинн","Al-Jinn",{"id":229,"nameAr":459,"nameAz":460,"nameRu":461,"nameEn":462,"nameTransliteration":462,"type":10,"ayahCount":135},"سُورَةُ المُزَّمِّلِ","Əl-Muzzəmmil","Аль-Муззаммиль","Al-Muzzammil",{"id":464,"nameAr":465,"nameAz":466,"nameRu":467,"nameEn":468,"nameTransliteration":468,"type":10,"ayahCount":362},74,"سُورَةُ المُدَّثِّرِ","Əl-Muddəssir","Аль-Муддассир","Al-Muddaththir",{"id":60,"nameAr":470,"nameAz":471,"nameRu":472,"nameEn":473,"nameTransliteration":473,"type":10,"ayahCount":267},"سُورَةُ القِيَامَةِ","Əl-Qiyamə","Аль-Кийама","Al-Qiyamah",{"id":475,"nameAr":476,"nameAz":477,"nameRu":478,"nameEn":479,"nameTransliteration":479,"type":18,"ayahCount":211},76,"سُورَةُ الإِنسَانِ","Əl-İnsan","Аль-Инсан","Al-Insan",{"id":174,"nameAr":481,"nameAz":482,"nameRu":483,"nameEn":484,"nameTransliteration":484,"type":10,"ayahCount":329},"سُورَةُ المُرۡسَلَاتِ","Əl-Mursəlat","Аль-Мурсалат","Al-Mursalat",{"id":153,"nameAr":486,"nameAz":487,"nameRu":488,"nameEn":489,"nameTransliteration":489,"type":10,"ayahCount":267},"سُورَةُ النَّبَإِ","Ən-Nəbə","Ан-Наба","An-Naba",{"id":491,"nameAr":492,"nameAz":493,"nameRu":494,"nameEn":495,"nameTransliteration":495,"type":10,"ayahCount":305},79,"سُورَةُ النَّازِعَاتِ","Ən-Naziat","Ан-Назиат","An-Naziat",{"id":497,"nameAr":498,"nameAz":499,"nameRu":500,"nameEn":501,"nameTransliteration":501,"type":10,"ayahCount":280},80,"سُورَةُ عَبَسَ","Əbəsə","Абаса","Abasa",{"id":503,"nameAr":504,"nameAz":505,"nameRu":506,"nameEn":507,"nameTransliteration":507,"type":10,"ayahCount":197},81,"سُورَةُ التَّكۡوِيرِ","Ət-Təkvir","Ат-Таквир","At-Takwir",{"id":509,"nameAr":510,"nameAz":511,"nameRu":512,"nameEn":513,"nameTransliteration":513,"type":10,"ayahCount":128},82,"سُورَةُ الانفِطَارِ","Əl-İnfitar","Аль-Инфитар","Al-Infitar",{"id":247,"nameAr":515,"nameAz":516,"nameRu":517,"nameEn":518,"nameTransliteration":518,"type":10,"ayahCount":243},"سُورَةُ المُطَفِّفِينَ","Əl-Mutaffifin","Аль-Мутаффифин","Al-Mutaffifin",{"id":520,"nameAr":521,"nameAz":522,"nameRu":523,"nameEn":524,"nameTransliteration":524,"type":10,"ayahCount":169},84,"سُورَةُ الانشِقَاقِ","Əl-İnşiqaq","Аль-Иншикак","Al-Inshiqaq",{"id":272,"nameAr":526,"nameAz":527,"nameRu":528,"nameEn":529,"nameTransliteration":529,"type":10,"ayahCount":148},"سُورَةُ البُرُوجِ","Əl-Buruc","Аль-Бурудж","Al-Buruj",{"id":531,"nameAr":532,"nameAz":533,"nameRu":534,"nameEn":535,"nameTransliteration":535,"type":10,"ayahCount":115},86,"سُورَةُ الطَّارِقِ","Ət-Tariq","Ат-Тарик","At-Tariq",{"id":537,"nameAr":538,"nameAz":539,"nameRu":540,"nameEn":541,"nameTransliteration":541,"type":10,"ayahCount":128},87,"سُورَةُ الأَعۡلَىٰ","Əl-Əla","Аль-Аля","Al-Ala",{"id":195,"nameAr":543,"nameAz":544,"nameRu":545,"nameEn":546,"nameTransliteration":546,"type":10,"ayahCount":176},"سُورَةُ الغَاشِيَةِ","Əl-Ğaşiyə","Аль-Гашийа","Al-Ghashiyah",{"id":291,"nameAr":548,"nameAz":549,"nameRu":550,"nameEn":551,"nameTransliteration":551,"type":10,"ayahCount":204},"سُورَةُ الفَجۡرِ","Əl-Fəcr","Аль-Фаджр","Al-Fajr",{"id":553,"nameAr":554,"nameAz":555,"nameRu":556,"nameEn":557,"nameTransliteration":557,"type":10,"ayahCount":135},90,"سُورَةُ البَلَدِ","Əl-Bələd","Аль-Балад","Al-Balad",{"id":559,"nameAr":560,"nameAz":561,"nameRu":562,"nameEn":563,"nameTransliteration":563,"type":10,"ayahCount":101},91,"سُورَةُ الشَّمۡسِ","Əş-Şəms","Аш-Шамс","Ash-Shams",{"id":565,"nameAr":566,"nameAz":567,"nameRu":568,"nameEn":569,"nameTransliteration":569,"type":10,"ayahCount":141},92,"سُورَةُ اللَّيۡلِ","Əl-Leyl","Аль-Лайл","Al-Layl",{"id":188,"nameAr":571,"nameAz":572,"nameRu":573,"nameEn":574,"nameTransliteration":574,"type":10,"ayahCount":75},"سُورَةُ الضُّحَىٰ","Əd-Duha","Ад-Духа","Ad-Duha",{"id":576,"nameAr":577,"nameAz":578,"nameRu":579,"nameEn":580,"nameTransliteration":580,"type":10,"ayahCount":55},94,"سُورَةُ الشَّرۡحِ","Əş-Şərh","Аш-Шарх","Ash-Sharh",{"id":582,"nameAr":583,"nameAz":584,"nameRu":585,"nameEn":586,"nameTransliteration":586,"type":10,"ayahCount":55},95,"سُورَةُ التِّينِ","Ət-Tin","Ат-Тин","At-Tin",{"id":367,"nameAr":588,"nameAz":589,"nameRu":590,"nameEn":591,"nameTransliteration":591,"type":10,"ayahCount":128},"سُورَةُ العَلَقِ","Əl-Ələq","Аль-Алак","Al-Alaq",{"id":593,"nameAr":594,"nameAz":595,"nameRu":596,"nameEn":597,"nameTransliteration":597,"type":10,"ayahCount":35},97,"سُورَةُ القَدۡرِ","Əl-Qədr","Аль-Кадр","Al-Qadr",{"id":133,"nameAr":599,"nameAz":600,"nameRu":601,"nameEn":602,"nameTransliteration":602,"type":18,"ayahCount":55},"سُورَةُ البَيِّنَةِ","Əl-Beyyinə","Аль-Баййина","Al-Bayyinah",{"id":106,"nameAr":604,"nameAz":605,"nameRu":606,"nameEn":607,"nameTransliteration":607,"type":18,"ayahCount":55},"سُورَةُ الزَّلۡزَلَةِ","Əz-Zəlzələ","Аз-Залзала","Az-Zalzalah",{"id":609,"nameAr":610,"nameAz":611,"nameRu":612,"nameEn":613,"nameTransliteration":613,"type":10,"ayahCount":75},100,"سُورَةُ العَادِيَاتِ","Əl-Adiyat","Аль-Адийат","Al-Adiyat",{"id":615,"nameAr":616,"nameAz":617,"nameRu":618,"nameEn":619,"nameTransliteration":619,"type":10,"ayahCount":75},101,"سُورَةُ القَارِعَةِ","Əl-Qariə","Аль-Кариа","Al-Qariah",{"id":621,"nameAr":622,"nameAz":623,"nameRu":624,"nameEn":625,"nameTransliteration":625,"type":10,"ayahCount":55},102,"سُورَةُ التَّكَاثُرِ","Ət-Təkasur","Ат-Такасур","At-Takathur",{"id":627,"nameAr":628,"nameAz":629,"nameRu":630,"nameEn":631,"nameTransliteration":631,"type":10,"ayahCount":21},103,"سُورَةُ العَصۡرِ","Əl-Əsr","Аль-Аср","Al-Asr",{"id":633,"nameAr":634,"nameAz":635,"nameRu":636,"nameEn":637,"nameTransliteration":637,"type":10,"ayahCount":62},104,"سُورَةُ الهُمَزَةِ","Əl-Huməzə","Аль-Хумаза","Al-Humazah",{"id":639,"nameAr":640,"nameAz":641,"nameRu":642,"nameEn":643,"nameTransliteration":643,"type":10,"ayahCount":35},105,"سُورَةُ الفِيلِ","Əl-Fil","Аль-Филь","Al-Fil",{"id":645,"nameAr":646,"nameAz":647,"nameRu":648,"nameEn":649,"nameTransliteration":649,"type":10,"ayahCount":28},106,"سُورَةُ قُرَيۡشٍ","Qureyş","Курайш","Quraysh",{"id":651,"nameAr":652,"nameAz":653,"nameRu":654,"nameEn":655,"nameTransliteration":655,"type":10,"ayahCount":11},107,"سُورَةُ المَاعُونِ","Əl-Maun","Аль-Маун","Al-Maun",{"id":657,"nameAr":658,"nameAz":659,"nameRu":660,"nameEn":661,"nameTransliteration":661,"type":10,"ayahCount":21},108,"سُورَةُ الكَوۡثَرِ","Əl-Kövsər","Аль-Каусар","Al-Kawthar",{"id":73,"nameAr":663,"nameAz":664,"nameRu":665,"nameEn":666,"nameTransliteration":666,"type":10,"ayahCount":42},"سُورَةُ الكَافِرُونَ","Əl-Kafirun","Аль-Кафирун","Al-Kafirun",{"id":126,"nameAr":668,"nameAz":669,"nameRu":670,"nameEn":671,"nameTransliteration":671,"type":18,"ayahCount":21},"سُورَةُ النَّصۡرِ","Ən-Nəsr","Ан-Наср","An-Nasr",{"id":85,"nameAr":673,"nameAz":674,"nameRu":675,"nameEn":676,"nameTransliteration":676,"type":10,"ayahCount":35},"سُورَةُ المَسَدِ","Əl-Məsəd","Аль-Масад","Al-Masad",{"id":146,"nameAr":678,"nameAz":679,"nameRu":680,"nameEn":681,"nameTransliteration":681,"type":10,"ayahCount":28},"سُورَةُ الإِخۡلَاصِ","Əl-İxlas","Аль-Ихлас","Al-Ikhlas",{"id":683,"nameAr":684,"nameAz":685,"nameRu":686,"nameEn":687,"nameTransliteration":687,"type":10,"ayahCount":35},113,"سُورَةُ الفَلَقِ","Əl-Fələq","Аль-Фаляк","Al-Falaq",{"id":689,"nameAr":690,"nameAz":691,"nameRu":692,"nameEn":693,"nameTransliteration":693,"type":10,"ayahCount":42},114,"سُورَةُ النَّاسِ","Ən-Nas","Ан-Нас","An-Nas",{"sura":695,"meta":1712},{"id":13,"nameAr":14,"nameAz":15,"nameRu":16,"nameEn":17,"nameTransliteration":17,"type":18,"ayahCount":19,"ayahs":696},[697,700,703,706,709,712,715,718,721,724,727,730,733,736,739,742,745,748,751,754,757,760,763,766,769,772,775,778,781,784,787,790,793,796,799,802,805,808,811,814,817,820,823,826,829,832,835,838,841,844,847,850,853,856,859,862,865,868,871,874,877,880,883,886,889,892,895,898,901,904,907,910,913,916,919,922,925,928,931,934,937,940,943,946,949,952,955,958,961,964,967,970,973,976,979,982,985,988,991,994,997,1000,1003,1006,1009,1012,1015,1018,1021,1024,1027,1030,1033,1036,1039,1043,1047,1051,1054,1058,1061,1065,1068,1071,1075,1079,1083,1087,1090,1093,1097,1101,1105,1109,1113,1116,1120,1124,1128,1132,1136,1139,1143,1147,1151,1155,1159,1163,1167,1171,1175,1179,1183,1187,1191,1195,1199,1203,1207,1211,1215,1219,1223,1227,1231,1234,1238,1242,1246,1250,1254,1258,1262,1266,1270,1274,1277,1281,1285,1289,1293,1297,1300,1304,1308,1312,1316,1320,1324,1328,1332,1336,1340,1344,1348,1352,1356,1360,1364,1368,1371,1375,1379,1383,1387,1391,1394,1398,1402,1406,1410,1414,1418,1422,1426,1430,1434,1438,1442,1446,1450,1454,1458,1462,1466,1470,1474,1477,1481,1485,1489,1493,1497,1501,1505,1509,1513,1517,1521,1525,1529,1533,1537,1541,1545,1549,1553,1557,1561,1565,1569,1573,1577,1581,1585,1589,1593,1597,1601,1605,1609,1613,1617,1621,1625,1629,1633,1637,1641,1645,1649,1653,1657,1661,1665,1669,1673,1677,1681,1685,1689,1693,1697,1701,1705,1709],{"number":5,"arabic":698,"translation":699},"بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ الٓمٓ","Əlif. Ləm. Mim.",{"number":13,"arabic":701,"translation":702},"ذَٰلِكَ ٱلْكِتَٰبُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًۭى لِّلْمُتَّقِينَ","Bu, qətiyyən şübhə doğurmayan, müttəqilərə doğru yol göstərən bir Kitabdır.",{"number":21,"arabic":704,"translation":705},"ٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِٱلْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقْنَٰهُمْ يُنفِقُونَ","O kəslər ki, qeybə iman gətirir, namaz qılır və Bizim onlara verdiyimiz ruzidən Allah yolunda xərcləyirlər;",{"number":28,"arabic":707,"translation":708},"وَٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَبِٱلْءَاخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ","O kəslər ki, sənə nazil olana və səndən əvvəl nazil olanlara iman gətirir, axirətə də yəqinliklə inanırlar.",{"number":35,"arabic":710,"translation":711},"أُو۟لَٰٓئِكَ عَلَىٰ هُدًۭى مِّن رَّبِّهِمْ ۖ وَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ","Onlar öz Rəbbindən gələn doğru yoldadırlar. Məhz onlar nicat tapanlardır.",{"number":42,"arabic":713,"translation":714},"إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ سَوَآءٌ عَلَيْهِمْ ءَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ","Həqiqətən, kafirləri qorxutsan da, qorxutmasan da, onlar üçün fərqi yoxdur, iman gətirməzlər.",{"number":11,"arabic":716,"translation":717},"خَتَمَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَىٰ سَمْعِهِمْ ۖ وَعَلَىٰٓ أَبْصَٰرِهِمْ غِشَٰوَةٌۭ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌۭ","Allah onların qəlblərini və qulaqlarını möhürləmiş, gözlərinə də pərdə çəkmişdir. Onlar üçün böyük bir əzab vardır.",{"number":55,"arabic":719,"translation":720},"وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَبِٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ وَمَا هُم بِمُؤْمِنِينَ","İnsanlar arasında elələri də vardır ki, mömin olmadıqları halda: “Allaha və Axirət gününə inanırıq”– deyirlər.",{"number":62,"arabic":722,"translation":723},"يُخَٰدِعُونَ ٱللَّهَ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ","Onlar Allahı və iman gətirənləri aldatmağa çalışırlar. Halbuki yalnız özlərini aldadır və bunu anlamırlar.",{"number":69,"arabic":725,"translation":726},"فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ فَزَادَهُمُ ٱللَّهُ مَرَضًۭا ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌۢ بِمَا كَانُوا۟ يَكْذِبُونَ","Onların qəlblərində xəstəlik vardır və Allah da onların xəstəliyini artırmışdır. Yalan söylədiklərinə görə də ağrılı-acılı bir əzab çəkəcəklər.",{"number":75,"arabic":728,"translation":729},"وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ قَالُوٓا۟ إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ","Onlara: “Yer üzündə fəsad törətməyin!”– deyildiyi zaman: “Biz ki, ancaq xeyirxahlıq edənlərik!”– deyirlər.",{"number":81,"arabic":731,"translation":732},"أَلَآ إِنَّهُمْ هُمُ ٱلْمُفْسِدُونَ وَلَٰكِن لَّا يَشْعُرُونَ","Sözsüz ki, onlar fəsad törədənlərdir, amma bunu başa düşmürlər.",{"number":87,"arabic":734,"translation":735},"وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ ءَامِنُوا۟ كَمَآ ءَامَنَ ٱلنَّاسُ قَالُوٓا۟ أَنُؤْمِنُ كَمَآ ءَامَنَ ٱلسُّفَهَآءُ ۗ أَلَآ إِنَّهُمْ هُمُ ٱلسُّفَهَآءُ وَلَٰكِن لَّا يَعْلَمُونَ","Onlara: “Bu insanlar iman gətirdiyi kimi siz də iman gətirin!”– deyildiyi zaman: “Biz də səfehlərin iman gətirdikləri kimi iman gətirək?”– deyirlər. Doğrusu, onlar özləri səfehdirlər, lakin bunu bilmirlər.",{"number":94,"arabic":737,"translation":738},"وَإِذَا لَقُوا۟ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ قَالُوٓا۟ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوْا۟ إِلَىٰ شَيَٰطِينِهِمْ قَالُوٓا۟ إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ","Onlar möminlərlə rastlaşdıqda: “Biz iman gətirdik!”– deyirlər, öz şeytanları (azmış dostları) ilə təklikdə qaldıqda isə: “Biz sizinləyik. Biz möminlərə ancaq istehza edirik!”– deyirlər.",{"number":101,"arabic":740,"translation":741},"ٱللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِى طُغْيَٰنِهِمْ يَعْمَهُونَ","Allah da onlara istehza edər və azğınlıqlarını o qədər artırar ki, sərgərdan gəzərlər.",{"number":108,"arabic":743,"translation":744},"أُو۟لَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشْتَرَوُا۟ ٱلضَّلَٰلَةَ بِٱلْهُدَىٰ فَمَا رَبِحَت تِّجَٰرَتُهُمْ وَمَا كَانُوا۟ مُهْتَدِينَ","Onlar, doğru yolu verib azğınlığı satın almış kimsələrdir. Amma onların ticarəti qazanc gətirmədi və özləri də doğru yola yönəlmədilər.",{"number":115,"arabic":746,"translation":747},"مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ ٱلَّذِى ٱسْتَوْقَدَ نَارًۭا فَلَمَّآ أَضَآءَتْ مَا حَوْلَهُۥ ذَهَبَ ٱللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِى ظُلُمَٰتٍۢ لَّا يُبْصِرُونَ","Onların məsəli zülmət gecədə od qalayan kimsənin məsəlinə bənzər. Alov onun ətrafındakıları işıqlandırdığı zaman Allah onların nurunu aparar, özlərini də heç bir şey görə bilməyəcəkləri zülmətlər içərisində buraxar.",{"number":121,"arabic":749,"translation":750},"صُمٌّۢ بُكْمٌ عُمْىٌۭ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ","Onlar kar, lal və kor olduqlarına görə doğru yola qayıtmazlar.",{"number":128,"arabic":752,"translation":753},"أَوْ كَصَيِّبٍۢ مِّنَ ٱلسَّمَآءِ فِيهِ ظُلُمَٰتٌۭ وَرَعْدٌۭ وَبَرْقٌۭ يَجْعَلُونَ أَصَٰبِعَهُمْ فِىٓ ءَاذَانِهِم مِّنَ ٱلصَّوَٰعِقِ حَذَرَ ٱلْمَوْتِ ۚ وَٱللَّهُ مُحِيطٌۢ بِٱلْكَٰفِرِينَ","Yaxud onların məsəli zülmət içində göy gurultusu və şimşəklə yağan leysana düşənlərin məsəlinə bənzəyir ki, ildırımdan ölmək qorxusu ilə barmaqlarını qulaqlarına tıxayırlar. Şübhəsiz ki, Allah kafirləri hər tərəfdən əhatəyə almışdır.",{"number":135,"arabic":755,"translation":756},"يَكَادُ ٱلْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَٰرَهُمْ ۖ كُلَّمَآ أَضَآءَ لَهُم مَّشَوْا۟ فِيهِ وَإِذَآ أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا۟ ۚ وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَٰرِهِمْ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌۭ","Şimşək az qalır ki, onların gözlərini çıxartsın. Şimşək hər dəfə onların yolunu işıqlandırdıqda onunla gedirlər, zülmət onları bürüdükdə isə dayanıb dururlar. Əgər Allah istəsəydi, onları eşitməkdən və görməkdən məhrum edərdi. Şübhəsiz ki, Allah hər şeyə qadirdir.",{"number":141,"arabic":758,"translation":759},"يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعْبُدُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُمْ وَٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ","Ey insanlar! Sizi və sizdən öncəkiləri yaratmış Rəbbinizə ibadət edin ki, bəlkə Allahdan qorxasınız.",{"number":148,"arabic":761,"translation":762},"ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ ٱلْأَرْضَ فِرَٰشًۭا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءًۭ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۭ فَأَخْرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزْقًۭا لَّكُمْ ۖ فَلَا تَجْعَلُوا۟ لِلَّهِ أَندَادًۭا وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ","O, sizin üçün yer üzünü döşəmə, göyü isə tavan etdi. Göydən su endirib onunla sizin üçün növbənöv məhsullardan ruzi yetişdirdi. Siz də bunu bildiyiniz halda heç kəsi Allaha tay tutmayın.",{"number":155,"arabic":764,"translation":765},"وَإِن كُنتُمْ فِى رَيْبٍۢ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا۟ بِسُورَةٍۢ مِّن مِّثْلِهِۦ وَٱدْعُوا۟ شُهَدَآءَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ","Əgər qulumuza nazil etdiyimizə şübhə edirsinizsə, onda ona bənzər bir surə gətirin və əgər doğru deyirsinizsə, Allahdan savayı bütün şahidlərinizi köməyə çağırın!",{"number":162,"arabic":767,"translation":768},"فَإِن لَّمْ تَفْعَلُوا۟ وَلَن تَفْعَلُوا۟ فَٱتَّقُوا۟ ٱلنَّارَ ٱلَّتِى وَقُودُهَا ٱلنَّاسُ وَٱلْحِجَارَةُ ۖ أُعِدَّتْ لِلْكَٰفِرِينَ","Əgər siz bunu edə bilmirsinizsə, – heç edə də bilməzsiniz – onda yanacağı insanlardan və daşlardan olan, kafirlər üçün hazırlanmış oddan çəkinin.",{"number":169,"arabic":770,"translation":771},"وَبَشِّرِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّٰتٍۢ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُ ۖ كُلَّمَا رُزِقُوا۟ مِنْهَا مِن ثَمَرَةٍۢ رِّزْقًۭا ۙ قَالُوا۟ هَٰذَا ٱلَّذِى رُزِقْنَا مِن قَبْلُ ۖ وَأُتُوا۟ بِهِۦ مُتَشَٰبِهًۭا ۖ وَلَهُمْ فِيهَآ أَزْوَٰجٌۭ مُّطَهَّرَةٌۭ ۖ وَهُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ","İman gətirib saleh əməllər edənlərə müjdə ver ki, onlar üçün ağacları altından çaylar axan Cənnət bağları vardır. Hər dəfə onun meyvələrindən onlara ruzi verildikcə: “Bu ki, əvvəlcə bizə verilən ruzidir!”– deyəcəklər. Halbuki onlara onun oxşarı veriləcəkdir. Onlardan ötrü orada pak zövcələr var və onlar orada əbədi qalacaqlar.",{"number":176,"arabic":773,"translation":774},"۞ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَسْتَحْىِۦٓ أَن يَضْرِبَ مَثَلًۭا مَّا بَعُوضَةًۭ فَمَا فَوْقَهَا ۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ ۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فَيَقُولُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلًۭا ۘ يُضِلُّ بِهِۦ كَثِيرًۭا وَيَهْدِى بِهِۦ كَثِيرًۭا ۚ وَمَا يُضِلُّ بِهِۦٓ إِلَّا ٱلْفَٰسِقِينَ","Həqiqətən, Allah ağcaqanadı və (istər böyüklükdə, istərsə də kiçiklikdə) ondan da üstün olanı məsəl çəkməkdən utanmaz. İman gətirənlər bilirlər ki, bu, onların Rəbbindən gələn haqdır. Küfr edənlər isə deyirlər: “Bu məsəllə Allah nə demək istədi?” Halbuki O bununla bir çoxlarını azdırır və bir çoxlarını da haqq yoluna yönəldir. Lakin O, bununla yalnız fasiqləri yoldan çıxarır.",{"number":183,"arabic":776,"translation":777},"ٱلَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهْدَ ٱللَّهِ مِنۢ بَعْدِ مِيثَٰقِهِۦ وَيَقْطَعُونَ مَآ أَمَرَ ٱللَّهُ بِهِۦٓ أَن يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِى ٱلْأَرْضِ ۚ أُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْخَٰسِرُونَ","O kəslər ki, Allahla əhd-peyman bağladıqdan sonra onu pozur, Allahın qovuşdurulmasını əmr etdiyi şeyləri (qohumluq əlaqələrini) kəsir və yer üzündə fitnə-fəsad törədirlər. Məhz onlar ziyana uğrayanlardır!",{"number":190,"arabic":779,"translation":780},"كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِٱللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَٰتًۭا فَأَحْيَٰكُمْ ۖ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ","Allahı necə inkar edirsiniz ki, siz ölü idiniz, O sizi diriltdi? Sonra O sizi öldürəcək və yenə dirildəcək, daha sonra isə siz Ona qaytarılacaqsınız.",{"number":197,"arabic":782,"translation":783},"هُوَ ٱلَّذِى خَلَقَ لَكُم مَّا فِى ٱلْأَرْضِ جَمِيعًۭا ثُمَّ ٱسْتَوَىٰٓ إِلَى ٱلسَّمَآءِ فَسَوَّىٰهُنَّ سَبْعَ سَمَٰوَٰتٍۢ ۚ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۭ","Yer üzündə olanların hamısını sizə görə xəlq edən, sonra göyə tərəf yönəlib onu yeddi qat göy edən Odur. O, hər şeyi bilir.",{"number":204,"arabic":785,"translation":786},"وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّى جَاعِلٌۭ فِى ٱلْأَرْضِ خَلِيفَةًۭ ۖ قَالُوٓا۟ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ۖ قَالَ إِنِّىٓ أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ","Sənin Rəbbin mələklərə: “Mən yer üzündə bir canişin bərqərar edəcəyəm!”– dedikdə, onlar: “Biz Səni həmd-səna ilə təriflədiyimiz və Səni müqəddəs tutduğumuz halda, Sən orada fəsad törədib qan salacaq bir kəsmi yerləşdirəcəksən?”– söylədilər. O dedi: “Şübhəsiz ki, Mən sizin bilmədiklərinizi bilirəm!”",{"number":211,"arabic":788,"translation":789},"وَعَلَّمَ ءَادَمَ ٱلْأَسْمَآءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى ٱلْمَلَٰٓئِكَةِ فَقَالَ أَنۢبِـُٔونِى بِأَسْمَآءِ هَٰٓؤُلَآءِ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ","Allah Adəmə bütün şeylərin adlarını öyrətdi. Sonra onları mələklərə göstərib dedi: “Doğru danışanlarsınızsa, bunların adlarını Mənə deyin!”",{"number":218,"arabic":791,"translation":792},"قَالُوا۟ سُبْحَٰنَكَ لَا عِلْمَ لَنَآ إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَآ ۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلْعَلِيمُ ٱلْحَكِيمُ","Onlar dedilər: “Sən pak və müqəddəssən! Sənin bizə öyrətdiklərindən başqa bizdə heç bir bilik yoxdur! Həqiqətən, Sən Bilənsən, Müdriksən!”",{"number":224,"arabic":794,"translation":795},"قَالَ يَٰٓـَٔادَمُ أَنۢبِئْهُم بِأَسْمَآئِهِمْ ۖ فَلَمَّآ أَنۢبَأَهُم بِأَسْمَآئِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ إِنِّىٓ أَعْلَمُ غَيْبَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ","Allah dedi: “Ey Adəm, bunların adlarını onlara bildir!” O, bunların adlarını onlara bildirdikdə Allah dedi: “Mən sizə demədim ki, göylərdə və yerdə olan qeybi, aşkara çıxartdığınızı və gizli saxladığınızı bilirəm?”",{"number":216,"arabic":797,"translation":798},"وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَٰٓئِكَةِ ٱسْجُدُوا۟ لِءَادَمَ فَسَجَدُوٓا۟ إِلَّآ إِبْلِيسَ أَبَىٰ وَٱسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلْكَٰفِرِينَ","Bir zaman Biz mələklərə: “Adəmə səcdə edin!”– dedikdə, İblisdən başqa hamısı səcdə etdi. O imtina edib təkəbbür göstərdi və kafir oldu.",{"number":237,"arabic":800,"translation":801},"وَقُلْنَا يَٰٓـَٔادَمُ ٱسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ ٱلْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ","Biz dedik: “Ey Adəm! Sən zövcənlə birlikdə Cənnətdə sakin ol və orada rahatlıqla nemətlərimizdən istədiyiniz yerdə yeyin için, təkcə bu ağaca yaxınlaşmayın! Yoxsa zalımlardan olarsınız”.",{"number":243,"arabic":803,"translation":804},"فَأَزَلَّهُمَا ٱلشَّيْطَٰنُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ ۖ وَقُلْنَا ٱهْبِطُوا۟ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّۭ ۖ وَلَكُمْ فِى ٱلْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّۭ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٍۢ","Şeytan isə o ağacla onları çaşdırıb olduqları yerdən çıxartdı. Biz dedik: “Bir-birinizə düşmən olaraq aşağı enin! Yerdə sizin üçün müəyyən olunmuş vaxtadək məskən və gün-güzəran vardır”.",{"number":249,"arabic":806,"translation":807},"فَتَلَقَّىٰٓ ءَادَمُ مِن رَّبِّهِۦ كَلِمَٰتٍۢ فَتَابَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ","Adəm tövbə etmək üçün Rəbbindən kəlmələr öyrəndi, O da onun tövbəsini qəbul etdi. Doğrudan da O, tövbələri qəbul edəndir, Rəhmlidir.",{"number":256,"arabic":809,"translation":810},"قُلْنَا ٱهْبِطُوا۟ مِنْهَا جَمِيعًۭا ۖ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّى هُدًۭى فَمَن تَبِعَ هُدَاىَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ","Biz dedik: “Hamınız oradan yerə enin! Mənim tərəfimdən sizə doğru yol göstəricisi gəldikdə Mənim yol göstəricimin ardınca gedənlərə heç bir qorxu yoxdur və onlar kədərlənməyəcəklər”.",{"number":261,"arabic":812,"translation":813},"وَٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ وَكَذَّبُوا۟ بِـَٔايَٰتِنَآ أُو۟لَٰٓئِكَ أَصْحَٰبُ ٱلنَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ","Kafir olub ayələrimizi yalan sayanlar isə Od sakinləridirlər. Onlar orada əbədi qalacaqlar!",{"number":267,"arabic":815,"translation":816},"يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ ٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتِىَ ٱلَّتِىٓ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا۟ بِعَهْدِىٓ أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّٰىَ فَٱرْهَبُونِ","Ey İsrail oğulları! Sizə bəxş etdiyim nemətimi yadınıza salın və Mənə verdiyiniz əhdə sadiq olun ki, Mən də sizə verdiyim əhdi yerinə yetirim. Təkcə Məndən qorxun!",{"number":274,"arabic":818,"translation":819},"وَءَامِنُوا۟ بِمَآ أَنزَلْتُ مُصَدِّقًۭا لِّمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوٓا۟ أَوَّلَ كَافِرٍۭ بِهِۦ ۖ وَلَا تَشْتَرُوا۟ بِـَٔايَٰتِى ثَمَنًۭا قَلِيلًۭا وَإِيَّٰىَ فَٱتَّقُونِ","Sizdə olanı təsdiqləyici kimi nazil etdiyimə (Qurana) iman gətirin və onu inkar edənlərin ən birincisi olmayın! Mənim ayələrimi ucuz qiymətə satmayın və yalnız Məndən qorxun.",{"number":280,"arabic":821,"translation":822},"وَلَا تَلْبِسُوا۟ ٱلْحَقَّ بِٱلْبَٰطِلِ وَتَكْتُمُوا۟ ٱلْحَقَّ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ","Özünüz də bilə-bilə haqqa batil donu geyindirməyin və haqqı gizlətməyin.",{"number":92,"arabic":824,"translation":825},"وَأَقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُوا۟ ٱلزَّكَوٰةَ وَٱرْكَعُوا۟ مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ","Namaz qılın, zəkat verin və rüku edənlərlə birlikdə rüku edin!",{"number":293,"arabic":827,"translation":828},"۞ أَتَأْمُرُونَ ٱلنَّاسَ بِٱلْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ ٱلْكِتَٰبَ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ","Siz Kitab oxuyub insanlara xeyirxahlığı əmr etdiyiniz halda, özünüzü unudursunuz? Məgər anlamırsınız?",{"number":241,"arabic":830,"translation":831},"وَٱسْتَعِينُوا۟ بِٱلصَّبْرِ وَٱلصَّلَوٰةِ ۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى ٱلْخَٰشِعِينَ","Səbir etmək və namaz qılmaqla Allahdan kömək diləyin! Həqiqətən, bu, Allaha itaət edənlərdən başqa hamıya ağır gəlir.",{"number":305,"arabic":833,"translation":834},"ٱلَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَٰقُوا۟ رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ","Çünki onlar öz Rəbbi ilə qarşılaşacaqlarını və Ona qayıdacaqlarını yəqin bilirlər.",{"number":311,"arabic":836,"translation":837},"يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ ٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتِىَ ٱلَّتِىٓ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّى فَضَّلْتُكُمْ عَلَى ٱلْعَٰلَمِينَ","Ey İsrail oğulları! Sizə bəxş etdiyim nemətimi və sizi aləmlərdən üstün etdiyimi xatırlayın.",{"number":317,"arabic":839,"translation":840},"وَٱتَّقُوا۟ يَوْمًۭا لَّا تَجْزِى نَفْسٌ عَن نَّفْسٍۢ شَيْـًۭٔا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَٰعَةٌۭ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌۭ وَلَا هُمْ يُنصَرُونَ","Qorxun o gündən ki, o vaxt heç kəs heç kəsə fayda verə bilməyəcək, heç kəsdən şəfaət qəbul olunmayacaq, heç kəsdən bir fidyə alınmayacaq və günahkarlara kömək göstərilməyəcəkdir.",{"number":323,"arabic":842,"translation":843},"وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوٓءَ ٱلْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَآءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَآءَكُمْ ۚ وَفِى ذَٰلِكُم بَلَآءٌۭ مِّن رَّبِّكُمْ عَظِيمٌۭ","Bir zaman Biz sizi Fironun tərəfdarlarından xilas etdik. O vaxt onlar sizə ağır əzablar verir, oğlan uşaqlarınızı öldürür, qadınlarınızı isə sağ buraxırdılar. Bunda Rəbbiniz tərəfindən sizin üçün böyük bir sınaq var idi.",{"number":329,"arabic":845,"translation":846},"وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ ٱلْبَحْرَ فَأَنجَيْنَٰكُمْ وَأَغْرَقْنَآ ءَالَ فِرْعَوْنَ وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ","O zaman Biz sizə görə dənizi yardıq, sizi xilas etdik və Fironun tərəfdarlarını gözünüzün qabağında dənizdə batırdıq.",{"number":334,"arabic":848,"translation":849},"وَإِذْ وَٰعَدْنَا مُوسَىٰٓ أَرْبَعِينَ لَيْلَةًۭ ثُمَّ ٱتَّخَذْتُمُ ٱلْعِجْلَ مِنۢ بَعْدِهِۦ وَأَنتُمْ ظَٰلِمُونَ","O zaman Biz Musaya vəhy üçün qırx gecəlik vədə verdik. Sonra siz onun ardından buzovu özünüzə məbud qəbul edərək zalım oldunuz.",{"number":99,"arabic":851,"translation":852},"ثُمَّ عَفَوْنَا عَنكُم مِّنۢ بَعْدِ ذَٰلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ","Sonra bunun ardınca Biz sizi bağışladıq ki, bəlkə şükür edəsiniz.",{"number":285,"arabic":854,"translation":855},"وَإِذْ ءَاتَيْنَا مُوسَى ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ","O zaman Biz Musaya Kitab və haqqı batildən ayıran Furqan verdik ki, bəlkə doğru yolla gedəsiniz.",{"number":235,"arabic":857,"translation":858},"وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِۦ يَٰقَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنفُسَكُم بِٱتِّخَاذِكُمُ ٱلْعِجْلَ فَتُوبُوٓا۟ إِلَىٰ بَارِئِكُمْ فَٱقْتُلُوٓا۟ أَنفُسَكُمْ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌۭ لَّكُمْ عِندَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ ۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ","O zaman Musa öz qövmünə dedi: “Ey qövmüm! Siz buzova ibadət etməklə özünüzə zülm etdiniz. Odur ki, Yaradanınıza tövbə edin və özünüzü (sizlərdən özlərinə zülm edənləri) öldürün. Bu, Yaradanınızın yanında sizin üçün xeyirlidir”. O, sizin tövbənizi qəbul etdi. Doğrudan da O, tövbələri qəbul edəndir, Rəhmlidir.",{"number":355,"arabic":860,"translation":861},"وَإِذْ قُلْتُمْ يَٰمُوسَىٰ لَن نُّؤْمِنَ لَكَ حَتَّىٰ نَرَى ٱللَّهَ جَهْرَةًۭ فَأَخَذَتْكُمُ ٱلصَّٰعِقَةُ وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ","O zaman siz: “Ey Musa! Biz Allahı açıq-aşkar görməyincə sənə iman gətirməyəcəyik!”– dediniz və gözünüz görə-görə sizi ildırım vurdu.",{"number":362,"arabic":863,"translation":864},"ثُمَّ بَعَثْنَٰكُم مِّنۢ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ","Ölümünüzdən sonra Biz sizi diriltdik ki, bəlkə şükür edəsiniz.",{"number":369,"arabic":866,"translation":867},"وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ ٱلْغَمَامَ وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ ٱلْمَنَّ وَٱلسَّلْوَىٰ ۖ كُلُوا۟ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقْنَٰكُمْ ۖ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰكِن كَانُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ","Biz sizin üstünüzə buludla kölgə saldıq, sizə manna və bildirçin endirdik və: “Sizə ruzi olaraq verdiyimiz pak şeylərdən yeyin!”– dedik. Onlar Bizə deyil, ancaq özlərinə zülm etdilər.",{"number":375,"arabic":869,"translation":870},"وَإِذْ قُلْنَا ٱدْخُلُوا۟ هَٰذِهِ ٱلْقَرْيَةَ فَكُلُوا۟ مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًۭا وَٱدْخُلُوا۟ ٱلْبَابَ سُجَّدًۭا وَقُولُوا۟ حِطَّةٌۭ نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَٰيَٰكُمْ ۚ وَسَنَزِيدُ ٱلْمُحْسِنِينَ","O zaman Biz dedik: “Bu kəndə daxil olun və orada istədiyiniz yerlərdə, rahatlıqla yeyin için. Qapıdan səcdə edərək daxil olun və: “Bizi bağışla!”– deyin ki, sizin günahlarınızı bağışlayaq”. Biz yaxşı işlər görənlərə mükafatlarını artırarıq.",{"number":298,"arabic":872,"translation":873},"فَبَدَّلَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوا۟ قَوْلًا غَيْرَ ٱلَّذِى قِيلَ لَهُمْ فَأَنزَلْنَا عَلَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُوا۟ رِجْزًۭا مِّنَ ٱلسَّمَآءِ بِمَا كَانُوا۟ يَفْسُقُونَ","Zülm edənlər özlərinə deyilən sözü başqası ilə dəyişdilər. Biz də zülm edənlərə etdikləri günaha görə göydən əzab göndərdik.",{"number":209,"arabic":875,"translation":876},"۞ وَإِذِ ٱسْتَسْقَىٰ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِۦ فَقُلْنَا ٱضْرِب بِّعَصَاكَ ٱلْحَجَرَ ۖ فَٱنفَجَرَتْ مِنْهُ ٱثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًۭا ۖ قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍۢ مَّشْرَبَهُمْ ۖ كُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ مِن رِّزْقِ ٱللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا۟ فِى ٱلْأَرْضِ مُفْسِدِينَ","O zaman Musa öz xalqı üçün su istədikdə, Biz: “Əsanla daşa vur!”– dedik. Daşdan on iki çeşmə qaynayıb çıxdı. Hər qəbilə su içəcəyi yeri tanıdı. Onlara dedik: “Allahın sizə verdiyi ruzidən yeyin-için və yer üzündə fəsad yayıb pis işlərə qurşanmayın!”",{"number":391,"arabic":878,"translation":879},"وَإِذْ قُلْتُمْ يَٰمُوسَىٰ لَن نَّصْبِرَ عَلَىٰ طَعَامٍۢ وَٰحِدٍۢ فَٱدْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنۢبِتُ ٱلْأَرْضُ مِنۢ بَقْلِهَا وَقِثَّآئِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا ۖ قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ ٱلَّذِى هُوَ أَدْنَىٰ بِٱلَّذِى هُوَ خَيْرٌ ۚ ٱهْبِطُوا۟ مِصْرًۭا فَإِنَّ لَكُم مَّا سَأَلْتُمْ ۗ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ ٱلذِّلَّةُ وَٱلْمَسْكَنَةُ وَبَآءُو بِغَضَبٍۢ مِّنَ ٱللَّهِ ۗ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا۟ يَكْفُرُونَ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَيَقْتُلُونَ ٱلنَّبِيِّۦنَ بِغَيْرِ ٱلْحَقِّ ۗ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوا۟ وَّكَانُوا۟ يَعْتَدُونَ","Onda siz dediniz: “Ey Musa! Biz eyni cür yeməklərə dözməyəcəyik. Ona görə də bizim üçün Rəbbinə bizə yerin bitirdiklərindən – tərəvəzindən, xiyarından, sarımsağından, mərciməyindən və soğanından yetirməsi üçün dua et!” O dedi: “Siz xeyirli olan şeylərin daha dəyərsiz şeylərlə əvəz olunmasınımı istəyirsiniz? Şəhərə girin! Şübhəsiz ki, orada istədiyinizi taparsınız!” Onlara zəlillik və düşgünlük üz verdi və onlar Allahın qəzəbinə düçar oldular. Bu cəza ona görə idi ki, onlar Allahın ayələrini inkar edirdilər və bəzi peyğəmbərləri haqsız yerə öldürürdülər. Bu həm də onların asi olduqlarına və həddi aşdıqlarına görə idi.",{"number":349,"arabic":881,"translation":882},"إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَٱلَّذِينَ هَادُوا۟ وَٱلنَّصَٰرَىٰ وَٱلصَّٰبِـِٔينَ مَنْ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ وَعَمِلَ صَٰلِحًۭا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ","Şübhəsiz ki, möminlərin, yəhudi, nəsrani və sabiilərdən Allaha və Axirət gününə iman gətirənlərin və yaxşı iş görənlərin mükafatı öz Rəbbi yanındadır. Onlara heç bir qorxu yoxdur və onlar kədərlənməyəcəklər.",{"number":402,"arabic":884,"translation":885},"وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَٰقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ ٱلطُّورَ خُذُوا۟ مَآ ءَاتَيْنَٰكُم بِقُوَّةٍۢ وَٱذْكُرُوا۟ مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ","Bir zaman sizdən əhd-peyman aldıq, dağı başınız üstünə qaldırdıq və buyurduq: “Sizə verdiyimizdən möhkəm yapışın və onun içindəkiləri yada salın ki, bəlkə Allahdan qorxasınız!”",{"number":167,"arabic":887,"translation":888},"ثُمَّ تَوَلَّيْتُم مِّنۢ بَعْدِ ذَٰلِكَ ۖ فَلَوْلَا فَضْلُ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُۥ لَكُنتُم مِّنَ ٱلْخَٰسِرِينَ","Sonra bunun ardınca siz yenə üz döndərdiniz. Əgər sizə Allahın lütfü və rəhmi olmasaydı, əlbəttə, ziyana uğrayanlardan olardınız.",{"number":413,"arabic":890,"translation":891},"وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ ٱلَّذِينَ ٱعْتَدَوْا۟ مِنكُمْ فِى ٱلسَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا۟ قِرَدَةً خَٰسِـِٔينَ","Siz artıq içərinizdən şənbə günü həddi aşanları tanıyırsınız. Biz də onlara: “Mənfur meymunlar olun!”– dedik.",{"number":419,"arabic":893,"translation":894},"فَجَعَلْنَٰهَا نَكَٰلًۭا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةًۭ لِّلْمُتَّقِينَ","Biz bunu onlarla bir dövrdə olanlar və onlardan sonra gələnlər üçün ibrət, müttəqilər üçün isə öyüd-nəsihət etdik.",{"number":425,"arabic":896,"translation":897},"وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِۦٓ إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تَذْبَحُوا۟ بَقَرَةًۭ ۖ قَالُوٓا۟ أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًۭا ۖ قَالَ أَعُوذُ بِٱللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ ٱلْجَٰهِلِينَ","Bir zaman Musa öz xalqına dedi: “Allah sizə bir inək kəsmənizi əmr edir!” Onlar: “Sən bizi ələ salırsan?”– dedilər. Musa: “Cahil olmaqdan Allaha sığınıram!”– dedi.",{"number":431,"arabic":899,"translation":900},"قَالُوا۟ ٱدْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِىَ ۚ قَالَ إِنَّهُۥ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌۭ لَّا فَارِضٌۭ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌۢ بَيْنَ ذَٰلِكَ ۖ فَٱفْعَلُوا۟ مَا تُؤْمَرُونَ","Onlar dedilər: “Rəbbinə dua et ki, onun nə cür inək olduğunu bizə bildirsin!” Musa dedi: “Allah buyurur ki, o, nə çox qoca, nə də çox cavan, bunların ikisinin arasında olan orta yaşlı bir inəkdir. Sizə nə əmr edilirsə, onu da yerinə yetirin!”",{"number":202,"arabic":902,"translation":903},"قَالُوا۟ ٱدْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا لَوْنُهَا ۚ قَالَ إِنَّهُۥ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌۭ صَفْرَآءُ فَاقِعٌۭ لَّوْنُهَا تَسُرُّ ٱلنَّٰظِرِينَ","Onlar dedilər: “Rəbbinə dua et ki, onun rəngini də bizə bildirsin!” Musa dedi: “Allah buyurur ki, o, sarı rəngli parlaq bir inəkdir. Ona baxanları sevindirir”.",{"number":442,"arabic":905,"translation":906},"قَالُوا۟ ٱدْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِىَ إِنَّ ٱلْبَقَرَ تَشَٰبَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّآ إِن شَآءَ ٱللَّهُ لَمُهْتَدُونَ","Onlar dedilər: “Rəbbinə dua et ki, onun nə cür inək olduğunu bizə bildirsin! Çünki bu inək bizə başqa inəklərə bənzər görünür. Əgər Allah istəsə, biz düz yolda olarıq”.",{"number":448,"arabic":908,"translation":909},"قَالَ إِنَّهُۥ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌۭ لَّا ذَلُولٌۭ تُثِيرُ ٱلْأَرْضَ وَلَا تَسْقِى ٱلْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌۭ لَّا شِيَةَ فِيهَا ۚ قَالُوا۟ ٱلْـَٰٔنَ جِئْتَ بِٱلْحَقِّ ۚ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا۟ يَفْعَلُونَ","Musa dedi: “Allah buyurur ki, o, nə yer şumlamağa, nə də əkin suvarmağa ram edilməmiş bir inəkdir. O, sağlamdır və onda heç bir ləkə-qüsur yoxdur”. Onlar: “İndi sən əsl həqiqəti bildirdin!”– dedilər və onu kəsdilər. Halbuki az qala bunu yerinə yetirməyəcəkdilər.",{"number":453,"arabic":911,"translation":912},"وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًۭا فَٱدَّٰرَْٰٔتُمْ فِيهَا ۖ وَٱللَّهُ مُخْرِجٌۭ مَّا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ","O zaman siz bir nəfəri öldürmüşdünüz və onun qatili barəsində mübahisə edirdiniz. Allah isə sizin gizlətdiklərinizi aşkara çıxarar.",{"number":229,"arabic":914,"translation":915},"فَقُلْنَا ٱضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا ۚ كَذَٰلِكَ يُحْىِ ٱللَّهُ ٱلْمَوْتَىٰ وَيُرِيكُمْ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ","Biz dedik: “İnəyin bir parçasını ona (ölüyə) vurun!” Allah ölüləri bu cür dirildir və Öz ayələrini sizə göstərir ki, bəlkə anlayasınız.",{"number":464,"arabic":917,"translation":918},"ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُم مِّنۢ بَعْدِ ذَٰلِكَ فَهِىَ كَٱلْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةًۭ ۚ وَإِنَّ مِنَ ٱلْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ ٱلْأَنْهَٰرُ ۚ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ ٱلْمَآءُ ۚ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ ٱللَّهِ ۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ","Sonra bunun ardınca sizin qəlbləriniz sərtləşib daş kimi, hətta ondan da sərt oldu. Həqiqətən, daşlardan eləsi var ki, içərisindən çaylar qaynayıb çıxar. Onlardan eləsi də var ki, yarılar, içərisindən su çıxar. Eləsi də var ki, Allahın qorxusundan yuvarlanıb yerə düşər. Allah sizin nə etdiklərinizdən xəbərsiz deyildir.",{"number":60,"arabic":920,"translation":921},"۞ أَفَتَطْمَعُونَ أَن يُؤْمِنُوا۟ لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌۭ مِّنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَٰمَ ٱللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُۥ مِنۢ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ","Siz yəhudilərin sizə inanacaqlarınamı ümid edirsiniz? Halbuki onlardan bir zümrə var idi ki, Allahın Sözünü eşidib anladıqdan sonra, bilə-bilə onu təhrif edirdilər.",{"number":475,"arabic":923,"translation":924},"وَإِذَا لَقُوا۟ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ قَالُوٓا۟ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَىٰ بَعْضٍۢ قَالُوٓا۟ أَتُحَدِّثُونَهُم بِمَا فَتَحَ ٱللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَآجُّوكُم بِهِۦ عِندَ رَبِّكُمْ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ","Onlar möminlərlə rastlaşanda: “Biz iman gətirdik!”– deyir, bir-birləri ilə xəlvətdə qalanda isə: “Allahın sizə bildirdiyini onlara danışırsınız ki, Rəbbinizin yanında bunu sizə qarşı dəlil gətirsinlər? Məgər başa düşmürsünüz?”– deyirlər.",{"number":174,"arabic":926,"translation":927},"أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ ٱللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ","Məgər onlar bilmirlər ki, Allah onların gizli saxladıqlarını və aşkara çıxartdıqlarını bilir?",{"number":153,"arabic":929,"translation":930},"وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ ٱلْكِتَٰبَ إِلَّآ أَمَانِىَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ","Onların arasında Kitabı bilməyən elə savadsızlar vardır ki, onlar ancaq xülyalara dalar və ancaq zənnə uyarlar.",{"number":491,"arabic":932,"translation":933},"فَوَيْلٌۭ لِّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ ٱلْكِتَٰبَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَٰذَا مِنْ عِندِ ٱللَّهِ لِيَشْتَرُوا۟ بِهِۦ ثَمَنًۭا قَلِيلًۭا ۖ فَوَيْلٌۭ لَّهُم مِّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌۭ لَّهُم مِّمَّا يَكْسِبُونَ","Vay o şəxslərin halına ki, onlar öz əlləri ilə kitab yazır, sonra da: “Bu, Allah tərəfindəndir!”– deyirlər ki, onunla cüzi miqdarda pul əldə edə bilsinlər. Öz əlləri ilə yazdıqlarına görə vay onların halına! Qazandıqları şeyə görə vay onların halına!",{"number":497,"arabic":935,"translation":936},"وَقَالُوا۟ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامًۭا مَّعْدُودَةًۭ ۚ قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِندَ ٱللَّهِ عَهْدًۭا فَلَن يُخْلِفَ ٱللَّهُ عَهْدَهُۥٓ ۖ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ","Onlar dedilər: “Od bizə ancaq bir neçə gün toxunacaq!” De: “Məgər siz Allahdan əhd almısınız? Allah verdiyi əhdə əsla xilaf çıxmaz! Yoxsa Allaha qarşı bilmədiyinizi danışırsınız?”",{"number":503,"arabic":938,"translation":939},"بَلَىٰ مَن كَسَبَ سَيِّئَةًۭ وَأَحَٰطَتْ بِهِۦ خَطِيٓـَٔتُهُۥ فَأُو۟لَٰٓئِكَ أَصْحَٰبُ ٱلنَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ","Xeyr! Günah qazanan və xətaları özlərini bürüyən kimsələr – məhz onlar Od sakinləridir və orada əbədi qalacaqlar!",{"number":509,"arabic":941,"translation":942},"وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ أُو۟لَٰٓئِكَ أَصْحَٰبُ ٱلْجَنَّةِ ۖ هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ","İman gətirib yaxşı işlər görənlər isə Cənnət sakinləridir. Onlar orada əbədi qalacaqlar!",{"number":247,"arabic":944,"translation":945},"وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَٰقَ بَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا ٱللَّهَ وَبِٱلْوَٰلِدَيْنِ إِحْسَانًۭا وَذِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَقُولُوا۟ لِلنَّاسِ حُسْنًۭا وَأَقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُوا۟ ٱلزَّكَوٰةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًۭا مِّنكُمْ وَأَنتُم مُّعْرِضُونَ","Bir zaman Biz İsrail oğulları ilə: “Allahdan qeyrisinə ibadət etməyəcək, valideynlərə, qohum-əqrəbaya, yetimlərə və kasıblara xeyirxahlıq edəcək, insanlara xoş söz deyəcək, namaz qılacaq və zəkat verəcəksiniz!”– deyə əhd bağladıq. Sonra az bir qisminiz istisna olmaqla, haqdan üz çevirib döndünüz.",{"number":520,"arabic":947,"translation":948},"وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَٰقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَآءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنفُسَكُم مِّن دِيَٰرِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنتُمْ تَشْهَدُونَ","O zaman Biz sizinlə: “Bir-birinizin qanını tökməyəcəksiniz, bir-birinizi yurdlarınızdan çıxarmayacaqsınız!”– deyə əhd kəsdik. Sonra da siz özünüz şahidlik edərək bu əhdi təsdiqlədiniz.",{"number":272,"arabic":950,"translation":951},"ثُمَّ أَنتُمْ هَٰٓؤُلَآءِ تَقْتُلُونَ أَنفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًۭا مِّنكُم مِّن دِيَٰرِهِمْ تَظَٰهَرُونَ عَلَيْهِم بِٱلْإِثْمِ وَٱلْعُدْوَٰنِ وَإِن يَأْتُوكُمْ أُسَٰرَىٰ تُفَٰدُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ ۚ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ ٱلْكِتَٰبِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍۢ ۚ فَمَا جَزَآءُ مَن يَفْعَلُ ذَٰلِكَ مِنكُمْ إِلَّا خِزْىٌۭ فِى ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا ۖ وَيَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ يُرَدُّونَ إِلَىٰٓ أَشَدِّ ٱلْعَذَابِ ۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ","Siz o kəslərsiniz ki, bir-birinizi öldürürsünüz, özünüzdən olan bir dəstəni öz yurdundan çıxarırsınız, onlara qarşı pislik və düşmənçilik etməkdə bir-birinizə kömək edirsiniz. Onlar əsir tutulub yanınıza gətiriləndə, fidyə verib onları azad edirsiniz. Halbuki onları yurdlarından çıxartmaq sizə haram edilmişdi. Yoxsa siz Kitabın bir qisminə inanıb, digər qismini inkarmı edirsiniz? Sizlərdən bunu edənin cəzası dünya həyatında rüsvay olmaq, Qiyamət günü isə ən şiddətli əzaba məhkum olmaqdır. Allah sizin etdiklərinizdən bixəbər deyildir.",{"number":531,"arabic":953,"translation":954},"أُو۟لَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشْتَرَوُا۟ ٱلْحَيَوٰةَ ٱلدُّنْيَا بِٱلْءَاخِرَةِ ۖ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ ٱلْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنصَرُونَ","Onlar axirəti verib dünya həyatını satın aldılar. Ona görə də onların nə əzabı yüngülləşdiriləcək, nə də onlara kömək göstəriləcəkdir.",{"number":537,"arabic":956,"translation":957},"وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى ٱلْكِتَٰبَ وَقَفَّيْنَا مِنۢ بَعْدِهِۦ بِٱلرُّسُلِ ۖ وَءَاتَيْنَا عِيسَى ٱبْنَ مَرْيَمَ ٱلْبَيِّنَٰتِ وَأَيَّدْنَٰهُ بِرُوحِ ٱلْقُدُسِ ۗ أَفَكُلَّمَا جَآءَكُمْ رَسُولٌۢ بِمَا لَا تَهْوَىٰٓ أَنفُسُكُمُ ٱسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًۭا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًۭا تَقْتُلُونَ","Biz Musaya Kitab verdik və ondan sonra bir-birinin ardınca elçilər göndərdik. Biz Məryəm oğlu İsaya da açıq-aydın dəlillər verdik və onu müqəddəs ruhla (Cəbrail ilə) qüvvətləndirdik. Məgər hər dəfə sizə göndərilən elçi ürəyinizə yatmayan bir şey gətirəndə siz təkəbbür göstərmədinizmi? Onların bir qismini yalançı hesab edib, bir qismini də öldürmədinizmi?",{"number":195,"arabic":959,"translation":960},"وَقَالُوا۟ قُلُوبُنَا غُلْفٌۢ ۚ بَل لَّعَنَهُمُ ٱللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًۭا مَّا يُؤْمِنُونَ","Onlar dedilər: “Qəlblərimiz qapalıdır!” Xeyr, Allah onları məhz küfrlərinə görə lənətləmişdir. Odur ki, onlar olduqca az inanırlar.",{"number":291,"arabic":962,"translation":963},"وَلَمَّا جَآءَهُمْ كِتَٰبٌۭ مِّنْ عِندِ ٱللَّهِ مُصَدِّقٌۭ لِّمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا۟ مِن قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فَلَمَّا جَآءَهُم مَّا عَرَفُوا۟ كَفَرُوا۟ بِهِۦ ۚ فَلَعْنَةُ ٱللَّهِ عَلَى ٱلْكَٰفِرِينَ","Onlara Allah tərəfindən özlərində olanı təsdiqləyən bir Kitab (Quran) gəldikdə onu inkar etdilər. Halbuki əvvəllər kafirlər üzərində qələbə diləyirdilər. Onlara tanıdıqları peyğəmbər gəldikdə isə onu inkar etdilər. Allah kafirlərə lənət etsin!",{"number":553,"arabic":965,"translation":966},"بِئْسَمَا ٱشْتَرَوْا۟ بِهِۦٓ أَنفُسَهُمْ أَن يَكْفُرُوا۟ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ بَغْيًا أَن يُنَزِّلَ ٱللَّهُ مِن فَضْلِهِۦ عَلَىٰ مَن يَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِۦ ۖ فَبَآءُو بِغَضَبٍ عَلَىٰ غَضَبٍۢ ۚ وَلِلْكَٰفِرِينَ عَذَابٌۭ مُّهِينٌۭ","Allahın Öz qullarından istədiyi kimsəyə Öz lütfündən bəxş etməsinə həsəd aparmaq və Onun nazil etdiyini inkar etməklə nəfslərini satıb əvəzində aldıqları şey necə də pisdir! Onlar Allahın onlara bəslədiyi qəzəbi daha da şiddətləndirdilər. Kafirlərə alçaldıcı bir əzab vardır.",{"number":559,"arabic":968,"translation":969},"وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ ءَامِنُوا۟ بِمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ قَالُوا۟ نُؤْمِنُ بِمَآ أُنزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَآءَهُۥ وَهُوَ ٱلْحَقُّ مُصَدِّقًۭا لِّمَا مَعَهُمْ ۗ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنۢبِيَآءَ ٱللَّهِ مِن قَبْلُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ","Onlara: “Allahın nazil etdiyinə inanın!”– deyildikdə, onlar: “Biz özümüzə nazil edilənə inanırıq”– deyib onun ardınca gələni inkar edirlər. Halbuki Quran onların yanında olanı təsdiqləyən bir həqiqətdir. De: “Əgər siz inanan idinizsə, bəs nə üçün əvvəllər Allahın peyğəmbərlərini öldürürdünüz?”",{"number":565,"arabic":971,"translation":972},"۞ وَلَقَدْ جَآءَكُم مُّوسَىٰ بِٱلْبَيِّنَٰتِ ثُمَّ ٱتَّخَذْتُمُ ٱلْعِجْلَ مِنۢ بَعْدِهِۦ وَأَنتُمْ ظَٰلِمُونَ","Musa sizə açıq-aydın dəlillər gətirmişdi. O getdikdən sonra siz buzovu ilahiləşdirib özünüzə zülm etdiniz.",{"number":188,"arabic":974,"translation":975},"وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَٰقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ ٱلطُّورَ خُذُوا۟ مَآ ءَاتَيْنَٰكُم بِقُوَّةٍۢ وَٱسْمَعُوا۟ ۖ قَالُوا۟ سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا۟ فِى قُلُوبِهِمُ ٱلْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ ۚ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُم بِهِۦٓ إِيمَٰنُكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ","O zaman Biz sizinlə əhd bağlayıb dağı başınızın üstünə qaldırdıq: “Sizə verdiyimizdən möhkəm yapışın və eşidin!”– deyə əmr etdik. Onlar: “Eşitdik və asi olduq!”– dedilər. Küfrlərinə görə buzova olan məhəbbət onların qəlblərinə yeridildi. De: “Əgər siz möminsinizsə, imanınızın sizə əmr etdiyi şey necə də pisdir!”",{"number":576,"arabic":977,"translation":978},"قُلْ إِن كَانَتْ لَكُمُ ٱلدَّارُ ٱلْءَاخِرَةُ عِندَ ٱللَّهِ خَالِصَةًۭ مِّن دُونِ ٱلنَّاسِ فَتَمَنَّوُا۟ ٱلْمَوْتَ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ","De: “Əgər Allah yanında Axirət yurdu digər insanlara deyil, yalnız sizin üçün hazırlanıbsa və doğru deyirsinizsə, onda özünüzə ölüm diləyin!”",{"number":582,"arabic":980,"translation":981},"وَلَن يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًۢا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ","Onlar öz əllərinin etdiyinə görə bunu heç vaxt diləməzlər. Allah zalımları tanıyır.",{"number":367,"arabic":983,"translation":984},"وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ ٱلنَّاسِ عَلَىٰ حَيَوٰةٍۢ وَمِنَ ٱلَّذِينَ أَشْرَكُوا۟ ۚ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍۢ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِۦ مِنَ ٱلْعَذَابِ أَن يُعَمَّرَ ۗ وَٱللَّهُ بَصِيرٌۢ بِمَا يَعْمَلُونَ","Sən onların həyata bütün insanlardan, hətta müşriklərdən də daha həris olduqlarını görəcəksən. Onlardan hər biri min il ömür sürməsini istər. Halbuki uzun ömür belə onu əzabdan uzaqlaşdıra bilməz. Allah onların nə etdiklərini görür.",{"number":593,"arabic":986,"translation":987},"قُلْ مَن كَانَ عَدُوًّۭا لِّجِبْرِيلَ فَإِنَّهُۥ نَزَّلَهُۥ عَلَىٰ قَلْبِكَ بِإِذْنِ ٱللَّهِ مُصَدِّقًۭا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًۭى وَبُشْرَىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ","De: “Cəbrailə düşmən olan kəs bilsin ki, Allahın izni ilə Quranı özündən əvvəlkiləri təsdiqləyən, möminlərə doğru yol göstərən və müjdə verən bir kitab kimi sənin qəlbinə o nazil etmişdir”.",{"number":133,"arabic":989,"translation":990},"مَن كَانَ عَدُوًّۭا لِّلَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَرُسُلِهِۦ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَىٰلَ فَإِنَّ ٱللَّهَ عَدُوٌّۭ لِّلْكَٰفِرِينَ","Kim Allaha, Onun mələklərinə və elçilərinə, Cəbrailə və Mikailə düşməndirsə, şübhəsiz ki, Allah da o kafirlərə düşməndir.",{"number":106,"arabic":992,"translation":993},"وَلَقَدْ أَنزَلْنَآ إِلَيْكَ ءَايَٰتٍۭ بَيِّنَٰتٍۢ ۖ وَمَا يَكْفُرُ بِهَآ إِلَّا ٱلْفَٰسِقُونَ","Biz sənə aydın başa düşülən dəlillər nazil etdik ki, onları da yalnız fasiqlər inkar edərlər.",{"number":609,"arabic":995,"translation":996},"أَوَكُلَّمَا عَٰهَدُوا۟ عَهْدًۭا نَّبَذَهُۥ فَرِيقٌۭ مِّنْهُم ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ","Onlar hər dəfə əhd bağladıqda içərilərindən bir dəstə onu pozmurmu? Həm də onların çoxu buna inanmır.",{"number":615,"arabic":998,"translation":999},"وَلَمَّا جَآءَهُمْ رَسُولٌۭ مِّنْ عِندِ ٱللَّهِ مُصَدِّقٌۭ لِّمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌۭ مِّنَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَٰبَ كِتَٰبَ ٱللَّهِ وَرَآءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ","Onlara Allah tərəfindən özlərində olanı təsdiqləyən bir elçi gəldikdə Kitab verilənlərdən bir dəstə guya həqiqəti bilmirmiş kimi Allahın Kitabına arxa çevirdilər.",{"number":621,"arabic":1001,"translation":1002},"وَٱتَّبَعُوا۟ مَا تَتْلُوا۟ ٱلشَّيَٰطِينُ عَلَىٰ مُلْكِ سُلَيْمَٰنَ ۖ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَٰنُ وَلَٰكِنَّ ٱلشَّيَٰطِينَ كَفَرُوا۟ يُعَلِّمُونَ ٱلنَّاسَ ٱلسِّحْرَ وَمَآ أُنزِلَ عَلَى ٱلْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَٰرُوتَ وَمَٰرُوتَ ۚ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّىٰ يَقُولَآ إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌۭ فَلَا تَكْفُرْ ۖ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِۦ بَيْنَ ٱلْمَرْءِ وَزَوْجِهِۦ ۚ وَمَا هُم بِضَآرِّينَ بِهِۦ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ ٱللَّهِ ۚ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنفَعُهُمْ ۚ وَلَقَدْ عَلِمُوا۟ لَمَنِ ٱشْتَرَىٰهُ مَا لَهُۥ فِى ٱلْءَاخِرَةِ مِنْ خَلَٰقٍۢ ۚ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا۟ بِهِۦٓ أَنفُسَهُمْ ۚ لَوْ كَانُوا۟ يَعْلَمُونَ","Onlar Suleymanın səltənətində şeytanların oxuduqlarının ardınca getdilər. Süleyman kafir olmadı. Lakin şeytanlar sehri və Babildə Harut və Marut adlı iki mələyə nazil olanı insanlara öyrədərək kafir oldular. Mələklər: “Biz ancaq bir sınağıq, sən gəl kafir olma!”– deməmiş onu heç kəsə öyrətmirdilər. Yəhudilər ərlə arvadı bir-birindən ayıracaq işləri onlardan öyrənirdilər. Lakin onlar Allahın izni olmadan heç kəsə zərər verə bilməzlər. Onlar özlərinə zərər verən, faydası olmayan şeyləri öyrənirdilər. Onlar bilirdilər ki, onu əldə edən kimsə üçün axirətdə heç bir pay yoxdur. Nəfslərinin əvəzində satın aldıqları şey necə də pisdir! Kaş bunu biləydilər!",{"number":627,"arabic":1004,"translation":1005},"وَلَوْ أَنَّهُمْ ءَامَنُوا۟ وَٱتَّقَوْا۟ لَمَثُوبَةٌۭ مِّنْ عِندِ ٱللَّهِ خَيْرٌۭ ۖ لَّوْ كَانُوا۟ يَعْلَمُونَ","Onlar iman gətirib Allahdan qorxsaydılar, Allahın verdiyi mükafat onlar üçün daha xeyirli olardı. Kaş bunu biləydilər!",{"number":633,"arabic":1007,"translation":1008},"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَقُولُوا۟ رَٰعِنَا وَقُولُوا۟ ٱنظُرْنَا وَٱسْمَعُوا۟ ۗ وَلِلْكَٰفِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌۭ","Ey iman gətirənlər! Peyğəmbərə: “Bizə qayğı göstər!”– deməyin; “Bizə nəzər yetir!”– deyin və (Allahın əmrini) eşidin! Kafirləri ağrılı-acılı bir əzab gözləyir.",{"number":639,"arabic":1010,"translation":1011},"مَّا يَوَدُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مِنْ أَهْلِ ٱلْكِتَٰبِ وَلَا ٱلْمُشْرِكِينَ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْكُم مِّنْ خَيْرٍۢ مِّن رَّبِّكُمْ ۗ وَٱللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِۦ مَن يَشَآءُ ۚ وَٱللَّهُ ذُو ٱلْفَضْلِ ٱلْعَظِيمِ","Nə Kitab əhlinin kafir olanları, nə də müşriklər sizə Rəbbinizdən bir xeyir nazil olmasını istəmirlər. Allah isə mərhəmətini istədiyi şəxsə məxsus edir. Allah böyük lütf sahibidir.",{"number":645,"arabic":1013,"translation":1014},"۞ مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍۢ مِّنْهَآ أَوْ مِثْلِهَآ ۗ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ","Biz hər hansı bir ayəni dəyişdirir və ya onu unutdururuqsa, ondan daha yaxşısını, və ya ona bənzərini gətiririk. Məgər bilmirsən ki, Allah hər şeyə qadirdir?",{"number":651,"arabic":1016,"translation":1017},"أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ ٱللَّهَ لَهُۥ مُلْكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۗ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِىٍّۢ وَلَا نَصِيرٍ","Bilmirsənmi ki, göylərdə və yerdə hökmranlıq təkcə Allaha məxsusdur? Sizin Allahdan başqa nə bir himayəçiniz, nə də bir köməkçiniz vardır.",{"number":657,"arabic":1019,"translation":1020},"أَمْ تُرِيدُونَ أَن تَسْـَٔلُوا۟ رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَىٰ مِن قَبْلُ ۗ وَمَن يَتَبَدَّلِ ٱلْكُفْرَ بِٱلْإِيمَٰنِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَآءَ ٱلسَّبِيلِ","Yoxsa bundan əvvəl Musadan tələb olunduğu kimi siz də Peyğəmbərinizdən möcüzə tələb etmək istəyirsiniz? İmanı küfrə dəyişən kəs, əlbəttə, doğru yoldan azmışdır.",{"number":73,"arabic":1022,"translation":1023},"وَدَّ كَثِيرٌۭ مِّنْ أَهْلِ ٱلْكِتَٰبِ لَوْ يَرُدُّونَكُم مِّنۢ بَعْدِ إِيمَٰنِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًۭا مِّنْ عِندِ أَنفُسِهِم مِّنۢ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ ٱلْحَقُّ ۖ فَٱعْفُوا۟ وَٱصْفَحُوا۟ حَتَّىٰ يَأْتِىَ ٱللَّهُ بِأَمْرِهِۦٓ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌۭ","Kitab əhlindən bir çoxu həqiqəti bildikdən sonra da, paxıllıqları üzündən sizi, siz iman gətirdikdən sonra kafirliyə qaytarmaq istəyərlər. Allah Öz əmri ilə gəlincəyə qədər onları bağışlayın və onlara baş qoşmayın! Həqiqətən, Allah hər şeyə qadirdir.",{"number":126,"arabic":1025,"translation":1026},"وَأَقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُوا۟ ٱلزَّكَوٰةَ ۚ وَمَا تُقَدِّمُوا۟ لِأَنفُسِكُم مِّنْ خَيْرٍۢ تَجِدُوهُ عِندَ ٱللَّهِ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌۭ","Namaz qılın, zəkat verin! Qabaqcadan özünüz üçün nə xeyir hazırlasanız onun əvəzini Allahın yanında tapacaqsanız. Şübhəsiz ki, Allah nə etdiklərinizi görür.",{"number":85,"arabic":1028,"translation":1029},"وَقَالُوا۟ لَن يَدْخُلَ ٱلْجَنَّةَ إِلَّا مَن كَانَ هُودًا أَوْ نَصَٰرَىٰ ۗ تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ ۗ قُلْ هَاتُوا۟ بُرْهَٰنَكُمْ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ","Onlar dedilər: “Yəhudilərdən və ya xaçpərəstlərdən başqa heç kəs Cənnətə daxil olmayacaq!” Bu onların xam xəyallarıdır. De: “Əgər doğru deyirsinizsə, dəlilinizi gətirin!”",{"number":146,"arabic":1031,"translation":1032},"بَلَىٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُۥ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌۭ فَلَهُۥٓ أَجْرُهُۥ عِندَ رَبِّهِۦ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ","Xeyr! Kim yaxşı işlər görüb Allaha təslim olarsa, Rəbbi yanında onun mükafatı olar. Onlara heç bir qorxu yoxdur və onlar kədərlənməyəcəklər.",{"number":683,"arabic":1034,"translation":1035},"وَقَالَتِ ٱلْيَهُودُ لَيْسَتِ ٱلنَّصَٰرَىٰ عَلَىٰ شَىْءٍۢ وَقَالَتِ ٱلنَّصَٰرَىٰ لَيْسَتِ ٱلْيَهُودُ عَلَىٰ شَىْءٍۢ وَهُمْ يَتْلُونَ ٱلْكِتَٰبَ ۗ كَذَٰلِكَ قَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ۚ فَٱللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ فِيمَا كَانُوا۟ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ","Yəhudilər: “Xaçpərəstlər heç bir şeyə əsaslanmırlar!”– deyir, xaçpərəstlər isə: “Yəhudilər heç bir şeyə əsaslanmırlar!”– deyirlər. Halbuki onlar Kitab oxuyandırlar. Cahillər də onların danışdığı kimi danışırlar. Allah ixtilafa düşdükləri şey barəsində Qiyamət günü onların arasında hökm verəcəkdir.",{"number":689,"arabic":1037,"translation":1038},"وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن مَّنَعَ مَسَٰجِدَ ٱللَّهِ أَن يُذْكَرَ فِيهَا ٱسْمُهُۥ وَسَعَىٰ فِى خَرَابِهَآ ۚ أُو۟لَٰٓئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَن يَدْخُلُوهَآ إِلَّا خَآئِفِينَ ۚ لَهُمْ فِى ٱلدُّنْيَا خِزْىٌۭ وَلَهُمْ فِى ٱلْءَاخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌۭ","Allahın məscidlərində Onun adının zikr edilməsinə maneçilik törədənlərdən və onların viranə qalmasına çalışanlardan daha zalım kim ola bilər? Əslində onlar oraya qorxa-qorxa daxil olmalı idilər. Onlar üçün dünyada rüsvayçılıq, axirətdə isə böyük bir əzab vardır.",{"number":1040,"arabic":1041,"translation":1042},115,"وَلِلَّهِ ٱلْمَشْرِقُ وَٱلْمَغْرِبُ ۚ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا۟ فَثَمَّ وَجْهُ ٱللَّهِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ وَٰسِعٌ عَلِيمٌۭ","Məşriq də, məğrib də Allahındır! Hansı səmtə yönəlsəniz, Allahın Üzü orada olar. Həqiqətən, Allah hər şeyi Əhatəedəndir, Biləndir.",{"number":1044,"arabic":1045,"translation":1046},116,"وَقَالُوا۟ ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ وَلَدًۭا ۗ سُبْحَٰنَهُۥ ۖ بَل لَّهُۥ مَا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۖ كُلٌّۭ لَّهُۥ قَٰنِتُونَ","Onlar dedilər: “Allah Özünə övlad götürmüşdür!” Halbuki O, pakdır, müqəddəsdir! Həqiqətən, göylərdə və yerdə nə varsa, Ona məxsusdur. Hər şey Ona baş əyir.",{"number":1048,"arabic":1049,"translation":1050},117,"بَدِيعُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۖ وَإِذَا قَضَىٰٓ أَمْرًۭا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ","Göyləri və yeri icad edən Odur. O, bir işi yaratmaq istədikdə ona ancaq: “Ol!”– deyər, o da olar.",{"number":160,"arabic":1052,"translation":1053},"وَقَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلَا يُكَلِّمُنَا ٱللَّهُ أَوْ تَأْتِينَآ ءَايَةٌۭ ۗ كَذَٰلِكَ قَالَ ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِم مِّثْلَ قَوْلِهِمْ ۘ تَشَٰبَهَتْ قُلُوبُهُمْ ۗ قَدْ بَيَّنَّا ٱلْءَايَٰتِ لِقَوْمٍۢ يُوقِنُونَ","Cahillər dedilər: “Bəs nə üçün Allah bizi danışdırmır, yaxud bizə bir ayə gəlmir?” Onların əcdadları da elə onlar kimi danışırdılar. Onların qəlbləri bir-birinə oxşayır. Biz, yəqinliklə inanan bir xalqa dəlillərimizi bəyan etmişik.",{"number":1055,"arabic":1056,"translation":1057},119,"إِنَّآ أَرْسَلْنَٰكَ بِٱلْحَقِّ بَشِيرًۭا وَنَذِيرًۭا ۖ وَلَا تُسْـَٔلُ عَنْ أَصْحَٰبِ ٱلْجَحِيمِ","Biz səni haqq ilə müjdələyən və xəbərdarlıq edən bir peyğəmbər göndərdik. Cəhənnəm sakinləri barəsində isə sən sorğu-sual olunmayacaqsan.",{"number":40,"arabic":1059,"translation":1060},"وَلَن تَرْضَىٰ عَنكَ ٱلْيَهُودُ وَلَا ٱلنَّصَٰرَىٰ حَتَّىٰ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ ۗ قُلْ إِنَّ هُدَى ٱللَّهِ هُوَ ٱلْهُدَىٰ ۗ وَلَئِنِ ٱتَّبَعْتَ أَهْوَآءَهُم بَعْدَ ٱلَّذِى جَآءَكَ مِنَ ٱلْعِلْمِ ۙ مَا لَكَ مِنَ ٱللَّهِ مِن وَلِىٍّۢ وَلَا نَصِيرٍ","Sən onların dininə tabe olmayınca, nə yəhudilər, nə də xaçpərəstlər səndən razı qalmayacaqlar. De: “Yalnız Allahın haqq yolu doğru yoldur!” Əgər sənə gələn elmdən sonra onların istəklərinə uysan, səni Allahdan nə bir qoruyan, nə də bir xilas edən olar.",{"number":1062,"arabic":1063,"translation":1064},121,"ٱلَّذِينَ ءَاتَيْنَٰهُمُ ٱلْكِتَٰبَ يَتْلُونَهُۥ حَقَّ تِلَاوَتِهِۦٓ أُو۟لَٰٓئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِۦ ۗ وَمَن يَكْفُرْ بِهِۦ فَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْخَٰسِرُونَ","Kitab verdiyimiz kəslər onu layiqincə oxuyurlar. Onlar ona iman gətirənlərdir. Onu inkar edənlər isə ziyana uğrayanlardır.",{"number":1066,"arabic":836,"translation":1067},122,"Ey İsrail oğulları! Sizə bəxş etdiyim nemətimi və vaxtı ilə sizi aləmlərdən üstün etdiyimi xatırlayın.",{"number":79,"arabic":1069,"translation":1070},"وَٱتَّقُوا۟ يَوْمًۭا لَّا تَجْزِى نَفْسٌ عَن نَّفْسٍۢ شَيْـًۭٔا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌۭ وَلَا تَنفَعُهَا شَفَٰعَةٌۭ وَلَا هُمْ يُنصَرُونَ","Qorxun o gündən ki, o vaxt heç kəs heç kəsə fayda verə bilməyəcək, heç kəsdən bir fidyə qəbul edilməyəcək, heç kəsin şəfaəti fayda verməyəcək və onlara kömək göstərilməyəcək.",{"number":1072,"arabic":1073,"translation":1074},124,"۞ وَإِذِ ٱبْتَلَىٰٓ إِبْرَٰهِۦمَ رَبُّهُۥ بِكَلِمَٰتٍۢ فَأَتَمَّهُنَّ ۖ قَالَ إِنِّى جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًۭا ۖ قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِى ۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِى ٱلظَّٰلِمِينَ","Rəbbi İbrahimi bəzi kəlmələrlə sınadığı zaman o, bunları tamamilə yerinə yetirdi. Allah: “Mən səni insanlara imam edəcəyəm!”– dedi. İbrahim: “Nəslimdən də (imam et)!”– dedi. Allah: “Zalımlar Mənim onlarla əhd bağlamağıma nail olmazlar!”– dedi.",{"number":1076,"arabic":1077,"translation":1078},125,"وَإِذْ جَعَلْنَا ٱلْبَيْتَ مَثَابَةًۭ لِّلنَّاسِ وَأَمْنًۭا وَٱتَّخِذُوا۟ مِن مَّقَامِ إِبْرَٰهِۦمَ مُصَلًّۭى ۖ وَعَهِدْنَآ إِلَىٰٓ إِبْرَٰهِۦمَ وَإِسْمَٰعِيلَ أَن طَهِّرَا بَيْتِىَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلْعَٰكِفِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ","Biz evi (Kəbəni) insanlar üçün ziyarət və əmin-amanlıq yeri etdik. “İbrahimin dayandığı yeri namazgah edin!” Biz İbrahimə və İsmailə: “Evimi təvaf edənlər, etikafa girənlər, rüku və səcdə edənlər üçün təmizləyin!”– dedik.",{"number":1080,"arabic":1081,"translation":1082},126,"وَإِذْ قَالَ إِبْرَٰهِۦمُ رَبِّ ٱجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا ءَامِنًۭا وَٱرْزُقْ أَهْلَهُۥ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ مَنْ ءَامَنَ مِنْهُم بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ ۖ قَالَ وَمَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُۥ قَلِيلًۭا ثُمَّ أَضْطَرُّهُۥٓ إِلَىٰ عَذَابِ ٱلنَّارِ ۖ وَبِئْسَ ٱلْمَصِيرُ","Bir zaman İbrahim dedi: “Ey Rəbbim! Buranı təhlükəsiz bir şəhər et, onun əhalisinə, – onlardan Allaha və Axirət gününə iman gətirənlərə – hər növ məhsullardan ruzi ver!” Allah dedi: “Mən kafir olanlara bir qədər zövq almağa izin verərəm, sonra da onları Cəhənnəm əzabına giriftar edərəm. Ora necə də pis dönüş yeridir!”",{"number":1084,"arabic":1085,"translation":1086},127,"وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَٰهِۦمُ ٱلْقَوَاعِدَ مِنَ ٱلْبَيْتِ وَإِسْمَٰعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّآ ۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ","O zaman İbrahim və İsmail evin (Kəbənin) bünövrəsini qaldırarkən belə dua etdilər: “Ey Rəbbimiz! Bunu bizdən qəbul et! Həqiqətən, Sən Eşidənsən, Bilənsən!",{"number":113,"arabic":1088,"translation":1089},"رَبَّنَا وَٱجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِن ذُرِّيَّتِنَآ أُمَّةًۭ مُّسْلِمَةًۭ لَّكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَآ ۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ","Ey Rəbbimiz! İkimizi də Sənə təslim olacaq, nəslimizdən də Sənə təslim olan bir ümmət et. Bizə ibadət qaydalarını göstər və bizim tövbələrimizi qəbul et! Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edənsən, Rəhmlisən!",{"number":67,"arabic":1091,"translation":1092},"رَبَّنَا وَٱبْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًۭا مِّنْهُمْ يَتْلُوا۟ عَلَيْهِمْ ءَايَٰتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ ۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ","Ey Rəbbimiz! Onların içərisindən özlərinə elə bir elçi göndər ki, Sənin ayələrini onlara oxusun, Kitabı və hikməti onlara öyrətsin və onları günahlardan təmizləsin! Həqiqətən, Sən Qüdrətlisən, Müdriksən!”",{"number":1094,"arabic":1095,"translation":1096},130,"وَمَن يَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَٰهِۦمَ إِلَّا مَن سَفِهَ نَفْسَهُۥ ۚ وَلَقَدِ ٱصْطَفَيْنَٰهُ فِى ٱلدُّنْيَا ۖ وَإِنَّهُۥ فِى ٱلْءَاخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ","Səfeh olanlardan başqa kim İbrahimin dinindən üz çevirər? Biz onu dünyada elçi seçdik. Şübhəsiz ki, o, axirətdə də əməlisalehlərdən olacaqdır.",{"number":1098,"arabic":1099,"translation":1100},131,"إِذْ قَالَ لَهُۥ رَبُّهُۥٓ أَسْلِمْ ۖ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ ٱلْعَٰلَمِينَ","Rəbbi ona: “Təslim ol!”– dedikdə, o: “Aləmlərin Rəbbinə təslim oldum!”– demişdi.",{"number":1102,"arabic":1103,"translation":1104},132,"وَوَصَّىٰ بِهَآ إِبْرَٰهِۦمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَٰبَنِىَّ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصْطَفَىٰ لَكُمُ ٱلدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ","İbrahim də, Yaqub da bunu oğullarına vəsiyyət etdilər: “Ey oğullarım! Həqiqətən, Allah bu dini sizin üçün seçmişdir. Siz də ancaq müsəlman olaraq ölməlisiniz!”",{"number":1106,"arabic":1107,"translation":1108},133,"أَمْ كُنتُمْ شُهَدَآءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ ٱلْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنۢ بَعْدِى قَالُوا۟ نَعْبُدُ إِلَٰهَكَ وَإِلَٰهَ ءَابَآئِكَ إِبْرَٰهِۦمَ وَإِسْمَٰعِيلَ وَإِسْحَٰقَ إِلَٰهًۭا وَٰحِدًۭا وَنَحْنُ لَهُۥ مُسْلِمُونَ","Yoxsa siz Yaquba ölüm gəldikdə onun yanında idiniz? O zaman o, öz oğullarına dedi: “Məndən sonra nəyə ibadət edəcəksiniz?” Onlar dedilər: “Sənin İlahına, atalarının – İbrahimin, İsmailin və İshaqın İlahı olan Tək İlaha ibadət edəcəyik. Biz yalnız Ona təslim olanlarıq!”",{"number":1110,"arabic":1111,"translation":1112},134,"تِلْكَ أُمَّةٌۭ قَدْ خَلَتْ ۖ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُم مَّا كَسَبْتُمْ ۖ وَلَا تُسْـَٔلُونَ عَمَّا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ","Onlar bir ümmət idi ki, gəlib getdilər. Onların qazandıqları özlərinə, sizin qazandığınız isə sizə aiddir. Siz onların etdikləri barədə sorğu-suala tutulmayacaqsınız.",{"number":139,"arabic":1114,"translation":1115},"وَقَالُوا۟ كُونُوا۟ هُودًا أَوْ نَصَٰرَىٰ تَهْتَدُوا۟ ۗ قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَٰهِۦمَ حَنِيفًۭا ۖ وَمَا كَانَ مِنَ ٱلْمُشْرِكِينَ","Onlar dedilər: “Yəhudi və ya xaçpərəst olun ki, doğru yola yönələsiniz!” De: “Əksinə, biz hənif İbrahimin dinindəyik. O, müşriklərdən deyildi”.",{"number":1117,"arabic":1118,"translation":1119},136,"قُولُوٓا۟ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَآ أُنزِلَ إِلَىٰٓ إِبْرَٰهِۦمَ وَإِسْمَٰعِيلَ وَإِسْحَٰقَ وَيَعْقُوبَ وَٱلْأَسْبَاطِ وَمَآ أُوتِىَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَمَآ أُوتِىَ ٱلنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍۢ مِّنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُۥ مُسْلِمُونَ","Deyin: “Biz Allaha, bizə nazil olana, İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yaquba və onun nəslinə nazil olana, Musa və İsaya verilənlərə, özlərinin Rəbbi tərəfindən peyğəmbərlərə verilənlərə iman gətirdik. Biz onların arasında fərq qoymuruq. Biz yalnız Ona təslim olanlarıq!”",{"number":1121,"arabic":1122,"translation":1123},137,"فَإِنْ ءَامَنُوا۟ بِمِثْلِ مَآ ءَامَنتُم بِهِۦ فَقَدِ ٱهْتَدَوا۟ ۖ وَّإِن تَوَلَّوْا۟ فَإِنَّمَا هُمْ فِى شِقَاقٍۢ ۖ فَسَيَكْفِيكَهُمُ ٱللَّهُ ۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ","Əgər onlar da siz iman gətirdiyinizə iman gətirsələr, doğru yola yönəlmiş olarlar. Yox, əgər üz döndərsələr, mütləq ixtilafa düşmüş olarlar. Onlardan qorunmaq üçün Allah sənə kifayət edər. O, Eşidəndir, Biləndir!",{"number":1125,"arabic":1126,"translation":1127},138,"صِبْغَةَ ٱللَّهِ ۖ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ ٱللَّهِ صِبْغَةًۭ ۖ وَنَحْنُ لَهُۥ عَٰبِدُونَ","De: “Budur Allahın dini! Kimin dini Allahın dinindən daha doğru ola bilər? Biz yalnız Ona ibadət edənlərik!”",{"number":1129,"arabic":1130,"translation":1131},139,"قُلْ أَتُحَآجُّونَنَا فِى ٱللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَآ أَعْمَٰلُنَا وَلَكُمْ أَعْمَٰلُكُمْ وَنَحْنُ لَهُۥ مُخْلِصُونَ","De: “Allah barəsində bizimlə mübahisəmi edirsiniz? Halbuki O, bizim də Rəbbimiz, sizin də Rəbbinizdir! Bizim əməllərimiz bizə, sizin əməlləriniz isə sizə aiddir. Biz Ona sadiq olanlarıq!”",{"number":1133,"arabic":1134,"translation":1135},140,"أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَٰهِۦمَ وَإِسْمَٰعِيلَ وَإِسْحَٰقَ وَيَعْقُوبَ وَٱلْأَسْبَاطَ كَانُوا۟ هُودًا أَوْ نَصَٰرَىٰ ۗ قُلْ ءَأَنتُمْ أَعْلَمُ أَمِ ٱللَّهُ ۗ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن كَتَمَ شَهَٰدَةً عِندَهُۥ مِنَ ٱللَّهِ ۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ","Yoxsa siz İbrahimin, İsmailin, İshaqın, Yaqubun və onun nəslinin yəhudi və yaxud xaçpərəst olduğunu deyirsiniz? De: “Siz daha yaxşı bilirsiniz, yoxsa Allah?” Allahın onlara nazil etdiyi şəhadəti gizlədən kimsələrdən daha zalım kim ola bilər? Allah sizin etdiklərinizdən xəbərsiz deyildir.",{"number":1137,"arabic":1111,"translation":1138},141,"Onlar bir ümmət idi ki, gəlib getdi. Onların qazandıqları özlərinə, sizin qazandığınız isə sizə aiddir. Siz onların etdikləri barədə sorğu-sual olunmayacaqsınız.",{"number":1140,"arabic":1141,"translation":1142},142,"۞ سَيَقُولُ ٱلسُّفَهَآءُ مِنَ ٱلنَّاسِ مَا وَلَّىٰهُمْ عَن قِبْلَتِهِمُ ٱلَّتِى كَانُوا۟ عَلَيْهَا ۚ قُل لِّلَّهِ ٱلْمَشْرِقُ وَٱلْمَغْرِبُ ۚ يَهْدِى مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍۢ","Səfeh adamlar deyəcəklər: “Onları üz tutduqları qiblədən döndərən nə oldu?” De: “Məşriq də, məğrib də Allahındır. O, istədiyi kəsi doğru yola yönəldir!”",{"number":1144,"arabic":1145,"translation":1146},143,"وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَٰكُمْ أُمَّةًۭ وَسَطًۭا لِّتَكُونُوا۟ شُهَدَآءَ عَلَى ٱلنَّاسِ وَيَكُونَ ٱلرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًۭا ۗ وَمَا جَعَلْنَا ٱلْقِبْلَةَ ٱلَّتِى كُنتَ عَلَيْهَآ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن يَتَّبِعُ ٱلرَّسُولَ مِمَّن يَنقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ ۚ وَإِن كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى ٱلَّذِينَ هَدَى ٱللَّهُ ۗ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَٰنَكُمْ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِٱلنَّاسِ لَرَءُوفٌۭ رَّحِيمٌۭ","Beləliklə Biz sizi orta bir ümmət etdik ki, siz insanlara şahid olasınız, peyğəmbər də sizə şahid olsun. Biz, əvvəl üz tutduğun qibləni ancaq ona görə təyin etdik ki, peyğəmbərin ardınca gedənləri üz döndərənlərdən fərqləndirək. Bu, Allahın doğru yola yönəltdiyi şəxslərdən başqa hamısına ağır gəldi. Allah sizin imanınızı puç etməz. Həqiqətən də, Allah insanlara qarşı Şəfqətlidir, Rəhmlidir.",{"number":1148,"arabic":1149,"translation":1150},144,"قَدْ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِى ٱلسَّمَآءِ ۖ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةًۭ تَرْضَىٰهَا ۚ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ ۚ وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا۟ وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُۥ ۗ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَٰبَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ ۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ","Biz sənin üzünün göyə tərəf çevrildiyini gördük və Biz səni razı qalacağın qibləyə tərəf döndərəcəyik. Sən üzünü Məscidulharama tərəf çevir! Harada olursunuzsa olun, üzünüzü ona tərəf çevirin! Şübhəsiz ki, Kitab verilənlər bunun öz Rəbbi tərəfindən gerçək olduğunu bilirlər. Allah onların etdiklərindən xəbərsiz deyildir.",{"number":1152,"arabic":1153,"translation":1154},145,"وَلَئِنْ أَتَيْتَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَٰبَ بِكُلِّ ءَايَةٍۢ مَّا تَبِعُوا۟ قِبْلَتَكَ ۚ وَمَآ أَنتَ بِتَابِعٍۢ قِبْلَتَهُمْ ۚ وَمَا بَعْضُهُم بِتَابِعٍۢ قِبْلَةَ بَعْضٍۢ ۚ وَلَئِنِ ٱتَّبَعْتَ أَهْوَآءَهُم مِّنۢ بَعْدِ مَا جَآءَكَ مِنَ ٱلْعِلْمِ ۙ إِنَّكَ إِذًۭا لَّمِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ","Kitab verilənlərə hər cür dəlil gətirsən də, onlar sənin qiblənə üz tutmazlar. Sən də onların qibləsinə üz tutan deyilsən. Onlar özləri də bir-birlərinin qibləsinə üz tutan deyillər. Əgər sənə gələn elmdən sonra onların istəklərinə uysan, sən də zalımlardan olarsan.",{"number":1156,"arabic":1157,"translation":1158},146,"ٱلَّذِينَ ءَاتَيْنَٰهُمُ ٱلْكِتَٰبَ يَعْرِفُونَهُۥ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَآءَهُمْ ۖ وَإِنَّ فَرِيقًۭا مِّنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ ٱلْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ","Kitab verdiyimiz şəxslər onu (Peyğəmbəri və yaxud Kəbənin qiblə olduğunu) öz oğullarını tanıdıqları kimi tanıyırlar. Həqiqətən də, onlardan bir dəstə haqqı bilə-bilə gizlədir.",{"number":1160,"arabic":1161,"translation":1162},147,"ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّكَ ۖ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ ٱلْمُمْتَرِينَ","Haqq sənin Rəbbindəndir! Odur ki, şübhə edənlərdən olma!",{"number":1164,"arabic":1165,"translation":1166},148,"وَلِكُلٍّۢ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا ۖ فَٱسْتَبِقُوا۟ ٱلْخَيْرَٰتِ ۚ أَيْنَ مَا تَكُونُوا۟ يَأْتِ بِكُمُ ٱللَّهُ جَمِيعًا ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌۭ","Hər kəsin üz tutduğu bir qibləsi vardır. Yaxşı işlər görməkdə bir-birinizlə yarışın. Harada olursunuz olun Allah sizin hamınızı bir yerə toplayacaqdır. Şübhəsiz ki, Allah hər şeyə qadirdir.",{"number":1168,"arabic":1169,"translation":1170},149,"وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ ۖ وَإِنَّهُۥ لَلْحَقُّ مِن رَّبِّكَ ۗ وَمَا ٱللَّهُ بِغَٰفِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ","Hara səfərə çıxsan, namaz qıldıqda üzünü Məscidulharama tərəf çevir! Çünki bu, sənin Rəbbindən gələn haqdır! Allah sizin etdiklərinizdən xəbərsiz deyildir.",{"number":1172,"arabic":1173,"translation":1174},150,"وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ ۚ وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا۟ وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُۥ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا ٱلَّذِينَ ظَلَمُوا۟ مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَٱخْشَوْنِى وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِى عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ","Hara səfərə çıxsan, namaz qıldıqda üzünü Məscidulharama tərəf çevir! Harada olursunuzsa olun, üzünüzü ona tərəf çevirin ki, zalımlardan başqa heç kəsin sizə qarşı bir dəlili olmasın. Onlardan qorxmayın, Məndən qorxun ki, Mən də sizə olan nemətimi tamamlayım və bəlkə, siz doğru yola yönələsiniz.",{"number":1176,"arabic":1177,"translation":1178},151,"كَمَآ أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًۭا مِّنكُمْ يَتْلُوا۟ عَلَيْكُمْ ءَايَٰتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا۟ تَعْلَمُونَ","Həmçinin öz içərinizdən ayələrimizi sizə oxuyan, sizi günahlardan təmizləyən, Kitabı və hikməti sizə öyrədən, habelə bilmədiklərinizi də sizə öyrədən bir Elçi göndərdik.",{"number":1180,"arabic":1181,"translation":1182},152,"فَٱذْكُرُونِىٓ أَذْكُرْكُمْ وَٱشْكُرُوا۟ لِى وَلَا تَكْفُرُونِ","Siz Məni yad edin ki, Mən də sizi yad edim! Mənə şükür edin, Mənə küfr etməyin!",{"number":1184,"arabic":1185,"translation":1186},153,"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱسْتَعِينُوا۟ بِٱلصَّبْرِ وَٱلصَّلَوٰةِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ","Ey iman gətirənlər! Səbir etmək və namaz qılmaqla Allahdan kömək diləyin. Həqiqətən, Allah səbir edənlərlədir!",{"number":1188,"arabic":1189,"translation":1190},154,"وَلَا تَقُولُوا۟ لِمَن يُقْتَلُ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ أَمْوَٰتٌۢ ۚ بَلْ أَحْيَآءٌۭ وَلَٰكِن لَّا تَشْعُرُونَ","Allah yolunda ölənlərə: “Ölüdürlər!” deməyin. Əksinə, onlar diridirlər, lakin siz bunu duymursunuz.",{"number":1192,"arabic":1193,"translation":1194},155,"وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَىْءٍۢ مِّنَ ٱلْخَوْفِ وَٱلْجُوعِ وَنَقْصٍۢ مِّنَ ٱلْأَمْوَٰلِ وَٱلْأَنفُسِ وَٱلثَّمَرَٰتِ ۗ وَبَشِّرِ ٱلصَّٰبِرِينَ","Biz sizi bir az qorxu, bir az aclıq, bir az da mal-dövlət, insan və məhsul itkisi ilə sınayarıq. Səbir edənlərə müjdə ver.",{"number":1196,"arabic":1197,"translation":1198},156,"ٱلَّذِينَ إِذَآ أَصَٰبَتْهُم مُّصِيبَةٌۭ قَالُوٓا۟ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ","O kəslər ki, onlara bir müsibət üz verdikdə: “Biz, Allaha məxsusuq və Ona da qayıdacağıq!”– deyirlər.",{"number":1200,"arabic":1201,"translation":1202},157,"أُو۟لَٰٓئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَٰتٌۭ مِّن رَّبِّهِمْ وَرَحْمَةٌۭ ۖ وَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُهْتَدُونَ","Onlara öz Rəbbi tərəfindən təriflər və mərhəmət vardır. Məhz onlar doğru yolda olanlardır.",{"number":1204,"arabic":1205,"translation":1206},158,"۞ إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلْمَرْوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِ ۖ فَمَنْ حَجَّ ٱلْبَيْتَ أَوِ ٱعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا ۚ وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًۭا فَإِنَّ ٱللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ","Həqiqətən, Səfa və Mərvə Allahın qoyduğu nişanələrdəndir. Kim evi (Kəbəni) həcc və ya ümrə niyyəti ilə ziyarət edərsə, bunları təvaf etməsində ona heç bir günah olmaz. Kim yaxşı bir iş görsə, bilsin ki, Allah şükrün əvəzini verəndir, Biləndir.",{"number":1208,"arabic":1209,"translation":1210},159,"إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَآ أَنزَلْنَا مِنَ ٱلْبَيِّنَٰتِ وَٱلْهُدَىٰ مِنۢ بَعْدِ مَا بَيَّنَّٰهُ لِلنَّاسِ فِى ٱلْكِتَٰبِ ۙ أُو۟لَٰٓئِكَ يَلْعَنُهُمُ ٱللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ ٱللَّٰعِنُونَ","Kitabda insanlara bəyan etdiyimiz açıq-aydın dəlilləri və doğru yol göstərən ayələri nazil etdikdən sonra onları gizli saxlayanlara həm Allah lənət edir, həm də lənət edə bilənlər lənət oxuyurlar!",{"number":1212,"arabic":1213,"translation":1214},160,"إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُوا۟ وَأَصْلَحُوا۟ وَبَيَّنُوا۟ فَأُو۟لَٰٓئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ ۚ وَأَنَا ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ","Yalnız tövbə edənlər, əməllərini islah edənlər və haqqı bəyan edənlər istisnadır. Mən onların tövbəsini qəbul edərəm. Mən tövbələri qəbul edənəm, Rəhmliyəm!",{"number":1216,"arabic":1217,"translation":1218},161,"إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ وَمَاتُوا۟ وَهُمْ كُفَّارٌ أُو۟لَٰٓئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ ٱللَّهِ وَٱلْمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلنَّاسِ أَجْمَعِينَ","Kafir olub kafir kimi də ölənlərə Allahın, mələklərin və bütün insanların lənəti olsun!",{"number":1220,"arabic":1221,"translation":1222},162,"خَٰلِدِينَ فِيهَا ۖ لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ ٱلْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنظَرُونَ","Onlar bu lənətin içərisində həmişəlik qalarlar. Onların əzabı yüngülləşdirilməyəcək və onlara möhlət də verilməyəcəkdir.",{"number":1224,"arabic":1225,"translation":1226},163,"وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌۭ وَٰحِدٌۭ ۖ لَّآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلرَّحْمَٰنُ ٱلرَّحِيمُ","Sizin məbudunuz Tək olan İlahdır. Ondan başqa məbud yoxdur, Mərhəmətlidir, Rəhmlidir.",{"number":1228,"arabic":1229,"translation":1230},164,"إِنَّ فِى خَلْقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَٱخْتِلَٰفِ ٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ وَٱلْفُلْكِ ٱلَّتِى تَجْرِى فِى ٱلْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ ٱلنَّاسَ وَمَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مِن مَّآءٍۢ فَأَحْيَا بِهِ ٱلْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَآبَّةٍۢ وَتَصْرِيفِ ٱلرِّيَٰحِ وَٱلسَّحَابِ ٱلْمُسَخَّرِ بَيْنَ ٱلسَّمَآءِ وَٱلْأَرْضِ لَءَايَٰتٍۢ لِّقَوْمٍۢ يَعْقِلُونَ","Həqiqətən də, göylərin və yerin yaradılmasında, gecə ilə gündüzün bir-birilə əvəz olunmasında, insanlara fayda verən şeylərlə yüklənmiş halda dənizdə üzən gəmilərdə, Allahın göydən endirdiyi, onunla da ölmüş torpağı diriltdiyi suda, Onun bütün heyvanatı yer üzünə yaymasında, küləklərin istiqamətinin dəyişdirilməsində və göylə yer arasında ram edilmiş buludlarda, başa düşən insanlar üçün dəlillər vardır.",{"number":47,"arabic":1232,"translation":1233},"وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَتَّخِذُ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَندَادًۭا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ ٱللَّهِ ۖ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَشَدُّ حُبًّۭا لِّلَّهِ ۗ وَلَوْ يَرَى ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓا۟ إِذْ يَرَوْنَ ٱلْعَذَابَ أَنَّ ٱلْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًۭا وَأَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلْعَذَابِ","İnsanlardan elələri də vardır ki, Allahdan qeyrilərini Ona tay tutur, onları da Allahı sevdikləri kimi sevirlər. İman gətirənlərin isə Allaha olan sevgisi daha güclüdür. Kaş zülm edənlər əzabı gördükləri zaman bütün qüdrət və qüvvətin Allaha məxsus olduğunu və Allahın şiddətli əzab verdiyini görəydilər.",{"number":1235,"arabic":1236,"translation":1237},166,"إِذْ تَبَرَّأَ ٱلَّذِينَ ٱتُّبِعُوا۟ مِنَ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوا۟ وَرَأَوُا۟ ٱلْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ ٱلْأَسْبَابُ","O zaman, tabe olunmuş başçılar tabe olanlardan uzaqlaşacaq, hamısı əzabı görəcək və aralarındakı əlaqələr kəsiləcəkdir.",{"number":1239,"arabic":1240,"translation":1241},167,"وَقَالَ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوا۟ لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةًۭ فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا۟ مِنَّا ۗ كَذَٰلِكَ يُرِيهِمُ ٱللَّهُ أَعْمَٰلَهُمْ حَسَرَٰتٍ عَلَيْهِمْ ۖ وَمَا هُم بِخَٰرِجِينَ مِنَ ٱلنَّارِ","Tabe olanlar deyəcəklər: “Əgər bizim üçün dünyaya dönüş olsaydı, indi onlar bizdən uzaqlaşdıqları kimi biz də onlardan uzaqlaşardıq!” Beləcə, peşman olsunlar deyə Allah onlara özlərinin əməllərini göstərəcək və onlar heç vaxt Cəhənnəm odundan çıxa bilməyəcəklər.",{"number":1243,"arabic":1244,"translation":1245},168,"يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ كُلُوا۟ مِمَّا فِى ٱلْأَرْضِ حَلَٰلًۭا طَيِّبًۭا وَلَا تَتَّبِعُوا۟ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيْطَٰنِ ۚ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌ","Ey insanlar! Yerdə olan halal və təmiz ruzilərdən yeyin, şeytanın addım izləri ilə getməyin! O, sizin açıq-aşkar düşməninizdir.",{"number":1247,"arabic":1248,"translation":1249},169,"إِنَّمَا يَأْمُرُكُم بِٱلسُّوٓءِ وَٱلْفَحْشَآءِ وَأَن تَقُولُوا۟ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ","O sizə pis və iyrənc işlər görməyi və Allaha qarşı bilmədiyiniz şeyləri söyləməyi əmr edir.",{"number":1251,"arabic":1252,"translation":1253},170,"وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱتَّبِعُوا۟ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ قَالُوا۟ بَلْ نَتَّبِعُ مَآ أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ ءَابَآءَنَآ ۗ أَوَلَوْ كَانَ ءَابَآؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْـًۭٔا وَلَا يَهْتَدُونَ","Onlara: “Allahın nazil etdiyinə tabe olun!”– deyildikdə, onlar: “Xeyr, biz atalarımızın tutduğu yolu tutacağıq!”– deyirlər. Bəs ataları bir şey anlamayıb doğru yola yönəlməyiblərsə necə?",{"number":1255,"arabic":1256,"translation":1257},171,"وَمَثَلُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ كَمَثَلِ ٱلَّذِى يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَآءًۭ وَنِدَآءًۭ ۚ صُمٌّۢ بُكْمٌ عُمْىٌۭ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ","Kafirlərin məsəli çığırtı və bağırtıdan başqa bir şey anlamayanları (heyvanları) haylayanın (çobanın) məsəlinə bənzəyir. Onlar kar, lal və kordurlar, haqqı anlamazlar.",{"number":1259,"arabic":1260,"translation":1261},172,"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُلُوا۟ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقْنَٰكُمْ وَٱشْكُرُوا۟ لِلَّهِ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ","Ey iman gətirənlər! Sizə ruzi kimi verdiyimiz pak şeylərdən yeyin və əgər Allaha ibadət edirsinizsə, Ona şükür edin!",{"number":1263,"arabic":1264,"translation":1265},173,"إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ ٱلْمَيْتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحْمَ ٱلْخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ بِهِۦ لِغَيْرِ ٱللَّهِ ۖ فَمَنِ ٱضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍۢ وَلَا عَادٍۢ فَلَآ إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌ","O sizə ölü heyvanı, qanı, donuz ətini və Allahdan başqası üçün kəsiləni haram etmişdir. Hər kəs harama meyl etmədən və həddi aşmadan bunlardan yeməyə məcbur olarsa, bu ona günah hesab edilməz. Həqiqətən, Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.",{"number":1267,"arabic":1268,"translation":1269},174,"إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَآ أَنزَلَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلْكِتَٰبِ وَيَشْتَرُونَ بِهِۦ ثَمَنًۭا قَلِيلًا ۙ أُو۟لَٰٓئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ إِلَّا ٱلنَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ ٱللَّهُ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ","Şübhəsiz ki, Allahın nazil etdiyi kitabda olanları gizli saxlayanlar və bununla cüzi miqdarda pul əldə edənlər öz qarınlarına oddan başqa bir şey doldurmurlar. Qiyamət günü Allah onları danışdırmaz və onları təmizə çıxarmaz. Onlar üçün ağrılı-acılı bir əzab vardır.",{"number":1271,"arabic":1272,"translation":1273},175,"أُو۟لَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ ٱشْتَرَوُا۟ ٱلضَّلَٰلَةَ بِٱلْهُدَىٰ وَٱلْعَذَابَ بِٱلْمَغْفِرَةِ ۚ فَمَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَى ٱلنَّارِ","Onlar doğru yolun əvəzinə azğınlığı, bağışlanmanın isə əvəzinə əzabı satın alan şəxslərdir. Onlar Cəhənnəm oduna necə də səbirlidirlər!",{"number":33,"arabic":1275,"translation":1276},"ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ نَزَّلَ ٱلْكِتَٰبَ بِٱلْحَقِّ ۗ وَإِنَّ ٱلَّذِينَ ٱخْتَلَفُوا۟ فِى ٱلْكِتَٰبِ لَفِى شِقَاقٍۭ بَعِيدٍۢ","Bu ona görədir ki, Allah kitabı haqq olaraq nazil etmişdir. Kitab barəsində ixtilaf edənlər isə, əlbəttə, haqdan uzaq bir ziddiyyət içindədirlər.",{"number":1278,"arabic":1279,"translation":1280},177,"۞ لَّيْسَ ٱلْبِرَّ أَن تُوَلُّوا۟ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ ٱلْمَشْرِقِ وَٱلْمَغْرِبِ وَلَٰكِنَّ ٱلْبِرَّ مَنْ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ وَٱلْمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلْكِتَٰبِ وَٱلنَّبِيِّۦنَ وَءَاتَى ٱلْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ ذَوِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينَ وَٱبْنَ ٱلسَّبِيلِ وَٱلسَّآئِلِينَ وَفِى ٱلرِّقَابِ وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَى ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَٰهَدُوا۟ ۖ وَٱلصَّٰبِرِينَ فِى ٱلْبَأْسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَحِينَ ٱلْبَأْسِ ۗ أُو۟لَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُوا۟ ۖ وَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُتَّقُونَ","Yaxşı əməl üzünüzü məşriqə və məğribə tərəf çevirməyiniz deyildir. Lakin yaxşı əməl sahibləri Allaha, Axirət gününə, mələklərə, kitablara, peyğəmbərlərə iman gətirən, sevdiyi malı qohum-əqrəbaya, yetimlərə, kasıblara, müsafirlərə, dilənənlərə və kölələrin azad edilməsinə sərf edən, namaz qılıb zəkat verən, əhd bağladıqda əhdlərini yerinə yetirən, sıxıntı və xəstəlik üz verdikdə, habelə döyüşdə səbir edən şəxslərdir. Onlar imanlarında doğru olanlardır. Müttəqi olanlar da elə məhz onlardır.",{"number":1282,"arabic":1283,"translation":1284},178,"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلْقِصَاصُ فِى ٱلْقَتْلَى ۖ ٱلْحُرُّ بِٱلْحُرِّ وَٱلْعَبْدُ بِٱلْعَبْدِ وَٱلْأُنثَىٰ بِٱلْأُنثَىٰ ۚ فَمَنْ عُفِىَ لَهُۥ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌۭ فَٱتِّبَاعٌۢ بِٱلْمَعْرُوفِ وَأَدَآءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَٰنٍۢ ۗ ذَٰلِكَ تَخْفِيفٌۭ مِّن رَّبِّكُمْ وَرَحْمَةٌۭ ۗ فَمَنِ ٱعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُۥ عَذَابٌ أَلِيمٌۭ","Ey iman gətirənlər! Öldürülənlərə görə qisas almaq sizə vacib edildi. Azad kəsə görə azad olandan, köləyə görə kölədən, qadına görə qadından qisas alın! Əgər qatil qardaşı (ölənin varisləri) tərəfindən (qanbahası müqabilində) bir şeylə əfv edilsə, onda insafla davranmalı və qanbahası ona müvafiq qaydada ödənilməlidir. Bu, Rəbbiniz tərəfindən bir yüngülləşdirmə və mərhəmətdir. Bundan sonra kim həddi aşsa, onun üçün ağrılı-acılı bir əzab vardır.",{"number":1286,"arabic":1287,"translation":1288},179,"وَلَكُمْ فِى ٱلْقِصَاصِ حَيَوٰةٌۭ يَٰٓأُو۟لِى ٱلْأَلْبَٰبِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ","Qisasda sizin üçün həyat (əmin-amanlıq) vardır, ey ağıl sahibləri! Bəlkə Allahdan qorxasınız.",{"number":1290,"arabic":1291,"translation":1292},180,"كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ ٱلْمَوْتُ إِن تَرَكَ خَيْرًا ٱلْوَصِيَّةُ لِلْوَٰلِدَيْنِ وَٱلْأَقْرَبِينَ بِٱلْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى ٱلْمُتَّقِينَ","Sizlərdən birinə ölüm gəldiyi zaman qoyub gedəcəyi var-dövlətdən müvafiq qaydada valideynlərə və yaxın qohumlara vəsiyyət etməsi ona vacib edilmişdir. Bu, müttəqilər üçün bir borcdur.",{"number":1294,"arabic":1295,"translation":1296},181,"فَمَنۢ بَدَّلَهُۥ بَعْدَمَا سَمِعَهُۥ فَإِنَّمَآ إِثْمُهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُۥٓ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌۭ","Kim ölənin vəsiyyətini eşitdikdən sonra onu dəyişdirsə, günahı ancaq onu dəyişdirənlərin üzərinə düşər. Şübhəsiz ki, Allah Eşidəndir, Biləndir!",{"number":254,"arabic":1298,"translation":1299},"فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍۢ جَنَفًا أَوْ إِثْمًۭا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَآ إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ","Kim də vəsiyyət edənin haqsızlıq etməsindən və ya günah işlətməsindən ehtiyat edib tərəflərin arasını düzəldərsə, ona heç bir günah olmaz. Şübhəsiz ki, Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir!",{"number":1301,"arabic":1302,"translation":1303},183,"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ","Ey iman gətirənlər! Sizdən əvvəlkilərə vacib edildiyi kimi, sizə də oruc tutmaq vacib edildi ki, bəlkə pis əməllərdən çəkinəsiniz.",{"number":1305,"arabic":1306,"translation":1307},184,"أَيَّامًۭا مَّعْدُودَٰتٍۢ ۚ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍۢ فَعِدَّةٌۭ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى ٱلَّذِينَ يُطِيقُونَهُۥ فِدْيَةٌۭ طَعَامُ مِسْكِينٍۢ ۖ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًۭا فَهُوَ خَيْرٌۭ لَّهُۥ ۚ وَأَن تَصُومُوا۟ خَيْرٌۭ لَّكُمْ ۖ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ","Müəyyən sayda olan günləri oruc tutmalısınız. Sizlərdən xəstə və ya səfərdə olanlar başqa günlərdə eyni sayda oruc tutmalıdırlar. Buna taqəti olmayanlar isə (buraxdığı hər gününün əvəzinə) bir kasıbı yedirtməklə fidyə verməlidirlər. Kim könüllü olaraq yaxşılıq etsə, bu onun üçün daha xeyirli olar. Biləsiniz ki, sizə oruc tutmaq daha xeyirlidir.",{"number":1309,"arabic":1310,"translation":1311},185,"شَهْرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِىٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلْقُرْءَانُ هُدًۭى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٍۢ مِّنَ ٱلْهُدَىٰ وَٱلْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍۢ فَعِدَّةٌۭ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا۟ ٱلْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا۟ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ","İnsanlara doğru yolu göstərən, bu yolun və haqqı batildən ayırd edənin açıq-aydın dəlilləri olan Quran ramazan ayında nazil edilmişdir. Sizlərdən bu aya çatan şəxslər həmin ayı oruc tutmalıdırlar. Xəstə və ya səfərdə olanlar isə başqa günlərdə eyni sayda oruc tutmalıdırlar. Allah sizin üçün çətinlik deyil, asanlıq istəyir. O, istəyir ki, siz müddəti (buraxdığınız günlərin orucunu) tamamlayasınız və sizi doğru yola yönəltdiyinə görə Onu uca tutasınız. Bəlkə şükür edəsiniz.",{"number":1313,"arabic":1314,"translation":1315},186,"وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِى عَنِّى فَإِنِّى قَرِيبٌ ۖ أُجِيبُ دَعْوَةَ ٱلدَّاعِ إِذَا دَعَانِ ۖ فَلْيَسْتَجِيبُوا۟ لِى وَلْيُؤْمِنُوا۟ بِى لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ","Qullarım səndən Mənim barəmdə soruşsalar, Mən onlara yaxınam, Mənə yalvaranın duasını yalvardığı vaxt qəbul edərəm. Qoy onlar da Mənim çağırışımı qəbul edib Mənə iman gətirsinlər ki, doğru yola yönələ bilsinlər.",{"number":1317,"arabic":1318,"translation":1319},187,"أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ ٱلصِّيَامِ ٱلرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَآئِكُمْ ۚ هُنَّ لِبَاسٌۭ لَّكُمْ وَأَنتُمْ لِبَاسٌۭ لَّهُنَّ ۗ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمْ كُنتُمْ تَخْتَانُونَ أَنفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنكُمْ ۖ فَٱلْـَٰٔنَ بَٰشِرُوهُنَّ وَٱبْتَغُوا۟ مَا كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمْ ۚ وَكُلُوا۟ وَٱشْرَبُوا۟ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ ٱلْخَيْطُ ٱلْأَبْيَضُ مِنَ ٱلْخَيْطِ ٱلْأَسْوَدِ مِنَ ٱلْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا۟ ٱلصِّيَامَ إِلَى ٱلَّيْلِ ۚ وَلَا تُبَٰشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَٰكِفُونَ فِى ٱلْمَسَٰجِدِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ ءَايَٰتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ","Orucluq gecəsi zövcələrinizlə yaxınlıq etmək sizə halal edildi. Onlar sizin üçün bir libas, siz də onlar üçün bir libassınız. Allah bilir ki, siz özünüzə xəyanət edirsiniz (orucluq gecələrində zövcələrinizlə yaxınlıq edirsiniz). Elə buna görə də O, tövbənizi qəbul edib sizi bağışladı. Artıq bu gündən onlara yaxınlaşın və Allahın sizin üçün əzəldən müəyyən etdiyinə nail olmağa çalışın. Dan yeri söküləndə ağ sap (şəfəq) qara sapdan (gecənin qaranlığından) seçilənə qədər yeyin-için. Sonra gecəyədək orucunuzu tamamlayın. Məscidlərdə etikafda olduğunuz zaman onlarla yaxınlıq etməyin. Bunlar Allahın qoyduğu hüdudlardır, onlara yaxınlaşmayın! Allah Öz ayələrini insanlara belə bəyan edir ki, bəlkə Ondan qorxalar.",{"number":1321,"arabic":1322,"translation":1323},188,"وَلَا تَأْكُلُوٓا۟ أَمْوَٰلَكُم بَيْنَكُم بِٱلْبَٰطِلِ وَتُدْلُوا۟ بِهَآ إِلَى ٱلْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا۟ فَرِيقًۭا مِّنْ أَمْوَٰلِ ٱلنَّاسِ بِٱلْإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ","Mallarınızı öz aranızda haqsızlıqla yeməyin və camaatın malının bir qismini bilə-bilə günah yolu ilə yeyəsiniz deyə hakimləri ələ almağa çalışmayın.",{"number":1325,"arabic":1326,"translation":1327},189,"۞ يَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْأَهِلَّةِ ۖ قُلْ هِىَ مَوَٰقِيتُ لِلنَّاسِ وَٱلْحَجِّ ۗ وَلَيْسَ ٱلْبِرُّ بِأَن تَأْتُوا۟ ٱلْبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَٰكِنَّ ٱلْبِرَّ مَنِ ٱتَّقَىٰ ۗ وَأْتُوا۟ ٱلْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَٰبِهَا ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ","Səndən yeni doğan aylar barəsində soruşurlar. De: “Bunlar insanlar və həcc üçün vaxt ölçüləridir”. Evlərə arxa tərəfindən daxil olmağınız yaxşı əməl deyildir. Lakin yaxşı əməl sahibi Allahdan qorxan şəxsdir. Evlərə qapılarından daxil olun! Allahdan qorxun ki, bəlkə nicat tapasınız.",{"number":1329,"arabic":1330,"translation":1331},190,"وَقَٰتِلُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ ٱلَّذِينَ يُقَٰتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوٓا۟ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلْمُعْتَدِينَ","Sizinlə vuruşanlara qarşı Allah yolunda siz də vuruşun və həddi aşmayın! Həqiqətən, Allah həddi aşanları sevmir.",{"number":1333,"arabic":1334,"translation":1335},191,"وَٱقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُم مِّنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ ۚ وَٱلْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ ٱلْقَتْلِ ۚ وَلَا تُقَٰتِلُوهُمْ عِندَ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ حَتَّىٰ يُقَٰتِلُوكُمْ فِيهِ ۖ فَإِن قَٰتَلُوكُمْ فَٱقْتُلُوهُمْ ۗ كَذَٰلِكَ جَزَآءُ ٱلْكَٰفِرِينَ","Müşrikləri harada yaxalasanız öldürün və sizi çıxartdıqları yerdən siz də onları çıxardın! Fitnə qətldən daha pisdir. Onlar sizə qarşı Məscidulharamın yanında vuruşmayınca, siz də onlara qarşı orada vuruşmayın. Əgər sizinlə vuruşsalar, siz də onları öldürün. Kafirlərin cəzası belədir.",{"number":1337,"arabic":1338,"translation":1339},192,"فَإِنِ ٱنتَهَوْا۟ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ","Əgər onlar günah işlərə son qoysalar, əlbəttə ki, Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir!",{"number":1341,"arabic":1342,"translation":1343},193,"وَقَٰتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌۭ وَيَكُونَ ٱلدِّينُ لِلَّهِ ۖ فَإِنِ ٱنتَهَوْا۟ فَلَا عُدْوَٰنَ إِلَّا عَلَى ٱلظَّٰلِمِينَ","Fitnə aradan qalxana qədər və din ancaq Allaha məxsus edilənədək onlara qarşı vuruşun! Əgər son qoysalar, bilin ki, düşmənçilik ancaq zalımlara qarşı olur.",{"number":1345,"arabic":1346,"translation":1347},194,"ٱلشَّهْرُ ٱلْحَرَامُ بِٱلشَّهْرِ ٱلْحَرَامِ وَٱلْحُرُمَٰتُ قِصَاصٌۭ ۚ فَمَنِ ٱعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَٱعْتَدُوا۟ عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا ٱعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلْمُتَّقِينَ","Haram ay haram aya görədir. Haram olanları pozmağın cəzası qisas almaqdır. Kim sizə qarşı təcavüz etsə, siz də ona qarşı onun təcavüz etdiyi qədər təcavüz edin. Allahdan qorxun və bilin ki, Allah müttəqilərlədir.",{"number":1349,"arabic":1350,"translation":1351},195,"وَأَنفِقُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا تُلْقُوا۟ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى ٱلتَّهْلُكَةِ ۛ وَأَحْسِنُوٓا۟ ۛ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلْمُحْسِنِينَ","Malınızdan Allah yolunda xərcləyin və öz əllərinizlə özünüzü təhlükəyə atmayın. Yaxşılıq edin! Həqiqətən, Allah yaxşılıq edənləri sevir.",{"number":1353,"arabic":1354,"translation":1355},196,"وَأَتِمُّوا۟ ٱلْحَجَّ وَٱلْعُمْرَةَ لِلَّهِ ۚ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا ٱسْتَيْسَرَ مِنَ ٱلْهَدْىِ ۖ وَلَا تَحْلِقُوا۟ رُءُوسَكُمْ حَتَّىٰ يَبْلُغَ ٱلْهَدْىُ مَحِلَّهُۥ ۚ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ بِهِۦٓ أَذًۭى مِّن رَّأْسِهِۦ فَفِدْيَةٌۭ مِّن صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍۢ ۚ فَإِذَآ أَمِنتُمْ فَمَن تَمَتَّعَ بِٱلْعُمْرَةِ إِلَى ٱلْحَجِّ فَمَا ٱسْتَيْسَرَ مِنَ ٱلْهَدْىِ ۚ فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَٰثَةِ أَيَّامٍۢ فِى ٱلْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ ۗ تِلْكَ عَشَرَةٌۭ كَامِلَةٌۭ ۗ ذَٰلِكَ لِمَن لَّمْ يَكُنْ أَهْلُهُۥ حَاضِرِى ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلْعِقَابِ","Allah üçün həcc və ümrəni tam yerinə yetirin. Əgər sizin qarşınızı kəssələr, müyəssər olan bir qurbanlıq verin. Qurbanlıq öz yerinə çatana qədər başınızı qırxmayın. Sizlərdən xəstələnən və ya başındakı xəstəlikdən əziyyət çəkən varsa, fidyə olaraq ya oruc tutmalı, ya sədəqə verməli, ya da qurban kəsməlidir. Əmin-amanlıq içində olduğunuz təqdirdə ümrəni bitirib həccə qədər qadağan olunanlardan istifadə edən kəs asan başa gələn bir qurbanlıq verməlidir. Qurbanlıq tapmayanlar isə həcc əsnasında üç gün və vətəninə qayıtdıqda isə yeddi gün oruc tutmalıdır. Bu da tam on gün edir. Bu, ailəsi Məscidulharamda yaşamayanlara aiddir. Allahdan qorxun və bilin ki, Allah şiddətli cəza verəndir.",{"number":1357,"arabic":1358,"translation":1359},197,"ٱلْحَجُّ أَشْهُرٌۭ مَّعْلُومَٰتٌۭ ۚ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ ٱلْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِى ٱلْحَجِّ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا۟ مِنْ خَيْرٍۢ يَعْلَمْهُ ٱللَّهُ ۗ وَتَزَوَّدُوا۟ فَإِنَّ خَيْرَ ٱلزَّادِ ٱلتَّقْوَىٰ ۚ وَٱتَّقُونِ يَٰٓأُو۟لِى ٱلْأَلْبَٰبِ","Həcc ziyarəti məlum olan aylardadır. Bu aylarda həcci yerinə yetirməyi niyyət edən kəs həcc ziyarəti əsnasında qadınıyla yaxınlıq etməməli, günah işlər görməməli və mübahisələrə qoşulmamalıdır. Sizin etdiyiniz yaxşılıqları Allah bilir. Özünüzlə azuqə götürün! Ən yaxşı azuqə isə təqvadır. Məndən qorxun, ey ağıl sahibləri!",{"number":1361,"arabic":1362,"translation":1363},198,"لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَبْتَغُوا۟ فَضْلًۭا مِّن رَّبِّكُمْ ۚ فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَٰتٍۢ فَٱذْكُرُوا۟ ٱللَّهَ عِندَ ٱلْمَشْعَرِ ٱلْحَرَامِ ۖ وَٱذْكُرُوهُ كَمَا هَدَىٰكُمْ وَإِن كُنتُم مِّن قَبْلِهِۦ لَمِنَ ٱلضَّآلِّينَ","Rəbbinizdən lütf diləmək (həcc vaxtı ticarət etmək) sizə günah deyildir. Ərəfatdan axışıb gəldikdə Məşərulharamda Allahı yada salın! Sizi doğru yola yönəltdiyinə görə Onu yad edin. Hərçənd ki, bundan əvvəl siz azmışlardan idiniz.",{"number":1365,"arabic":1366,"translation":1367},199,"ثُمَّ أَفِيضُوا۟ مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ ٱلنَّاسُ وَٱسْتَغْفِرُوا۟ ٱللَّهَ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ","Sonra insanların axışıb gəldiyi yerdən siz də gəlin. Allahdan bağışlanmanızı diləyin. Şübhəsiz ki, Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.",{"number":26,"arabic":1369,"translation":1370},"فَإِذَا قَضَيْتُم مَّنَٰسِكَكُمْ فَٱذْكُرُوا۟ ٱللَّهَ كَذِكْرِكُمْ ءَابَآءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًۭا ۗ فَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِى ٱلدُّنْيَا وَمَا لَهُۥ فِى ٱلْءَاخِرَةِ مِنْ خَلَٰقٍۢ","Həcc mərasiminizi bitirdikdə vaxtilə atalarınızı yad etdiyiniz kimi, hətta bundan da artıq Allahı yad edin! İnsanlar arasında: “Ey Rəbbimiz! Bizə verəcəyini elə bu dünyada ver!”– deyənlər vardır. Belə şəxslərin axirətdə heç bir payı yoxdur.",{"number":1372,"arabic":1373,"translation":1374},201,"وَمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِى ٱلدُّنْيَا حَسَنَةًۭ وَفِى ٱلْءَاخِرَةِ حَسَنَةًۭ وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ","Onlardan: “Ey Rəbbimiz! Bizə həm bu dünyada, həm də axirətdə gözəl nemətlər ver və bizi Od əzabından qoru!”– deyənləri də vardır.",{"number":1376,"arabic":1377,"translation":1378},202,"أُو۟لَٰٓئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌۭ مِّمَّا كَسَبُوا۟ ۚ وَٱللَّهُ سَرِيعُ ٱلْحِسَابِ","Belələri üçün qazandıqları əməllərə görə bir pay vardır. Allah tez haqq-hesab çəkəndir.",{"number":1380,"arabic":1381,"translation":1382},203,"۞ وَٱذْكُرُوا۟ ٱللَّهَ فِىٓ أَيَّامٍۢ مَّعْدُودَٰتٍۢ ۚ فَمَن تَعَجَّلَ فِى يَوْمَيْنِ فَلَآ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَآ إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ لِمَنِ ٱتَّقَىٰ ۗ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ","Sayı müəyyən olan günlərdə (zil-Hiccənin 11-i, 12-si və 13-ü) Allahı yad edin. Kim iki gün ərzində ziyarətini tamamlayıb geri qayıtsa, ona heç bir günah olmaz. Kim (13-cü günü Minada) yubanarsa, ona da heç bir günah olmaz. Bu, Allahdan qorxanlara aiddir. Allahdan qorxun və bilin ki, Onun hüzuruna toplanılacaqsınız.",{"number":1384,"arabic":1385,"translation":1386},204,"وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يُعْجِبُكَ قَوْلُهُۥ فِى ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا وَيُشْهِدُ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا فِى قَلْبِهِۦ وَهُوَ أَلَدُّ ٱلْخِصَامِ","İnsanların eləsi də var ki, onun bu dünya həyatında danışdığı sözlər səni heyran edər. O, qəlbində olana Allahı şahid göstərər. Əslində o, ən qatı mübahisəçidir.",{"number":1388,"arabic":1389,"translation":1390},205,"وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِى ٱلْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ ٱلْحَرْثَ وَٱلنَّسْلَ ۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلْفَسَادَ","O, dönüb getdikdə yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə, əkinləri və nəsilləri məhv etməyə çalışar. Allah isə fitnə-fəsadı sevmir.",{"number":53,"arabic":1392,"translation":1393},"وَإِذَا قِيلَ لَهُ ٱتَّقِ ٱللَّهَ أَخَذَتْهُ ٱلْعِزَّةُ بِٱلْإِثْمِ ۚ فَحَسْبُهُۥ جَهَنَّمُ ۚ وَلَبِئْسَ ٱلْمِهَادُ","Ona: “Allahdan qorx!”– deyildikdə, lovğalıq onu daha da günaha sürükləyər. Ona Cəhənnəm kifayət edər. Ora nə pis yataqdır!",{"number":1395,"arabic":1396,"translation":1397},207,"وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ ٱبْتِغَآءَ مَرْضَاتِ ٱللَّهِ ۗ وَٱللَّهُ رَءُوفٌۢ بِٱلْعِبَادِ","İnsanların eləsi də var ki, Allahın razılığını qazanmaq üçün canını da verər. Allah Öz qullarına qarşı Şəfqətlidir.",{"number":1399,"arabic":1400,"translation":1401},208,"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱدْخُلُوا۟ فِى ٱلسِّلْمِ كَآفَّةًۭ وَلَا تَتَّبِعُوا۟ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيْطَٰنِ ۚ إِنَّهُۥ لَكُمْ عَدُوٌّۭ مُّبِينٌۭ","Ey iman gətirənlər! İslamı bütövlüklə qəbul edin və şeytanın addım izləri ilə getməyin. Şübhəsiz ki, o sizə açıq-aydın düşməndir.",{"number":1403,"arabic":1404,"translation":1405},209,"فَإِن زَلَلْتُم مِّنۢ بَعْدِ مَا جَآءَتْكُمُ ٱلْبَيِّنَٰتُ فَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ","Sizə açıq-aydın dəlillər gəldikdən sonra haqq yoldan çıxsanız, bilin ki, Allah Qüdrətlidir, Müdrikdir.",{"number":1407,"arabic":1408,"translation":1409},210,"هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّآ أَن يَأْتِيَهُمُ ٱللَّهُ فِى ظُلَلٍۢ مِّنَ ٱلْغَمَامِ وَٱلْمَلَٰٓئِكَةُ وَقُضِىَ ٱلْأَمْرُ ۚ وَإِلَى ٱللَّهِ تُرْجَعُ ٱلْأُمُورُ","Yoxsa onlar ancaq onu gözləyirlər ki, Allah bulud kölgəsində mələklərlə birlikdə gəlsin və iş bitmiş olsun? Bütün işlər Allaha qaytarılacaqdır.",{"number":1411,"arabic":1412,"translation":1413},211,"سَلْ بَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ كَمْ ءَاتَيْنَٰهُم مِّنْ ءَايَةٍۭ بَيِّنَةٍۢ ۗ وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ ٱللَّهِ مِنۢ بَعْدِ مَا جَآءَتْهُ فَإِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلْعِقَابِ","İsrail oğullarından soruş ki, Biz onlara nə qədər aydın dəlillər göndərdik. Allahın nemətini əldə etdikdən sonra onu dəyişdirənlərə Allah şiddətli cəza verəcəkdir.",{"number":1415,"arabic":1416,"translation":1417},212,"زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا۟ ٱلْحَيَوٰةُ ٱلدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ۘ وَٱلَّذِينَ ٱتَّقَوْا۟ فَوْقَهُمْ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ ۗ وَٱللَّهُ يَرْزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيْرِ حِسَابٍۢ","Dünya həyatı kafirlər üçün gözəlləşdirildi. Onlar iman gətirənləri məsxərəyə qoyurdular. Halbuki müttəqilər qiyamət günü onlardan üstün olacaqlar. Allah istədiyi kəsə hesabsız ruzi verər.",{"number":1419,"arabic":1420,"translation":1421},213,"كَانَ ٱلنَّاسُ أُمَّةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَبَعَثَ ٱللَّهُ ٱلنَّبِيِّۦنَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ ٱلْكِتَٰبَ بِٱلْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ ٱلنَّاسِ فِيمَا ٱخْتَلَفُوا۟ فِيهِ ۚ وَمَا ٱخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا ٱلَّذِينَ أُوتُوهُ مِنۢ بَعْدِ مَا جَآءَتْهُمُ ٱلْبَيِّنَٰتُ بَغْيًۢا بَيْنَهُمْ ۖ فَهَدَى ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لِمَا ٱخْتَلَفُوا۟ فِيهِ مِنَ ٱلْحَقِّ بِإِذْنِهِۦ ۗ وَٱللَّهُ يَهْدِى مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍ","İnsanlar tək bir ümmət idi. Allah onlara müjdə verən və qorxudan peyğəmbərlər göndərdi, onlarla birlikdə haqq olan kitab nazil etdi ki, insanlar arasında onların ixtilafa düşdükləri şeylərə dair hökm versin. Halbuki kitab verilmiş şəxslər özlərinə açıq-aydın dəlillər gəldikdən sonra aralarındakı paxıllıq üzündən ixtilafa düşdülər. Allah isə Öz icazəsi ilə iman gətirənləri ixtilafda olduqları məsələlərdə haqqa yönəltdi. Allah istədiyini düz yola yönəldər.",{"number":1423,"arabic":1424,"translation":1425},214,"أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا۟ ٱلْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ ٱلَّذِينَ خَلَوْا۟ مِن قَبْلِكُم ۖ مَّسَّتْهُمُ ٱلْبَأْسَآءُ وَٱلضَّرَّآءُ وَزُلْزِلُوا۟ حَتَّىٰ يَقُولَ ٱلرَّسُولُ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ مَعَهُۥ مَتَىٰ نَصْرُ ٱللَّهِ ۗ أَلَآ إِنَّ نَصْرَ ٱللَّهِ قَرِيبٌۭ","Yoxsa siz elə güman edirdiniz ki, sizdən əvvəlkilərin başına gələnlər sizin başınıza gəlmədən Cənnətə daxil olacaqsınız? Onlara elə kasıblıq və xəstəlik üz vermiş, elə sarsılmışdılar ki, hətta Peyğəmbər və onunla birlikdə olan möminlər də: “Allahın köməyi nə vaxt gələcək?”– dedilər. Həqiqətən, Allahın köməyi yaxındır.",{"number":1427,"arabic":1428,"translation":1429},215,"يَسْـَٔلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ ۖ قُلْ مَآ أَنفَقْتُم مِّنْ خَيْرٍۢ فَلِلْوَٰلِدَيْنِ وَٱلْأَقْرَبِينَ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا۟ مِنْ خَيْرٍۢ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٌۭ","Səndən Allah yolunda nə verəcəklərini soruşurlar. De: “Verəcəyiniz hər bir xeyir valideynlərə, qohum-əqrəbaya, yetimlərə, kasıblara və müsafirlərə aiddir. Siz nə yaxşılıq edirsinizsə, şübhəsiz ki, Allah onu bilir”.",{"number":1431,"arabic":1432,"translation":1433},216,"كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌۭ لَّكُمْ ۖ وَعَسَىٰٓ أَن تَكْرَهُوا۟ شَيْـًۭٔا وَهُوَ خَيْرٌۭ لَّكُمْ ۖ وَعَسَىٰٓ أَن تُحِبُّوا۟ شَيْـًۭٔا وَهُوَ شَرٌّۭ لَّكُمْ ۗ وَٱللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ","Sizin xoşunuza gəlməsə də, cihad sizə vacib edildi. Ola bilsin ki, sevmədiyiniz bir şey sizin üçün xeyirli, sevdiyiniz bir şey isə sizin üçün zərərli olsun. Allah bilir, siz isə bunu bilmirsiniz.",{"number":1435,"arabic":1436,"translation":1437},217,"يَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلشَّهْرِ ٱلْحَرَامِ قِتَالٍۢ فِيهِ ۖ قُلْ قِتَالٌۭ فِيهِ كَبِيرٌۭ ۖ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَكُفْرٌۢ بِهِۦ وَٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِۦ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ ٱللَّهِ ۚ وَٱلْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ ٱلْقَتْلِ ۗ وَلَا يَزَالُونَ يُقَٰتِلُونَكُمْ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ إِنِ ٱسْتَطَٰعُوا۟ ۚ وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِۦ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌۭ فَأُو۟لَٰٓئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَٰلُهُمْ فِى ٱلدُّنْيَا وَٱلْءَاخِرَةِ ۖ وَأُو۟لَٰٓئِكَ أَصْحَٰبُ ٱلنَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ","Səndən haram ayında vuruşmaq barəsində soruşurlar. De: “Bu ayda vuruşmaq böyük günahdır. Lakin insanları Allah yolundan sapdırmaq, Onu inkar etmək, müsəlmanları Məscidulharama buraxmamaq və onun sakinlərini oradan çıxartmaq Allah yanında daha böyük günahdır. Fitnə isə qətldən də böyük günahdır”. Kafirlər bacarsalar, sizi dininizdən döndərənə qədər sizinlə vuruşmaqdan əl çəkməyəcəklər. Sizlərdən hər kim dinindən dönüb kafir olaraq ölsə, onun əməlləri dünyada və axirətdə puça çıxar. Onlar Od sakinləridirlər və orada əbədi qalacaqlar.",{"number":1439,"arabic":1440,"translation":1441},218,"إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَٱلَّذِينَ هَاجَرُوا۟ وَجَٰهَدُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ أُو۟لَٰٓئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ ٱللَّهِ ۚ وَٱللَّهُ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ","Həqiqətən də, iman gətirənlər, hicrət edənlər və Allah yolunda cihad edənlər, Allahın mərhəmətinə ümid edirlər. Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.",{"number":1443,"arabic":1444,"translation":1445},219,"۞ يَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْخَمْرِ وَٱلْمَيْسِرِ ۖ قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌۭ كَبِيرٌۭ وَمَنَٰفِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَآ أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا ۗ وَيَسْـَٔلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ ٱلْعَفْوَ ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلْءَايَٰتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ","Səndən sərxoşedici içki və qumar barəsində soruşurlar. De: “İkisində də həm böyük günah, həm də insanlar üçün mənfəət vardır. Amma günahları mənfəətlərindən daha böyükdür”. Səndən Allah yolunda nə xərcləyəcəklərini soruşurlar. De: “Ehtiyacınızdan artıq qalanını!” Allah ayələri sizə belə bəyan edir ki, bəlkə fikirləşəsiniz –",{"number":1447,"arabic":1448,"translation":1449},220,"فِى ٱلدُّنْيَا وَٱلْءَاخِرَةِ ۗ وَيَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْيَتَٰمَىٰ ۖ قُلْ إِصْلَاحٌۭ لَّهُمْ خَيْرٌۭ ۖ وَإِن تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَٰنُكُمْ ۚ وَٱللَّهُ يَعْلَمُ ٱلْمُفْسِدَ مِنَ ٱلْمُصْلِحِ ۚ وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌۭ","dünya və axirət barəsində. Səndən yetimlər haqqında soruşurlar. De: “Onlara yaxşılıq etmək xeyirlidir. Əgər onları öz işinizə qatırsınızsa, bilin ki, onlar sizin qardaşlarınızdır”. Allah fəsad törədəni yaxşılıq edəndən ayırd edir. Əgər Allah istəsəydi, əlbəttə, sizi çətin vəziyyətə salardı. Şübhəsiz ki, Allah Qüdrətlidir, Müdrikdir.",{"number":1451,"arabic":1452,"translation":1453},221,"وَلَا تَنكِحُوا۟ ٱلْمُشْرِكَٰتِ حَتَّىٰ يُؤْمِنَّ ۚ وَلَأَمَةٌۭ مُّؤْمِنَةٌ خَيْرٌۭ مِّن مُّشْرِكَةٍۢ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ ۗ وَلَا تُنكِحُوا۟ ٱلْمُشْرِكِينَ حَتَّىٰ يُؤْمِنُوا۟ ۚ وَلَعَبْدٌۭ مُّؤْمِنٌ خَيْرٌۭ مِّن مُّشْرِكٍۢ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ ۗ أُو۟لَٰٓئِكَ يَدْعُونَ إِلَى ٱلنَّارِ ۖ وَٱللَّهُ يَدْعُوٓا۟ إِلَى ٱلْجَنَّةِ وَٱلْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِۦ ۖ وَيُبَيِّنُ ءَايَٰتِهِۦ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ","Müşrik qadınlar iman gətirməyincə onlarla evlənməyin. Əlbəttə, iman gətirmiş bir kəniz, sizi heyran edən müşrik bir qadından daha xeyirlidir. Müşrik kişilər iman gətirməyincə mömin qadınları onlara ərə verməyin. Əlbəttə, iman gətirmiş bir kölə, sizi heyran edən müşrik bir kişidən daha xeyirlidir. Onlar Oda çağırırlar. Allah isə Öz izni ilə Cənnətə və bağışlanmağa dəvət edir. O, Öz ayələrini insanlara bəyan edir ki, bəlkə, düşünüb ibrət alsınlar.",{"number":1455,"arabic":1456,"translation":1457},222,"وَيَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْمَحِيضِ ۖ قُلْ هُوَ أَذًۭى فَٱعْتَزِلُوا۟ ٱلنِّسَآءَ فِى ٱلْمَحِيضِ ۖ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطْهُرْنَ ۖ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ ٱللَّهُ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلتَّوَّٰبِينَ وَيُحِبُّ ٱلْمُتَطَهِّرِينَ","Səndən heyz barəsində soruşurlar. De: “Bu, əziyyətverici bir haldır. Heyz vaxtı qadınlarla yaxınlıq etməkdən uzaq olun və pak olmayınca onlarla yaxınlıq etməyin. Onlar təmizləndikdən sonra isə Allahın sizə buyurduğu yerdən onlara yaxınlaşın”. Şübhəsiz ki, Allah tövbə edənləri də sevir, pak olanları da.",{"number":1459,"arabic":1460,"translation":1461},223,"نِسَآؤُكُمْ حَرْثٌۭ لَّكُمْ فَأْتُوا۟ حَرْثَكُمْ أَنَّىٰ شِئْتُمْ ۖ وَقَدِّمُوا۟ لِأَنفُسِكُمْ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّكُم مُّلَٰقُوهُ ۗ وَبَشِّرِ ٱلْمُؤْمِنِينَ","Qadınlarınız sizin tarlanızdır. Tarlanıza nə təhər istəyirsinizsə, yaxınlaşın. Özünüz üçün qabaqcadan yaxşı işlər hazırlayın. Allahdan qorxun və bilin ki, siz Onunla qarşılaşacaqsınız. Möminləri müjdələ.",{"number":1463,"arabic":1464,"translation":1465},224,"وَلَا تَجْعَلُوا۟ ٱللَّهَ عُرْضَةًۭ لِّأَيْمَٰنِكُمْ أَن تَبَرُّوا۟ وَتَتَّقُوا۟ وَتُصْلِحُوا۟ بَيْنَ ٱلنَّاسِ ۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌۭ","Andlarınıza görə Allahın adını, yaxşılıq etmənizə, Allahdan qorxmanıza və insanlar arasında sülh yaratmanıza dair bir maneəyə çevirməyin. Allah Eşidəndir, Biləndir!",{"number":1467,"arabic":1468,"translation":1469},225,"لَّا يُؤَاخِذُكُمُ ٱللَّهُ بِٱللَّغْوِ فِىٓ أَيْمَٰنِكُمْ وَلَٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ ۗ وَٱللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌۭ","Allah sizi qərəzsiz içdiyiniz andlara görə cəzalandırmaz, lakin O, sizi qəlbinizin qərəzinə (qəsdən içdiyiniz andlara) görə cəzalandıracaqdır. Allah Bağışlayandır, Həlimdir.",{"number":1471,"arabic":1472,"translation":1473},226,"لِّلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِن نِّسَآئِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍۢ ۖ فَإِن فَآءُو فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ","Qadınları ilə yaxınlıq etməməyi and içənlər üçün gözləmə müddəti dörd aydır. Əgər onlar fikirlərindən dönsələr, əlbəttə ki, Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir.",{"number":181,"arabic":1475,"translation":1476},"وَإِنْ عَزَمُوا۟ ٱلطَّلَٰقَ فَإِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌۭ","Əgər onlar boşanmaq qərarına gəlsələr, şübhəsiz ki, Allah Eşidəndir, Biləndir!",{"number":1478,"arabic":1479,"translation":1480},228,"وَٱلْمُطَلَّقَٰتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَٰثَةَ قُرُوٓءٍۢ ۚ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ فِىٓ أَرْحَامِهِنَّ إِن كُنَّ يُؤْمِنَّ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ ۚ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِى ذَٰلِكَ إِنْ أَرَادُوٓا۟ إِصْلَٰحًۭا ۚ وَلَهُنَّ مِثْلُ ٱلَّذِى عَلَيْهِنَّ بِٱلْمَعْرُوفِ ۚ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌۭ ۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ","Boşanmış qadınlar üç heyz müddəti gözləməlidirlər. Əgər Allaha və Axirət gününə iman gətirirlərsə, Allahın onların bətnində yaratdığını gizlətmək onlara halal olmaz. Əgər bu müddət ərzində onların ərləri barışmaq istəsələr, onları qaytarmağa daha çox haqlıdırlar. Kişilərin qadınlar üzərində şəriətə müvafiq haqları olduğu kimi onların da kişilər üzərində haqları vardır. Kişilərin onlar üzərində olan haqları isə bir dərəcə üstündür. Allah Qüdrətlidir, Müdrikdir.",{"number":1482,"arabic":1483,"translation":1484},229,"ٱلطَّلَٰقُ مَرَّتَانِ ۖ فَإِمْسَاكٌۢ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌۢ بِإِحْسَٰنٍۢ ۗ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَأْخُذُوا۟ مِمَّآ ءَاتَيْتُمُوهُنَّ شَيْـًٔا إِلَّآ أَن يَخَافَآ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا ٱفْتَدَتْ بِهِۦ ۗ تِلْكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا ۚ وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ ٱللَّهِ فَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ","Boşanma iki dəfə olar. Bundan sonra qadını şəriətə müvafiq qayda üzrə saxlamaq, yaxud xoşluqla buraxmaq gərəkdir. Onlara verdiklərinizdən bir şey götürmək sizə halal olmaz. Yalnız hər ikisinin Allahın hədlərini yerinə yetirməyəcəklərindən qorxması istisnadır. Əgər siz onların Allahın hədlərini yerinə yetirməyəcəklərindən qorxsanız, qadının boşanmaq üçün bir şey əvəz verməsində ikisinə də heç bir günah yoxdur. Bunlar Allahın hüdudlarıdır, onları aşmayın! Allahın hüdudlarını aşanlar – məhz onlar zalımlardır.",{"number":1486,"arabic":1487,"translation":1488},230,"فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُۥ مِنۢ بَعْدُ حَتَّىٰ تَنكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُۥ ۗ فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَآ أَن يَتَرَاجَعَآ إِن ظَنَّآ أَن يُقِيمَا حُدُودَ ٱللَّهِ ۗ وَتِلْكَ حُدُودُ ٱللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍۢ يَعْلَمُونَ","Əgər onu üçüncü dəfə boşayarsa, bundan sonra o qadın başqa bir kişiyə ərə getməyincə ona əvvəlki ərinə qayıtmaq halal olmaz. Əgər sonrakı əri onu boşasa, Allahın hədlərini yerinə yetirəcəklərini güman etdikləri təqdirdə yenidən əlaqə qurmalarında ikisinə də heç bir günah yoxdur. Bunlar Allahın hədləridir, onları anlayan adamlara bəyan edir.",{"number":1490,"arabic":1491,"translation":1492},231,"وَإِذَا طَلَّقْتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍۢ ۚ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًۭا لِّتَعْتَدُوا۟ ۚ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُۥ ۚ وَلَا تَتَّخِذُوٓا۟ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ هُزُوًۭا ۚ وَٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتَ ٱللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَآ أَنزَلَ عَلَيْكُم مِّنَ ٱلْكِتَٰبِ وَٱلْحِكْمَةِ يَعِظُكُم بِهِۦ ۚ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۭ","Qadınlarınızı boşadığınız və onların gözləmə müddəti sona yetişdiyi zaman onları ya şəriətə müvafiq qayda üzrə saxlayın, ya da müvafiq qayda üzrə buraxın. Zərər vurmaq və təcavüz etmək məqsədilə onları saxlamayın. Kim bunu etsə, ancaq özünə zülm etmiş olar. Allahın ayələrini ələ salmayın. Allahın sizə olan nemətlərini, öyüd-nəsihət vermək üçün nazil etdiyi Kitab və hikməti yadınıza salın. Allahdan qorxun və bilin ki, Allah hər şeyi bilir.",{"number":1494,"arabic":1495,"translation":1496},232,"وَإِذَا طَلَّقْتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَن يَنكِحْنَ أَزْوَٰجَهُنَّ إِذَا تَرَٰضَوْا۟ بَيْنَهُم بِٱلْمَعْرُوفِ ۗ ذَٰلِكَ يُوعَظُ بِهِۦ مَن كَانَ مِنكُمْ يُؤْمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ ۗ ذَٰلِكُمْ أَزْكَىٰ لَكُمْ وَأَطْهَرُ ۗ وَٱللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ","Qadınlarınızı boşadığınız və onların gözləmə müddəti başa çatdığı zaman ərlə arvad şəriətə müvafiq qayda üzrə öz aralarında razılığa gələrsə, o qadınlara yenidən əvvəlki ərlərinə ərə getməyə mane olmayın. Bu sizlərdən Allaha və Axirət gününə iman gətirənlərə verilən bir öyüd-nəsihətdir. Bu sizin üçün daha yaxşı və daha pakdır. Allah bilir, siz isə bilmirsiniz.",{"number":1498,"arabic":1499,"translation":1500},233,"۞ وَٱلْوَٰلِدَٰتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَٰدَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ ۖ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ ٱلرَّضَاعَةَ ۚ وَعَلَى ٱلْمَوْلُودِ لَهُۥ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِٱلْمَعْرُوفِ ۚ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَا تُضَآرَّ وَٰلِدَةٌۢ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌۭ لَّهُۥ بِوَلَدِهِۦ ۚ وَعَلَى ٱلْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِكَ ۗ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٍۢ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍۢ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا ۗ وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُوٓا۟ أَوْلَٰدَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُم مَّآ ءَاتَيْتُم بِٱلْمَعْرُوفِ ۗ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌۭ","Analar öz övladlarını tam iki il əmizdirsinlər. Bu, əmizdirməni tamamlamaq istəyənlər üçündür. Anaların yeməyi və geyimi şəriətə müvafiq qaydada uşağın atasının üzərinə düşür. Heç kəs qüvvəsi çatdığından artıq yüklənməz. Nə anaya öz övladına görə, nə də ataya öz övladına görə zərər verilməməlidir. Bu vəzifə eynilə varisin üzərinə düşür. Əgər ata və ana özlərinin razılığı və məsləhəti ilə uşağı süddən kəsmək istəsələr, ikisinə də heç bir günah sayılmaz. Əgər siz uşaqlarınızı süd anasına əmizdirmək istəyirsinizsə və süd haqqını müvafiq qayda üzrə ödəsəniz, sizə heç bir günah olmaz. Allahdan qorxun və bilin ki, Allah sizin nə etdiklərinizi görür.",{"number":1502,"arabic":1503,"translation":1504},234,"وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَٰجًۭا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍۢ وَعَشْرًۭا ۖ فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِىٓ أَنفُسِهِنَّ بِٱلْمَعْرُوفِ ۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌۭ","Sizlərdən ölənlərin qoyub getdiyi zövcələr dörd ay on gün gözləməlidirlər. Onların gözləmə müddəti bitərkən şəriətə müvafiq qayda üzrə özləri barədə etdikləri işə görə sizə günah sayılmaz. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır.",{"number":1506,"arabic":1507,"translation":1508},235,"وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُم بِهِۦ مِنْ خِطْبَةِ ٱلنِّسَآءِ أَوْ أَكْنَنتُمْ فِىٓ أَنفُسِكُمْ ۚ عَلِمَ ٱللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَٰكِن لَّا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّآ أَن تَقُولُوا۟ قَوْلًۭا مَّعْرُوفًۭا ۚ وَلَا تَعْزِمُوا۟ عُقْدَةَ ٱلنِّكَاحِ حَتَّىٰ يَبْلُغَ ٱلْكِتَٰبُ أَجَلَهُۥ ۚ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِىٓ أَنفُسِكُمْ فَٱحْذَرُوهُ ۚ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌۭ","Qadınlara elçi göndərmək istəyinizi işarə ilə bildirməkdə və ya ürəyinizdə gizlətməkdə sizə heç bir günah yoxdur. Allah bilir ki, siz onları xatırlayacaqsınız. Lakin onlarla gizlicə vədələşməyin, onlara yalnız şəriətə müvafiq qayda üzrə söz deyin. Gözləmə vaxtı başa çatmayıncaya qədər nikah etmək qərarına gəlməyin. Bilin ki, Allah sizin qəlblərinizdə olanları bilir. Ondan qorxun! Bilin ki, Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir!",{"number":1510,"arabic":1511,"translation":1512},236,"لَّا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن طَلَّقْتُمُ ٱلنِّسَآءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا۟ لَهُنَّ فَرِيضَةًۭ ۚ وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى ٱلْمُوسِعِ قَدَرُهُۥ وَعَلَى ٱلْمُقْتِرِ قَدَرُهُۥ مَتَٰعًۢا بِٱلْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى ٱلْمُحْسِنِينَ","Yaxınlıq etmədiyiniz və mehrini təyin etmədiyiniz qadınları boşasanız, sizə heç bir günah gəlməz. Onlara şəriətə müvafiq qayda üzrə pay verin. Varlı öz imkanına görə, kasıb da öz imkanına görə versin. Bu isə yaxşılıq edənlər üçün bir borcdur.",{"number":1514,"arabic":1515,"translation":1516},237,"وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةًۭ فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّآ أَن يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا۟ ٱلَّذِى بِيَدِهِۦ عُقْدَةُ ٱلنِّكَاحِ ۚ وَأَن تَعْفُوٓا۟ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۚ وَلَا تَنسَوُا۟ ٱلْفَضْلَ بَيْنَكُمْ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ","Qadınlar üçün mehr təyin etdikdən sonra, yaxınlıq etməzdən əvvəl onları boşasanız, təyin etdiyinizin yarısını onlara verməlisiniz. Qadınların bunu ərlərinə bağışlaması və ya əlində nikah müqaviləsi olanın bunu qadına bağışlaması isə istisnadır. Sizin bağışlamağınız təqvaya daha yaxındır. Bir-birinizə güzəşt etməyi unutmayın. Allah sizin nə etdiklərinizi görür.",{"number":1518,"arabic":1519,"translation":1520},238,"حَٰفِظُوا۟ عَلَى ٱلصَّلَوَٰتِ وَٱلصَّلَوٰةِ ٱلْوُسْطَىٰ وَقُومُوا۟ لِلَّهِ قَٰنِتِينَ","Namazları və (günortadan sonrakı) orta namazı qoruyun və Allah qarşısında mütiliklə durun.",{"number":1522,"arabic":1523,"translation":1524},239,"فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًۭا ۖ فَإِذَآ أَمِنتُمْ فَٱذْكُرُوا۟ ٱللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا۟ تَعْلَمُونَ","Əgər nədənsə qorxsanız, namazınızı ayaq üstə və ya minik üzərində qılın. Təhlükə sovuşduqda isə Allahı, sizə bilmədiklərinizi necə öyrədibsə, o cür yad edin!",{"number":1526,"arabic":1527,"translation":1528},240,"وَٱلَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَٰجًۭا وَصِيَّةًۭ لِّأَزْوَٰجِهِم مَّتَٰعًا إِلَى ٱلْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍۢ ۚ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِى مَا فَعَلْنَ فِىٓ أَنفُسِهِنَّ مِن مَّعْرُوفٍۢ ۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌۭ","Sizlərdən ölən və özündən sonra zövcələr qoyub gedən kimsələr zövcələrinə bir ilin tamamınadək evlərindən çıxarılmamaq şərtilə baxılmasını vəsiyyət etməlidirlər. Əgər onlar öz istəkləri ilə çıxıb getsələr, şəriətə müvafiq qayda üzrə özləri barəsində etdiklərinə görə sizə günah gəlməz. Allah Qüdrətlidir, Müdrikdir.",{"number":1530,"arabic":1531,"translation":1532},241,"وَلِلْمُطَلَّقَٰتِ مَتَٰعٌۢ بِٱلْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى ٱلْمُتَّقِينَ","Boşanmış qadınlara şəriətə müvafiq qayda üzrə yaxşılıq etmək lazımdır. Bu, müttəqilər üçün bir borcdur.",{"number":1534,"arabic":1535,"translation":1536},242,"كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمْ ءَايَٰتِهِۦ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ","Allah Öz ayələrini sizə belə bəyan edir ki, bəlkə başa düşəsiniz.",{"number":1538,"arabic":1539,"translation":1540},243,"۞ أَلَمْ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ خَرَجُوا۟ مِن دِيَٰرِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ ٱلْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ ٱللَّهُ مُوتُوا۟ ثُمَّ أَحْيَٰهُمْ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ","Minlərlə adam olduqları halda ölüm qorxusundan yurdlarından çıxanları görmədinmi? Allah onlara: “Ölün!”– dedi. Sonra isə onları diriltdi. Doğrudan da, Allah insanlara qarşı lütfkardır, lakin insanların çoxu buna şükür etmir.",{"number":1542,"arabic":1543,"translation":1544},244,"وَقَٰتِلُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌۭ","Allah yolunda vuruşun və bilin ki, Allah Eşidəndir, Biləndir!",{"number":1546,"arabic":1547,"translation":1548},245,"مَّن ذَا ٱلَّذِى يُقْرِضُ ٱللَّهَ قَرْضًا حَسَنًۭا فَيُضَٰعِفَهُۥ لَهُۥٓ أَضْعَافًۭا كَثِيرَةًۭ ۚ وَٱللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُۜطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ","Kim Allaha gözəl bir borc versə (malından Allah yolunda xərcləsə), O da onun üçün bunu qat-qat artırar. Allah kimisinin ruzisini azaldar, kimisinin ruzisini də artırar. Siz Ona qaytarılacaqsınız.",{"number":1550,"arabic":1551,"translation":1552},246,"أَلَمْ تَرَ إِلَى ٱلْمَلَإِ مِنۢ بَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ مِنۢ بَعْدِ مُوسَىٰٓ إِذْ قَالُوا۟ لِنَبِىٍّۢ لَّهُمُ ٱبْعَثْ لَنَا مَلِكًۭا نُّقَٰتِلْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ ۖ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِن كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلْقِتَالُ أَلَّا تُقَٰتِلُوا۟ ۖ قَالُوا۟ وَمَا لَنَآ أَلَّا نُقَٰتِلَ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِن دِيَٰرِنَا وَأَبْنَآئِنَا ۖ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ ٱلْقِتَالُ تَوَلَّوْا۟ إِلَّا قَلِيلًۭا مِّنْهُمْ ۗ وَٱللَّهُ عَلِيمٌۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ","Musadan sonra İsrail oğullarından olan əyanların başına gələnləri bilmirsənmi? O zaman onlar öz peyğəmbərlərinə dedilər: “Bizə bir hökmdar təyin et ki, Allah yolunda vuruşaq!” O dedi: “Sizə vuruşma vacib edilsə, ola bilsin ki, vuruşmayasınız?” Onlar dedilər: “Madam ki, biz yurdumuzdan çıxarılmışıq və övladlarımızdan ayrılmışıq, onda nə üçün Allah yolunda vuruşmayaq?” Vuruşmaq onlara vacib edildikdə isə onlardan az bir qismi istisna olmaqla hamısı döyüşdən üz çevirdilər. Allah zalımları tanıyır.",{"number":1554,"arabic":1555,"translation":1556},247,"وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ ٱللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًۭا ۚ قَالُوٓا۟ أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ ٱلْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِٱلْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةًۭ مِّنَ ٱلْمَالِ ۚ قَالَ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصْطَفَىٰهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُۥ بَسْطَةًۭ فِى ٱلْعِلْمِ وَٱلْجِسْمِ ۖ وَٱللَّهُ يُؤْتِى مُلْكَهُۥ مَن يَشَآءُ ۚ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌۭ","Peyğəmbərləri onlara dedi: “Allah Talutu sizə hökmdar təyin etdi!” Onlar dedilər: “O necə bizə hökmdar ola bilər ki, biz hökmdarlığa ondan daha çox layiqik və ona heç böyük var-dövlət də verilməmişdir”. O dedi: “Allah sizin üzərinizə onu hökmdar seçdi, elm və bədəncə onun gücünü artırdı. Allah Öz mülkünü istədiyi kəsə verir. Allah hər şeyi Əhatəedəndir, Biləndir”.",{"number":1558,"arabic":1559,"translation":1560},248,"وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ ءَايَةَ مُلْكِهِۦٓ أَن يَأْتِيَكُمُ ٱلتَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌۭ مِّن رَّبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌۭ مِّمَّا تَرَكَ ءَالُ مُوسَىٰ وَءَالُ هَٰرُونَ تَحْمِلُهُ ٱلْمَلَٰٓئِكَةُ ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَءَايَةًۭ لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ","Peyğəmbərləri onlara dedi: “Onun hökmdarlığının əlaməti sizə bir sandığın gəlməsidir. Onun içərisində Rəbbinizdən bir təskinlik, Musanın ailəsindən və Harunun ailəsindən qalan bəzi şeylər vardır. Onu mələklər gətirəcək. Əgər siz möminsinizsə, bu sizin üçün bir dəlildir”.",{"number":1562,"arabic":1563,"translation":1564},249,"فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِٱلْجُنُودِ قَالَ إِنَّ ٱللَّهَ مُبْتَلِيكُم بِنَهَرٍۢ فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّى وَمَن لَّمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُۥ مِنِّىٓ إِلَّا مَنِ ٱغْتَرَفَ غُرْفَةًۢ بِيَدِهِۦ ۚ فَشَرِبُوا۟ مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًۭا مِّنْهُمْ ۚ فَلَمَّا جَاوَزَهُۥ هُوَ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ مَعَهُۥ قَالُوا۟ لَا طَاقَةَ لَنَا ٱلْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِۦ ۚ قَالَ ٱلَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَٰقُوا۟ ٱللَّهِ كَم مِّن فِئَةٍۢ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةًۭ كَثِيرَةًۢ بِإِذْنِ ٱللَّهِ ۗ وَٱللَّهُ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ","Talut qoşunla birlikdə döyüşə yola düşdükdə əsgərlərinə dedi: “Allah sizi bir çayla imtahan edəcək. Kim ondan içsə, məndən deyildir. Bir ovuc götürən istisna olmaqla, kim ondan dadmasa, o, məndəndir”. Onların az bir qismi istisna olmaqla hamısı ondan su içdilər. Talut onunla olan möminlərlə birlikdə çayı keçdikdən sonra bəziləri dedilər: “Bu gün bizim Caluta və onun qoşununa gücümüz çatmayacaq”. Allahla qarşılaşacaqlarını yəqin bilənlər isə dedilər: “Neçə-neçə az saylı dəstələr Allahın izni ilə çox saylı dəstələrə qalib gəlmişdir!” Allah səbir edənlərlədir.",{"number":1566,"arabic":1567,"translation":1568},250,"وَلَمَّا بَرَزُوا۟ لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِۦ قَالُوا۟ رَبَّنَآ أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًۭا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَٱنصُرْنَا عَلَى ٱلْقَوْمِ ٱلْكَٰفِرِينَ","Onlar Calutun və onun qoşununun qarşısına çıxdıqda dedilər: “Ey Rəbbimiz! Bizə səbir ver, qədəmlərimizi möhkəmlət və kafir qövmə qələbə çalmaqda bizə yardım et!”",{"number":1570,"arabic":1571,"translation":1572},251,"فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ ٱللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُۥدُ جَالُوتَ وَءَاتَىٰهُ ٱللَّهُ ٱلْمُلْكَ وَٱلْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُۥ مِمَّا يَشَآءُ ۗ وَلَوْلَا دَفْعُ ٱللَّهِ ٱلنَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍۢ لَّفَسَدَتِ ٱلْأَرْضُ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى ٱلْعَٰلَمِينَ","Möminlər Allahın izni ilə onları darmadağın etdilər. Davud Calutu öldürdü. Allah ona hökmranlıq və hikmət verdi, ona istədiyini öyrətdi. Əgər Allah insanların bəzilərini digərləri ilə dəf etməsəydi, yer üzü fəsada uğrayardı. Lakin Allah aləmlərə qarşı lütfkardır.",{"number":1574,"arabic":1575,"translation":1576},252,"تِلْكَ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِٱلْحَقِّ ۚ وَإِنَّكَ لَمِنَ ٱلْمُرْسَلِينَ","Bunlar Allahın ayələridir. Biz onları sənə haqq olaraq oxuyuruq. Şübhəsiz ki, sən göndərilən elçilərdənsən.",{"number":1578,"arabic":1579,"translation":1580},253,"۞ تِلْكَ ٱلرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍۢ ۘ مِّنْهُم مَّن كَلَّمَ ٱللَّهُ ۖ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَٰتٍۢ ۚ وَءَاتَيْنَا عِيسَى ٱبْنَ مَرْيَمَ ٱلْبَيِّنَٰتِ وَأَيَّدْنَٰهُ بِرُوحِ ٱلْقُدُسِ ۗ وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقْتَتَلَ ٱلَّذِينَ مِنۢ بَعْدِهِم مِّنۢ بَعْدِ مَا جَآءَتْهُمُ ٱلْبَيِّنَٰتُ وَلَٰكِنِ ٱخْتَلَفُوا۟ فَمِنْهُم مَّنْ ءَامَنَ وَمِنْهُم مَّن كَفَرَ ۚ وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقْتَتَلُوا۟ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ","Biz o elçilərin bəzisini digərlərindən üstün etdik. Onlardan bəzisi ilə Allah danışmış, bəzisini isə dərəcələrə yüksəltmişdir. Biz Məryəm oğlu İsaya açıq-aydın dəlillər verdik və onu müqəddəs Ruh (Cəbrail) ilə qüvvətləndirdik. Əgər Allah istəsəydi, onlardan sonra gələnlər özlərinə açıq-aydın dəlillər gəldikdən sonra bir-biriləri ilə vuruşmazdılar. Lakin onlar ixtilaf etdilər. Onlardan kimisi iman gətirdi, kimisi də inkar etdi. Əgər Allah istəsəydi, onlar bir-biriləri ilə vuruşmazdılar. Lakin Allah istədiyini edir.",{"number":1582,"arabic":1583,"translation":1584},254,"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَنفِقُوا۟ مِمَّا رَزَقْنَٰكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِىَ يَوْمٌۭ لَّا بَيْعٌۭ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌۭ وَلَا شَفَٰعَةٌۭ ۗ وَٱلْكَٰفِرُونَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ","Ey iman gətirənlər! Alış-verişin, dostluğun və şəfaətin olmayacağı gün gəlməmişdən öncə sizə verdiyimiz ruzidən Allah yolunda xərcləyin! Kafirlər isə zalımdırlar.",{"number":1586,"arabic":1587,"translation":1588},255,"ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلْحَىُّ ٱلْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُۥ سِنَةٌۭ وَلَا نَوْمٌۭ ۚ لَّهُۥ مَا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِى ٱلْأَرْضِ ۗ مَن ذَا ٱلَّذِى يَشْفَعُ عِندَهُۥٓ إِلَّا بِإِذْنِهِۦ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَىْءٍۢ مِّنْ عِلْمِهِۦٓ إِلَّا بِمَا شَآءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ ۖ وَلَا يَـُٔودُهُۥ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ ٱلْعَلِىُّ ٱلْعَظِيمُ","Allah, Ondan başqa ibadətə layiq olan məbud yoxdur, əbədi Yaşayandır, bütün yaratdıqlarının Qəyyumudur. Onu nə mürgü, nə də yuxu tutar. Göylərdə və yerdə nə varsa, Ona məxsusdur. Onun izni olmadan Onun yanında kim havadarlıq edə bilər? O, məxluqatın gələcəyini və keçmişini bilir. Onlar Onun elmindən, Onun istədiyindən başqa heç bir şey qavraya bilməzlər. Onun Kürsüsü göyləri və yeri əhatə edir. Bunları qoruyub saxlamaq Ona ağır gəlmir. O, Ucadır, Uludur.",{"number":1590,"arabic":1591,"translation":1592},256,"لَآ إِكْرَاهَ فِى ٱلدِّينِ ۖ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشْدُ مِنَ ٱلْغَىِّ ۚ فَمَن يَكْفُرْ بِٱلطَّٰغُوتِ وَيُؤْمِنۢ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱسْتَمْسَكَ بِٱلْعُرْوَةِ ٱلْوُثْقَىٰ لَا ٱنفِصَامَ لَهَا ۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ","Dində məcburiyyət yoxdur. Artıq doğru yol azğınlıqdan aydın fərqlənir. Hər kəs tağutu inkar edib Allaha iman gətirərsə, heç vaxt qırılmayan ən möhkəm dəstəkdən yapışmış olar. Allah Eşidəndir, Biləndir.",{"number":1594,"arabic":1595,"translation":1596},257,"ٱللَّهُ وَلِىُّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ يُخْرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِ ۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ أَوْلِيَآؤُهُمُ ٱلطَّٰغُوتُ يُخْرِجُونَهُم مِّنَ ٱلنُّورِ إِلَى ٱلظُّلُمَٰتِ ۗ أُو۟لَٰٓئِكَ أَصْحَٰبُ ٱلنَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ","Allah iman gətirənlərin Himayədarıdır, onları zülmətlərdən nura çıxarır. Kafirlərin dostları isə tağutlardır, onları nurdan zülmətə salarlar. Onlar Od sakinləridirlər və orada əbədi qalacaqlar.",{"number":1598,"arabic":1599,"translation":1600},258,"أَلَمْ تَرَ إِلَى ٱلَّذِى حَآجَّ إِبْرَٰهِۦمَ فِى رَبِّهِۦٓ أَنْ ءَاتَىٰهُ ٱللَّهُ ٱلْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَٰهِۦمُ رَبِّىَ ٱلَّذِى يُحْىِۦ وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا۠ أُحْىِۦ وَأُمِيتُ ۖ قَالَ إِبْرَٰهِۦمُ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَأْتِى بِٱلشَّمْسِ مِنَ ٱلْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ ٱلْمَغْرِبِ فَبُهِتَ ٱلَّذِى كَفَرَ ۗ وَٱللَّهُ لَا يَهْدِى ٱلْقَوْمَ ٱلظَّٰلِمِينَ","Allahın verdiyi hakimiyyətə görə İbrahim ilə Rəbbi barəsində höcətləşən kəsin əhvalatını bilmirsənmi? İbrahim: “Mənim Rəbbim həm dirildir, həm də öldürür!”– dedikdə padşah: “Mən də həm dirildir, həm də öldürürəm!”– demişdi. İbrahim: “Allah günəşi məşriqdən gətirir. Sən də onu məğribdən gətir!”– dedikdə, o kafir çaşıb qalmışdı. Allah zalım qövmü doğru yola yönəltməz.",{"number":1602,"arabic":1603,"translation":1604},259,"أَوْ كَٱلَّذِى مَرَّ عَلَىٰ قَرْيَةٍۢ وَهِىَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْىِۦ هَٰذِهِ ٱللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا ۖ فَأَمَاتَهُ ٱللَّهُ مِا۟ئَةَ عَامٍۢ ثُمَّ بَعَثَهُۥ ۖ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ ۖ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍۢ ۖ قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِا۟ئَةَ عَامٍۢ فَٱنظُرْ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ ۖ وَٱنظُرْ إِلَىٰ حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ ءَايَةًۭ لِّلنَّاسِ ۖ وَٱنظُرْ إِلَى ٱلْعِظَامِ كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًۭا ۚ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُۥ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌۭ","Və ya damları uçulub xarabalığa çevrilmiş bir kəndin yanından keçən kimsənin hekayətini bilmirsənmi? O demişdi: “Allah bu kəndi ölümündən sonra necə dirildəcək?” Allah onu öldürüb yüz il saxladı, sonra da dirildib dedi: “Nə qədər qaldın?” O dedi: “Bir gün yaxud bir gündən də az qaldım!” Allah dedi: “Əksinə, sən yüz il qaldın. Öz yeməyinə və içdiyin suya bax, hələ də xarab olmayıb. Uzunqulağına da bax! Biz səni insanlar üçün bir dəlil etdik. Sümüklərə bax, gör Biz onları necə bir-birinə birləşdirir, sonra da onların üstünü ətlə örtürük”. Ona həqiqət bəlli olduqda: “Mən artıq bilirəm ki, Allah hər şeyə qadirdir!”– dedi.",{"number":1606,"arabic":1607,"translation":1608},260,"وَإِذْ قَالَ إِبْرَٰهِۦمُ رَبِّ أَرِنِى كَيْفَ تُحْىِ ٱلْمَوْتَىٰ ۖ قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن ۖ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِن لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِى ۖ قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةًۭ مِّنَ ٱلطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ ٱجْعَلْ عَلَىٰ كُلِّ جَبَلٍۢ مِّنْهُنَّ جُزْءًۭا ثُمَّ ٱدْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًۭا ۚ وَٱعْلَمْ أَنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌۭ","Bir zaman İbrahim: “Ey Rəbbim, ölüləri necə diriltdiyini mənə göstər!”– dedi. Rəbbi ona: “Məgər sən inanmırsan?”– dedi. İbrahim dedi: “Əlbəttə inanıram! Amma istəyirəm ki, qəlbim rahat olsun”. Allah buyurdu: “Quşlardan dördünü tut və onları özünə tərəf çəkib tikə-tikə et. Sonra hər dağın başına onlardan bir parça qoy, sonra da onları çağır, tez sənin yanına gələcəklər. Bil ki, Allah Qüdrətlidir, Müdrikdir!”",{"number":1610,"arabic":1611,"translation":1612},261,"مَّثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَٰلَهُمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنۢبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِى كُلِّ سُنۢبُلَةٍۢ مِّا۟ئَةُ حَبَّةٍۢ ۗ وَٱللَّهُ يُضَٰعِفُ لِمَن يَشَآءُ ۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌ","Mallarını Allah yolunda xərcləyənlərin məsəli yeddi sünbül verən bir toxumun məsəlinə bənzəyir ki, sünbüllərin hər birində yüz ədəd dən vardır. Allah istədiyi kimsənin mükafatını artırar. Allah hər şeyi Əhatəedəndir, Biləndir.",{"number":1614,"arabic":1615,"translation":1616},262,"ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَٰلَهُمْ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَآ أَنفَقُوا۟ مَنًّۭا وَلَآ أَذًۭى ۙ لَّهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ","Mallarını Allah yolunda xərcləyənlərin və xərclədiklərinin ardından minnət qoymayan və əziyyət verməyənlərin, Rəbbi yanında mükafatları vardır. Onlara heç bir qorxu yoxdur və onlar kədərlənməyəcəklər.",{"number":1618,"arabic":1619,"translation":1620},263,"۞ قَوْلٌۭ مَّعْرُوفٌۭ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌۭ مِّن صَدَقَةٍۢ يَتْبَعُهَآ أَذًۭى ۗ وَٱللَّهُ غَنِىٌّ حَلِيمٌۭ","Xoş söz demək və xətaları bağışlamaq, minnətlə verilən sədəqədən daha yaxşıdır. Allah Zəngindir, Həlimdir.",{"number":1622,"arabic":1623,"translation":1624},264,"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تُبْطِلُوا۟ صَدَقَٰتِكُم بِٱلْمَنِّ وَٱلْأَذَىٰ كَٱلَّذِى يُنفِقُ مَالَهُۥ رِئَآءَ ٱلنَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ ۖ فَمَثَلُهُۥ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌۭ فَأَصَابَهُۥ وَابِلٌۭ فَتَرَكَهُۥ صَلْدًۭا ۖ لَّا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَىْءٍۢ مِّمَّا كَسَبُوا۟ ۗ وَٱللَّهُ لَا يَهْدِى ٱلْقَوْمَ ٱلْكَٰفِرِينَ","Ey iman gətirənlər! Sədəqələrinizi, özünü camaata göstərmək məqsədilə xərcləyən, Allaha və Axirət gününə inanmayan şəxs kimi minnət qoymaqla və əziyyət verməklə puç etməyin. Bunun məsəli üzərində torpaq olan hamar qayanın məsəlinə bənzəyir ki, şiddətli yağış yağıb onu çılpaq hala salmışdır. Onlar qazandıqlarından heç bir şeyə nail olmazlar. Allah kafir xalqı doğru yola yönəltməz.",{"number":1626,"arabic":1627,"translation":1628},265,"وَمَثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَٰلَهُمُ ٱبْتِغَآءَ مَرْضَاتِ ٱللَّهِ وَتَثْبِيتًۭا مِّنْ أَنفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍۭ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌۭ فَـَٔاتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِن لَّمْ يُصِبْهَا وَابِلٌۭ فَطَلٌّۭ ۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ","Mallarını Allahın razılığını qazanmaq və nəfslərini möhkəmləndirmək üçün xərcləyənlərin məsəli təpə üzərindəki bağın məsəlinə bənzəyir ki, ona şiddətli yağış düşdükdən sonra o öz bəhrəsini iki qat verər. Hərgah ona şiddətli yağış düşməzsə, narın yağış da bəs edər. Allah sizin nə etdiklərinizi görür.",{"number":1630,"arabic":1631,"translation":1632},266,"أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَن تَكُونَ لَهُۥ جَنَّةٌۭ مِّن نَّخِيلٍۢ وَأَعْنَابٍۢ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُ لَهُۥ فِيهَا مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ وَأَصَابَهُ ٱلْكِبَرُ وَلَهُۥ ذُرِّيَّةٌۭ ضُعَفَآءُ فَأَصَابَهَآ إِعْصَارٌۭ فِيهِ نَارٌۭ فَٱحْتَرَقَتْ ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلْءَايَٰتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ","Məgər sizlərdən biri istəyərmi ki, onun xurma ağaclarından və üzümlüklərdən ibarət, ağacları altından çaylar axan və içində də onun üçün hər cür meyvələr olan bir bağı olsun, sonra da ona qocalıq üz verdiyi zaman, özünün də o bağa möhtac olan uşaqları olduğu bir halda bu bağa odlu bir qasırğa düşüb onu yandırsın? Allah ayələri sizə belə bəyan edir ki, bəlkə fikirləşəsiniz.",{"number":1634,"arabic":1635,"translation":1636},267,"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ أَنفِقُوا۟ مِن طَيِّبَٰتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّآ أَخْرَجْنَا لَكُم مِّنَ ٱلْأَرْضِ ۖ وَلَا تَيَمَّمُوا۟ ٱلْخَبِيثَ مِنْهُ تُنفِقُونَ وَلَسْتُم بِـَٔاخِذِيهِ إِلَّآ أَن تُغْمِضُوا۟ فِيهِ ۚ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ غَنِىٌّ حَمِيدٌ","Ey iman gətirənlər! Qazandığınız və sizin üçün torpaqdan yetişdirdiyimiz şeylərin yaxşısından Allah yolunda xərcləyin. Özünüzə verildiyi təqdirdə ancaq göz yumub alacağınız pis şeylərdən xərcləməyə çalışmayın. Bilin ki, Allah Zəngindir, Tərifəlayiqdir.",{"number":1638,"arabic":1639,"translation":1640},268,"ٱلشَّيْطَٰنُ يَعِدُكُمُ ٱلْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُم بِٱلْفَحْشَآءِ ۖ وَٱللَّهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةًۭ مِّنْهُ وَفَضْلًۭا ۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌۭ","Şeytan sizi yoxsulluqla qorxudur və yaramaz işlər görməyi əmr edir. Allah isə sizə Öz tərəfindən bağışlanma və mərhəmət olunacağını vəd edir. Allah hər şeyi Əhatəedəndir, Biləndir.",{"number":1642,"arabic":1643,"translation":1644},269,"يُؤْتِى ٱلْحِكْمَةَ مَن يَشَآءُ ۚ وَمَن يُؤْتَ ٱلْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِىَ خَيْرًۭا كَثِيرًۭا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُو۟لُوا۟ ٱلْأَلْبَٰبِ","Allah istədiyi kəsə hikmət bəxş edir. Kimə hikmət verilmişsə, ona çoxlu xeyir nəsib edilmişdir. Bunu isə ancaq düşüncəli insanlar anlayarlar.",{"number":1646,"arabic":1647,"translation":1648},270,"وَمَآ أَنفَقْتُم مِّن نَّفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُم مِّن نَّذْرٍۢ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَعْلَمُهُۥ ۗ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ","Xərclədiyiniz hər bir sədəqəni və verdiyiniz hər bir nəziri şübhəsiz ki, Allah bilir. Zalımların isə köməkçiləri olmaz.",{"number":1650,"arabic":1651,"translation":1652},271,"إِن تُبْدُوا۟ ٱلصَّدَقَٰتِ فَنِعِمَّا هِىَ ۖ وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا ٱلْفُقَرَآءَ فَهُوَ خَيْرٌۭ لَّكُمْ ۚ وَيُكَفِّرُ عَنكُم مِّن سَيِّـَٔاتِكُمْ ۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌۭ","Sədəqələri aşkarda verirsinizsə, bu çox gözəl. Əgər onu yoxsullara gizlində versəniz, bu sizin üçün daha yaxşı olar. Allah sizin bəzi günahlarınızdan keçər. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır.",{"number":1654,"arabic":1655,"translation":1656},272,"۞ لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَىٰهُمْ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَهْدِى مَن يَشَآءُ ۗ وَمَا تُنفِقُوا۟ مِنْ خَيْرٍۢ فَلِأَنفُسِكُمْ ۚ وَمَا تُنفِقُونَ إِلَّا ٱبْتِغَآءَ وَجْهِ ٱللَّهِ ۚ وَمَا تُنفِقُوا۟ مِنْ خَيْرٍۢ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنتُمْ لَا تُظْلَمُونَ","Onların doğru yola gəlməsi sənə aid deyildir. Yalnız Allah istədiyi şəxsi doğru yola yönəldir. Xərclədiyiniz hər bir sədəqə özünüz üçündür. Siz onu ancaq Allahın Üzünü dilədiyinizə görə sərf edirsiniz. Malınızdan Allah yolunda nə xərcləsəniz, əvəzi sizə tam verilər və sizə zülm edilməz.",{"number":1658,"arabic":1659,"translation":1660},273,"لِلْفُقَرَآءِ ٱلَّذِينَ أُحْصِرُوا۟ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًۭا فِى ٱلْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ ٱلْجَاهِلُ أَغْنِيَآءَ مِنَ ٱلتَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِيمَٰهُمْ لَا يَسْـَٔلُونَ ٱلنَّاسَ إِلْحَافًۭا ۗ وَمَا تُنفِقُوا۟ مِنْ خَيْرٍۢ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٌ","Sədəqə Allah yolunda cihad edən və yer üzündə hərəkət edə bilməyən yoxsullar üçündür. Bu adamlar həya edib dilənmədiklərinə görə tanımayan adam onları varlı hesab edir. Sən onları üzlərindən tanıyırsan. Onlar insanlardan israrla bir şey istəməzlər. Şübhəsiz ki, Allah malınızdan nə sərf etdiyinizi bilir.",{"number":1662,"arabic":1663,"translation":1664},274,"ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَٰلَهُم بِٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ سِرًّۭا وَعَلَانِيَةًۭ فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ","Mallarını gecə və gündüz, gizli və aşkar xərcləyənlərin öz Rəbbi yanında mükafatı vardır. Onlara heç bir qorxu yoxdur və onlar kədərlənməyəcəklər.",{"number":1666,"arabic":1667,"translation":1668},275,"ٱلَّذِينَ يَأْكُلُونَ ٱلرِّبَوٰا۟ لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ ٱلَّذِى يَتَخَبَّطُهُ ٱلشَّيْطَٰنُ مِنَ ٱلْمَسِّ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوٓا۟ إِنَّمَا ٱلْبَيْعُ مِثْلُ ٱلرِّبَوٰا۟ ۗ وَأَحَلَّ ٱللَّهُ ٱلْبَيْعَ وَحَرَّمَ ٱلرِّبَوٰا۟ ۚ فَمَن جَآءَهُۥ مَوْعِظَةٌۭ مِّن رَّبِّهِۦ فَٱنتَهَىٰ فَلَهُۥ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُۥٓ إِلَى ٱللَّهِ ۖ وَمَنْ عَادَ فَأُو۟لَٰٓئِكَ أَصْحَٰبُ ٱلنَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ","Sələm yeyənlər qəbirlərindən şeytan toxunub dəli eləmiş kimsənin qalxdığı kimi qalxarlar. Bu onların: “Alış-veriş də sələmçilik kimidir!”– demələrinə görədir. Halbuki, Allah alış-verişi halal, sələmçiliyi isə haram etmişdir. Hər kim özünə Rəbbindən xəbərdarlıq gəldikdən sonra sələmçiliyə son qoyarsa, olub-keçənlər ona bağışlanar və onun işi Allaha qalar. Sələmçiliyə qayıdanlar isə Od sakinləridirlər. Onlar orada əbədi qalacaqlar.",{"number":1670,"arabic":1671,"translation":1672},276,"يَمْحَقُ ٱللَّهُ ٱلرِّبَوٰا۟ وَيُرْبِى ٱلصَّدَقَٰتِ ۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ","Allah sələmi puç edir, sədəqələri isə artırır. Allah kafirləri və günahkarları sevməz.",{"number":1674,"arabic":1675,"translation":1676},277,"إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَأَقَامُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُا۟ ٱلزَّكَوٰةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ","Həqiqətən, iman gətirib saleh əməllər edən, namaz qılan və zəkat verənləri Rəbbinin yanında mükafatlar gözləyir. Onlara heç bir qorxu yoxdur və onlar kədərlənməyəcəklər.",{"number":1678,"arabic":1679,"translation":1680},278,"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَذَرُوا۟ مَا بَقِىَ مِنَ ٱلرِّبَوٰٓا۟ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ","Ey iman gətirənlər! Allahdan qorxun və əgər möminsinizsə, sələmdən qalan faizi almayın.",{"number":1682,"arabic":1683,"translation":1684},279,"فَإِن لَّمْ تَفْعَلُوا۟ فَأْذَنُوا۟ بِحَرْبٍۢ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦ ۖ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَٰلِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ","Bunu etməsəniz, Allahın və Onun Elçisinin sizə müharibə elan etdiyini bilin. Yox, əgər tövbə etsəniz, sərmayəniz sizindir. Nə siz zülm edərsiniz, nə də sizə zülm olunar.",{"number":1686,"arabic":1687,"translation":1688},280,"وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍۢ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍۢ ۚ وَأَن تَصَدَّقُوا۟ خَيْرٌۭ لَّكُمْ ۖ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ","Əgər borclu olan adam ağır şərait içindədirsə, onun vəziyyəti düzələnə qədər ona möhlət verin. Bilin ki, borcu bağışlamaq sizin üçün daha xeyirlidir.",{"number":1690,"arabic":1691,"translation":1692},281,"وَٱتَّقُوا۟ يَوْمًۭا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى ٱللَّهِ ۖ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍۢ مَّا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ","Allahın hüzuruna qaytarılacağınız gündən qorxun! Sonra hər kəsə qazandığının əvəzi büsbütün veriləcək və onlara zülm olunmayacaqdır.",{"number":1694,"arabic":1695,"translation":1696},282,"يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ إِلَىٰٓ أَجَلٍۢ مُّسَمًّۭى فَٱكْتُبُوهُ ۚ وَلْيَكْتُب بَّيْنَكُمْ كَاتِبٌۢ بِٱلْعَدْلِ ۚ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَن يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ ٱللَّهُ ۚ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ ٱلَّذِى عَلَيْهِ ٱلْحَقُّ وَلْيَتَّقِ ٱللَّهَ رَبَّهُۥ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْـًۭٔا ۚ فَإِن كَانَ ٱلَّذِى عَلَيْهِ ٱلْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُۥ بِٱلْعَدْلِ ۚ وَٱسْتَشْهِدُوا۟ شَهِيدَيْنِ مِن رِّجَالِكُمْ ۖ فَإِن لَّمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌۭ وَٱمْرَأَتَانِ مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ ٱلشُّهَدَآءِ أَن تَضِلَّ إِحْدَىٰهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَىٰهُمَا ٱلْأُخْرَىٰ ۚ وَلَا يَأْبَ ٱلشُّهَدَآءُ إِذَا مَا دُعُوا۟ ۚ وَلَا تَسْـَٔمُوٓا۟ أَن تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰٓ أَجَلِهِۦ ۚ ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِندَ ٱللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَٰدَةِ وَأَدْنَىٰٓ أَلَّا تَرْتَابُوٓا۟ ۖ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً حَاضِرَةًۭ تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا ۗ وَأَشْهِدُوٓا۟ إِذَا تَبَايَعْتُمْ ۚ وَلَا يُضَآرَّ كَاتِبٌۭ وَلَا شَهِيدٌۭ ۚ وَإِن تَفْعَلُوا۟ فَإِنَّهُۥ فُسُوقٌۢ بِكُمْ ۗ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ۖ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱللَّهُ ۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۭ","Ey iman gətirənlər! Müəyyən bir müddətədək bir-birinizə borc verdikdə onu yazın. Qoy bunu aranızda bir katib ədalətlə qeyd etsin. Katib Allahın onu öyrətdiyi kimi yazmaqdan boyun qaçırmamalıdır. Qoy o yazsın, borc alan da (götürdüyü borcun miqdarını) yazdırsın, Rəbbi olan Allahdan qorxsun və borcdan heç nə əskiltməsin. Əgər borc alan ağıldan zəif və ya acizdirsə və yaxud özü yazdırmağa qadir deyilsə, qoy onun etibarlı yaxın adamı borcu ədalətlə yazdırsın. Aranızdakı kişilərdən iki nəfəri şahid tutun. Əgər iki kişi olmazsa, razı olduğunuz şahidlərdən bir kişi və iki qadını şahid tutun ki, qadınlardan biri unutduqda, o birisi onun yadına salsın. Şahidlər şahidlik etməyə çağırıldıqda boyun qaçırmasınlar. Az da olsa, çox da olsa, həmin məbləği və onun vaxtını yazmaqdan usanmayın. Bu, Allah yanında daha ədalətli, şahidlik üçün daha düzgün və şübhəyə düşməməyiniz üçün daha münasibdir. Yalnız aranızda gedən nağd ticarət istisnadır. Bunu yazmamağınız isə sizin üçün günah deyildir. Alver etdikdə şahid tutun. Amma katibə və şahidə zərər verilməməlidir. Əgər zərər yetirsəniz, şübhəsiz ki, bu, sizin üçün günahdır. Allahdan qorxun, Allah da sizi öyrətsin. Allah hər şeyi bilir.",{"number":1698,"arabic":1699,"translation":1700},283,"۞ وَإِن كُنتُمْ عَلَىٰ سَفَرٍۢ وَلَمْ تَجِدُوا۟ كَاتِبًۭا فَرِهَٰنٌۭ مَّقْبُوضَةٌۭ ۖ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًۭا فَلْيُؤَدِّ ٱلَّذِى ٱؤْتُمِنَ أَمَٰنَتَهُۥ وَلْيَتَّقِ ٱللَّهَ رَبَّهُۥ ۗ وَلَا تَكْتُمُوا۟ ٱلشَّهَٰدَةَ ۚ وَمَن يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُۥٓ ءَاثِمٌۭ قَلْبُهُۥ ۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌۭ","Əgər səfərdə olsanız və katib tapmasanız, borc yiyəsinə saxlanılması üçün girov verin. Əgər sizlərdən biri digərinə etibar edibsə, qoy etibar olunmuş kimsə ona verilmiş borcu qaytarsın və Rəbbi olan Allahdan qorxsun. Şahidliyi gizlətməyin. Kim onu gizlədirsə, şübhəsiz ki, qəlbi günahkardır. Allah nə etdiklərinizi bilir.",{"number":1702,"arabic":1703,"translation":1704},284,"لِّلَّهِ مَا فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِى ٱلْأَرْضِ ۗ وَإِن تُبْدُوا۟ مَا فِىٓ أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ ٱللَّهُ ۖ فَيَغْفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُ ۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ قَدِيرٌ","Göylərdə və yerdə nə varsa, Allahındır. Siz içərinizdə olanı üzə çıxarsanız da, gizlətsəniz də Allah buna görə sizi hesaba çəkəcək. O, istədiyini bağışlayar, istədiyinə də əzab verər. Allah hər şeyə qadirdir.",{"number":1706,"arabic":1707,"translation":1708},285,"ءَامَنَ ٱلرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِۦ وَٱلْمُؤْمِنُونَ ۚ كُلٌّ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍۢ مِّن رُّسُلِهِۦ ۚ وَقَالُوا۟ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ ٱلْمَصِيرُ","Peyğəmbər öz Rəbbindən ona nazil edilənə iman gətirdi, möminlər də iman gətirdilər. Hamısı Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına və elçilərinə iman gətirdilər. Onlar dedilər: “Biz Onun elçiləri arasında fərq qoymuruq!” Onlar dedilər: “Eşitdik və itaət etdik! Ey Rəbbimiz! Səndən bağışlanma diləyirik, dönüş də yalnız Sənədir!”",{"number":19,"arabic":1710,"translation":1711},"لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا ٱكْتَسَبَتْ ۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَآ إِن نَّسِينَآ أَوْ أَخْطَأْنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًۭا كَمَا حَمَلْتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِۦ ۖ وَٱعْفُ عَنَّا وَٱغْفِرْ لَنَا وَٱرْحَمْنَآ ۚ أَنتَ مَوْلَىٰنَا فَٱنصُرْنَا عَلَى ٱلْقَوْمِ ٱلْكَٰفِرِينَ","Allah hər kəsi yalnız onun qüvvəsi çatdığı qədər mükəlləf edər. Hər kəsin qazandığı xeyir yalnız onun özünə, qazandığı şər də yalnız öz əleyhinədir. “Ey Rəbbimiz, unutsaq və ya xəta etsək bizi cəzalandırma! Ey Rəbbimiz, bizdən əvvəlkilərə yüklədiyin kimi, bizə də ağır yük yükləmə! Ey Rəbbimiz, gücümüz çatmayan şeyi daşımağa bizi vadar etmə! Bizi əfv et, bizi bağışla və bizə rəhm et! Sən bizim Himayədarımızsan! Kafirləri məğlub etməkdə bizə yardım et!”",[1713,1714,1715,1716,1717,1718,1719,1720,1721,1722,1723,1724,1725,1726,1727,1728,1729,1730,1731,1732,1733,1734,1735,1736,1737,1738,1739,1740,1741,1742,1743,1744,1745,1746,1747,1748,1749,1750,1751,1752,1753,1754,1755,1756,1757,1758,1759,1760,1761,1762,1763,1764,1765,1766,1767,1768,1769,1770,1771,1772,1773,1774,1775,1776,1777,1778,1779,1780,1781,1782,1783,1784,1785,1786,1787,1788,1789,1790,1791,1792,1793,1794,1795,1796,1797,1798,1799,1800,1801,1802,1803,1804,1805,1806,1807,1808,1809,1810,1811,1812,1813,1814,1815,1816,1817,1818,1819,1820,1821,1822,1823,1824,1825,1826],{"id":5,"nameAr":6,"nameAz":7,"nameRu":8,"nameEn":9,"nameTransliteration":9,"type":10,"ayahCount":11},{"id":13,"nameAr":14,"nameAz":15,"nameRu":16,"nameEn":17,"nameTransliteration":17,"type":18,"ayahCount":19},{"id":21,"nameAr":22,"nameAz":23,"nameRu":24,"nameEn":25,"nameTransliteration":25,"type":18,"ayahCount":26},{"id":28,"nameAr":29,"nameAz":30,"nameRu":31,"nameEn":32,"nameTransliteration":32,"type":18,"ayahCount":33},{"id":35,"nameAr":36,"nameAz":37,"nameRu":38,"nameEn":39,"nameTransliteration":39,"type":18,"ayahCount":40},{"id":42,"nameAr":43,"nameAz":44,"nameRu":45,"nameEn":46,"nameTransliteration":46,"type":10,"ayahCount":47},{"id":11,"nameAr":49,"nameAz":50,"nameRu":51,"nameEn":52,"nameTransliteration":52,"type":10,"ayahCount":53},{"id":55,"nameAr":56,"nameAz":57,"nameRu":58,"nameEn":59,"nameTransliteration":59,"type":18,"ayahCount":60},{"id":62,"nameAr":63,"nameAz":64,"nameRu":65,"nameEn":66,"nameTransliteration":66,"type":18,"ayahCount":67},{"id":69,"nameAr":70,"nameAz":71,"nameRu":72,"nameEn":71,"nameTransliteration":71,"type":10,"ayahCount":73},{"id":75,"nameAr":76,"nameAz":77,"nameRu":78,"nameEn":77,"nameTransliteration":77,"type":10,"ayahCount":79},{"id":81,"nameAr":82,"nameAz":83,"nameRu":84,"nameEn":83,"nameTransliteration":83,"type":10,"ayahCount":85},{"id":87,"nameAr":88,"nameAz":89,"nameRu":90,"nameEn":91,"nameTransliteration":91,"type":18,"ayahCount":92},{"id":94,"nameAr":95,"nameAz":96,"nameRu":97,"nameEn":98,"nameTransliteration":98,"type":10,"ayahCount":99},{"id":101,"nameAr":102,"nameAz":103,"nameRu":104,"nameEn":105,"nameTransliteration":105,"type":10,"ayahCount":106},{"id":108,"nameAr":109,"nameAz":110,"nameRu":111,"nameEn":112,"nameTransliteration":112,"type":10,"ayahCount":113},{"id":115,"nameAr":116,"nameAz":117,"nameRu":118,"nameEn":119,"nameTransliteration":119,"type":10,"ayahCount":85},{"id":121,"nameAr":122,"nameAz":123,"nameRu":124,"nameEn":125,"nameTransliteration":125,"type":10,"ayahCount":126},{"id":128,"nameAr":129,"nameAz":130,"nameRu":131,"nameEn":132,"nameTransliteration":132,"type":10,"ayahCount":133},{"id":135,"nameAr":136,"nameAz":137,"nameRu":138,"nameEn":137,"nameTransliteration":137,"type":10,"ayahCount":139},{"id":141,"nameAr":142,"nameAz":143,"nameRu":144,"nameEn":145,"nameTransliteration":145,"type":10,"ayahCount":146},{"id":148,"nameAr":149,"nameAz":150,"nameRu":151,"nameEn":152,"nameTransliteration":152,"type":18,"ayahCount":153},{"id":155,"nameAr":156,"nameAz":157,"nameRu":158,"nameEn":159,"nameTransliteration":159,"type":10,"ayahCount":160},{"id":162,"nameAr":163,"nameAz":164,"nameRu":165,"nameEn":166,"nameTransliteration":166,"type":18,"ayahCount":167},{"id":169,"nameAr":170,"nameAz":171,"nameRu":172,"nameEn":173,"nameTransliteration":173,"type":10,"ayahCount":174},{"id":176,"nameAr":177,"nameAz":178,"nameRu":179,"nameEn":180,"nameTransliteration":180,"type":10,"ayahCount":181},{"id":183,"nameAr":184,"nameAz":185,"nameRu":186,"nameEn":187,"nameTransliteration":187,"type":10,"ayahCount":188},{"id":190,"nameAr":191,"nameAz":192,"nameRu":193,"nameEn":194,"nameTransliteration":194,"type":10,"ayahCount":195},{"id":197,"nameAr":198,"nameAz":199,"nameRu":200,"nameEn":201,"nameTransliteration":201,"type":10,"ayahCount":202},{"id":204,"nameAr":205,"nameAz":206,"nameRu":207,"nameEn":208,"nameTransliteration":208,"type":10,"ayahCount":209},{"id":211,"nameAr":212,"nameAz":213,"nameRu":214,"nameEn":215,"nameTransliteration":215,"type":10,"ayahCount":216},{"id":218,"nameAr":219,"nameAz":220,"nameRu":221,"nameEn":222,"nameTransliteration":222,"type":10,"ayahCount":204},{"id":224,"nameAr":225,"nameAz":226,"nameRu":227,"nameEn":228,"nameTransliteration":228,"type":18,"ayahCount":229},{"id":216,"nameAr":231,"nameAz":232,"nameRu":233,"nameEn":234,"nameTransliteration":234,"type":10,"ayahCount":235},{"id":237,"nameAr":238,"nameAz":239,"nameRu":240,"nameEn":239,"nameTransliteration":239,"type":10,"ayahCount":241},{"id":243,"nameAr":244,"nameAz":245,"nameRu":246,"nameEn":245,"nameTransliteration":245,"type":10,"ayahCount":247},{"id":249,"nameAr":250,"nameAz":251,"nameRu":252,"nameEn":253,"nameTransliteration":253,"type":10,"ayahCount":254},{"id":256,"nameAr":257,"nameAz":258,"nameRu":259,"nameEn":258,"nameTransliteration":258,"type":10,"ayahCount":195},{"id":261,"nameAr":262,"nameAz":263,"nameRu":264,"nameEn":265,"nameTransliteration":265,"type":10,"ayahCount":60},{"id":267,"nameAr":268,"nameAz":269,"nameRu":270,"nameEn":271,"nameTransliteration":271,"type":10,"ayahCount":272},{"id":274,"nameAr":275,"nameAz":276,"nameRu":277,"nameEn":278,"nameTransliteration":278,"type":10,"ayahCount":235},{"id":280,"nameAr":281,"nameAz":282,"nameRu":283,"nameEn":284,"nameTransliteration":284,"type":10,"ayahCount":285},{"id":92,"nameAr":287,"nameAz":288,"nameRu":289,"nameEn":290,"nameTransliteration":290,"type":10,"ayahCount":291},{"id":293,"nameAr":294,"nameAz":295,"nameRu":296,"nameEn":297,"nameTransliteration":297,"type":10,"ayahCount":298},{"id":241,"nameAr":300,"nameAz":301,"nameRu":302,"nameEn":303,"nameTransliteration":303,"type":10,"ayahCount":249},{"id":305,"nameAr":306,"nameAz":307,"nameRu":308,"nameEn":309,"nameTransliteration":309,"type":10,"ayahCount":237},{"id":311,"nameAr":312,"nameAz":313,"nameRu":314,"nameEn":315,"nameTransliteration":315,"type":18,"ayahCount":256},{"id":317,"nameAr":318,"nameAz":319,"nameRu":320,"nameEn":321,"nameTransliteration":321,"type":18,"ayahCount":197},{"id":323,"nameAr":324,"nameAz":325,"nameRu":326,"nameEn":327,"nameTransliteration":327,"type":18,"ayahCount":121},{"id":329,"nameAr":330,"nameAz":331,"nameRu":332,"nameEn":331,"nameTransliteration":331,"type":10,"ayahCount":241},{"id":334,"nameAr":335,"nameAz":336,"nameRu":337,"nameEn":338,"nameTransliteration":338,"type":10,"ayahCount":209},{"id":99,"nameAr":340,"nameAz":341,"nameRu":342,"nameEn":343,"nameTransliteration":343,"type":10,"ayahCount":323},{"id":285,"nameAr":345,"nameAz":346,"nameRu":347,"nameEn":348,"nameTransliteration":348,"type":10,"ayahCount":349},{"id":235,"nameAr":351,"nameAz":352,"nameRu":353,"nameEn":354,"nameTransliteration":354,"type":10,"ayahCount":355},{"id":355,"nameAr":357,"nameAz":358,"nameRu":359,"nameEn":360,"nameTransliteration":360,"type":18,"ayahCount":153},{"id":362,"nameAr":363,"nameAz":364,"nameRu":365,"nameEn":366,"nameTransliteration":366,"type":10,"ayahCount":367},{"id":369,"nameAr":370,"nameAz":371,"nameRu":372,"nameEn":373,"nameTransliteration":373,"type":18,"ayahCount":197},{"id":375,"nameAr":376,"nameAz":377,"nameRu":378,"nameEn":379,"nameTransliteration":379,"type":18,"ayahCount":148},{"id":298,"nameAr":381,"nameAz":382,"nameRu":383,"nameEn":384,"nameTransliteration":384,"type":18,"ayahCount":162},{"id":209,"nameAr":386,"nameAz":387,"nameRu":388,"nameEn":389,"nameTransliteration":389,"type":18,"ayahCount":87},{"id":391,"nameAr":392,"nameAz":393,"nameRu":394,"nameEn":395,"nameTransliteration":395,"type":18,"ayahCount":94},{"id":349,"nameAr":397,"nameAz":398,"nameRu":399,"nameEn":400,"nameTransliteration":400,"type":18,"ayahCount":75},{"id":402,"nameAr":403,"nameAz":404,"nameRu":405,"nameEn":406,"nameTransliteration":406,"type":18,"ayahCount":75},{"id":167,"nameAr":408,"nameAz":409,"nameRu":410,"nameEn":411,"nameTransliteration":411,"type":18,"ayahCount":121},{"id":413,"nameAr":414,"nameAz":415,"nameRu":416,"nameEn":417,"nameTransliteration":417,"type":18,"ayahCount":81},{"id":419,"nameAr":420,"nameAz":421,"nameRu":422,"nameEn":423,"nameTransliteration":423,"type":18,"ayahCount":81},{"id":425,"nameAr":426,"nameAz":427,"nameRu":428,"nameEn":429,"nameTransliteration":429,"type":10,"ayahCount":204},{"id":431,"nameAr":432,"nameAz":433,"nameRu":434,"nameEn":435,"nameTransliteration":435,"type":10,"ayahCount":99},{"id":202,"nameAr":437,"nameAz":438,"nameRu":439,"nameEn":440,"nameTransliteration":440,"type":10,"ayahCount":99},{"id":442,"nameAr":443,"nameAz":444,"nameRu":445,"nameEn":446,"nameTransliteration":446,"type":10,"ayahCount":293},{"id":448,"nameAr":449,"nameAz":450,"nameRu":451,"nameEn":450,"nameTransliteration":450,"type":10,"ayahCount":190},{"id":453,"nameAr":454,"nameAz":455,"nameRu":456,"nameEn":457,"nameTransliteration":457,"type":10,"ayahCount":190},{"id":229,"nameAr":459,"nameAz":460,"nameRu":461,"nameEn":462,"nameTransliteration":462,"type":10,"ayahCount":135},{"id":464,"nameAr":465,"nameAz":466,"nameRu":467,"nameEn":468,"nameTransliteration":468,"type":10,"ayahCount":362},{"id":60,"nameAr":470,"nameAz":471,"nameRu":472,"nameEn":473,"nameTransliteration":473,"type":10,"ayahCount":267},{"id":475,"nameAr":476,"nameAz":477,"nameRu":478,"nameEn":479,"nameTransliteration":479,"type":18,"ayahCount":211},{"id":174,"nameAr":481,"nameAz":482,"nameRu":483,"nameEn":484,"nameTransliteration":484,"type":10,"ayahCount":329},{"id":153,"nameAr":486,"nameAz":487,"nameRu":488,"nameEn":489,"nameTransliteration":489,"type":10,"ayahCount":267},{"id":491,"nameAr":492,"nameAz":493,"nameRu":494,"nameEn":495,"nameTransliteration":495,"type":10,"ayahCount":305},{"id":497,"nameAr":498,"nameAz":499,"nameRu":500,"nameEn":501,"nameTransliteration":501,"type":10,"ayahCount":280},{"id":503,"nameAr":504,"nameAz":505,"nameRu":506,"nameEn":507,"nameTransliteration":507,"type":10,"ayahCount":197},{"id":509,"nameAr":510,"nameAz":511,"nameRu":512,"nameEn":513,"nameTransliteration":513,"type":10,"ayahCount":128},{"id":247,"nameAr":515,"nameAz":516,"nameRu":517,"nameEn":518,"nameTransliteration":518,"type":10,"ayahCount":243},{"id":520,"nameAr":521,"nameAz":522,"nameRu":523,"nameEn":524,"nameTransliteration":524,"type":10,"ayahCount":169},{"id":272,"nameAr":526,"nameAz":527,"nameRu":528,"nameEn":529,"nameTransliteration":529,"type":10,"ayahCount":148},{"id":531,"nameAr":532,"nameAz":533,"nameRu":534,"nameEn":535,"nameTransliteration":535,"type":10,"ayahCount":115},{"id":537,"nameAr":538,"nameAz":539,"nameRu":540,"nameEn":541,"nameTransliteration":541,"type":10,"ayahCount":128},{"id":195,"nameAr":543,"nameAz":544,"nameRu":545,"nameEn":546,"nameTransliteration":546,"type":10,"ayahCount":176},{"id":291,"nameAr":548,"nameAz":549,"nameRu":550,"nameEn":551,"nameTransliteration":551,"type":10,"ayahCount":204},{"id":553,"nameAr":554,"nameAz":555,"nameRu":556,"nameEn":557,"nameTransliteration":557,"type":10,"ayahCount":135},{"id":559,"nameAr":560,"nameAz":561,"nameRu":562,"nameEn":563,"nameTransliteration":563,"type":10,"ayahCount":101},{"id":565,"nameAr":566,"nameAz":567,"nameRu":568,"nameEn":569,"nameTransliteration":569,"type":10,"ayahCount":141},{"id":188,"nameAr":571,"nameAz":572,"nameRu":573,"nameEn":574,"nameTransliteration":574,"type":10,"ayahCount":75},{"id":576,"nameAr":577,"nameAz":578,"nameRu":579,"nameEn":580,"nameTransliteration":580,"type":10,"ayahCount":55},{"id":582,"nameAr":583,"nameAz":584,"nameRu":585,"nameEn":586,"nameTransliteration":586,"type":10,"ayahCount":55},{"id":367,"nameAr":588,"nameAz":589,"nameRu":590,"nameEn":591,"nameTransliteration":591,"type":10,"ayahCount":128},{"id":593,"nameAr":594,"nameAz":595,"nameRu":596,"nameEn":597,"nameTransliteration":597,"type":10,"ayahCount":35},{"id":133,"nameAr":599,"nameAz":600,"nameRu":601,"nameEn":602,"nameTransliteration":602,"type":18,"ayahCount":55},{"id":106,"nameAr":604,"nameAz":605,"nameRu":606,"nameEn":607,"nameTransliteration":607,"type":18,"ayahCount":55},{"id":609,"nameAr":610,"nameAz":611,"nameRu":612,"nameEn":613,"nameTransliteration":613,"type":10,"ayahCount":75},{"id":615,"nameAr":616,"nameAz":617,"nameRu":618,"nameEn":619,"nameTransliteration":619,"type":10,"ayahCount":75},{"id":621,"nameAr":622,"nameAz":623,"nameRu":624,"nameEn":625,"nameTransliteration":625,"type":10,"ayahCount":55},{"id":627,"nameAr":628,"nameAz":629,"nameRu":630,"nameEn":631,"nameTransliteration":631,"type":10,"ayahCount":21},{"id":633,"nameAr":634,"nameAz":635,"nameRu":636,"nameEn":637,"nameTransliteration":637,"type":10,"ayahCount":62},{"id":639,"nameAr":640,"nameAz":641,"nameRu":642,"nameEn":643,"nameTransliteration":643,"type":10,"ayahCount":35},{"id":645,"nameAr":646,"nameAz":647,"nameRu":648,"nameEn":649,"nameTransliteration":649,"type":10,"ayahCount":28},{"id":651,"nameAr":652,"nameAz":653,"nameRu":654,"nameEn":655,"nameTransliteration":655,"type":10,"ayahCount":11},{"id":657,"nameAr":658,"nameAz":659,"nameRu":660,"nameEn":661,"nameTransliteration":661,"type":10,"ayahCount":21},{"id":73,"nameAr":663,"nameAz":664,"nameRu":665,"nameEn":666,"nameTransliteration":666,"type":10,"ayahCount":42},{"id":126,"nameAr":668,"nameAz":669,"nameRu":670,"nameEn":671,"nameTransliteration":671,"type":18,"ayahCount":21},{"id":85,"nameAr":673,"nameAz":674,"nameRu":675,"nameEn":676,"nameTransliteration":676,"type":10,"ayahCount":35},{"id":146,"nameAr":678,"nameAz":679,"nameRu":680,"nameEn":681,"nameTransliteration":681,"type":10,"ayahCount":28},{"id":683,"nameAr":684,"nameAz":685,"nameRu":686,"nameEn":687,"nameTransliteration":687,"type":10,"ayahCount":35},{"id":689,"nameAr":690,"nameAz":691,"nameRu":692,"nameEn":693,"nameTransliteration":693,"type":10,"ayahCount":42},{"edition":1828,"sura":13,"blocks":1829},"saadi-az",[1830,1832,1834,1836,1838,1840,1842,1844,1846,1848,1850,1852,1854,1856,1858,1860,1862,1864,1866,1868,1870,1872,1874,1876,1878,1880,1882,1884,1886,1888,1890,1892,1894,1896,1898,1900,1902,1904,1906,1908,1910,1912,1914,1916,1918,1920,1922,1924,1926,1928,1930,1932,1934,1936,1938,1940,1942,1944,1946,1948,1950,1952,1954,1956,1958,1960,1962,1964,1966,1968,1970,1972,1974,1976,1978,1980,1982,1984,1986,1988,1990,1992,1994,1996,1998,2000,2002,2004,2006,2008,2010,2012,2014,2016,2018,2020,2022,2024,2026,2028,2030,2032,2034,2036,2038,2040,2042,2044,2046,2048,2050,2052,2054,2056,2058,2060,2062,2064,2066,2068,2070,2072,2074,2076,2078,2080,2082,2084,2086,2088,2090,2092,2094,2096,2098,2100,2102,2104,2106,2108,2110,2112,2114,2116,2118,2120,2122,2124,2126,2128,2130,2132,2134,2136,2138,2140,2142,2144,2146,2148,2150,2152,2154,2156,2158,2160,2162,2164,2166,2168,2170,2172,2174,2176,2178,2180,2182,2184,2186,2188,2190,2192,2194,2196,2198,2200,2202,2204,2206,2208,2210,2212,2214,2216,2218,2220,2222,2224,2226,2228,2230,2232,2234,2236,2238,2240,2242,2244,2246,2248,2250,2252,2254,2256,2258,2260,2262,2264,2266,2268,2270,2272,2274,2276,2278,2280,2282,2284,2286,2288,2290,2292,2294,2296,2298,2300,2302,2304,2306,2308,2310,2312,2314,2316,2318,2320,2322,2324,2326,2328,2330,2332],{"from":5,"to":5,"text":1831},"Biz artıq \"Mərhəmətli və Rəhimli Allahın adı ilə!\" sözlərinin şərhi haqqında yuxarıda bildirmişik. Quran surələrinin böyük bir hissəsinin başlanğıc götürdüyü \"ayrı-ayrı hərflərə\" gəldikdə isə, yaxşı olardı ki, onlara şərh verməkdən çəkinək, çünki bütün mövcud şərhlərdən heç biri müqəddəs mətnlərə istinad etmir. Lakin iman sahibi olan hər bir şəxs qəti bilməlidir ki, bu hərflər əyləncə xatirinə deyil, bizim dərk edə bilmədiyimiz müdrik niyyətlə bağlı nazil edilmişdir.",{"from":13,"to":13,"text":1833},"Bu elə bir əzəmətli Kitabdır ki, haqlı olaraq müqəddəs adlanır və özündə aydın həqiqəti, habelə, hətta əvvəlki Səmavi Kitablarda olmayan geniş bilikləri təcəssüm etdirir. Onun gerçəkliyi şübhə doğurmur və, nəzərə alsaq ki, əminlik şəkk gətirmənin əksidir, onda hər bir kəs onun həqiqiliyinə inana, hər hansı şübhəni darmadağın etmək üçün ondan kamil biliklər mənimsəyə bilər. Bu inamı elə bir faydalı qayda təsdiq edir ki, ona görə, əgər qüsurun inkarı tərif bildirirsə, bu inkar kamilliyin əksinin olmasını nəzərdə tutur. Bu qayda ədalətlidir, çünki sadəcə qüsurun inkarı hələ tərifləmək demək deyildir, ancaq hər hansı keyfiyyətin ortada olmamasına işarə edir.\n\nBütün deyilənlərdən belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, Müqəddəs Quran insanlarda elə bir inam yaradır ki, onsuz heç kim doğru yolla gedə bilməz və məhz buna görə Fövqəluca Allah onu müttəqilər üçün doğru yolun yönəldicisi adlandırmışdır. Etibarlı yönəldici insanlara haqqı yanlışlıqlardan, şübhələrdən ayırmaqda kömək edir, onları, qullara xeyir verən yollarla getməyə çağırır. Allah Quranı ən geniş mənada rəhbərlik adlandırır və yönəldici sözü işlətmir. O, onu, müəyyən məqsədə nail olmaq üçün rəhbərlik və ya müəyyən şeyə rəhbərlik adlandırmamışdır. Bu isə o deməkdir ki, Müqəddəs Quran həm bu dünya həyatında və həm də ölümdən sonra, xeyir gətirən hər şeyin yolunu insanlara göstərir. O, bütün əsas və ikinci dərəcəli məsələlərdə etibarlı rəhbərlik kimi, həqiqəti yalandan, sağlam düşüncələri isə yanlış baxışlardan fərqləndirməyə kömək edir. O, bu dünyada və Axirət aləmində öz həyatını qurmağın qayğısını çəkərək doğru yolla necə getmək lazım olduğunu izah edir.\n\nDigər bir ayəsində Fövqəluca Allah buyurur: \"İnsanlara doğru yolu göstərən, haqqı batildən ayırd edənin açıq-aydın dəlilləri olan Quran ramazan ayında nazil edilmişdir...\"[10]. Çox maraqlıdır ki, burada Quran bütün insanlar üçün etibarlı rəhbərlik adlandırılmışdır, halbuki həm şərh etdiyimiz ayədə və həm də bir çox başqa yerlərdə o, ancaq təqva sahibləri üçün rəhbərlik adlandırılır. Bunun bir sıra izahları var.\n\nBirincisi, Müqəddəs Quran, əslində, bütün bəşəriyyət üçün misli görünməmiş doğru rəhbərlikdir, lakin bədbəxt kafirlər ona diqqət yetirmirlər və Allahdan bu Kitabını qəbul etmirlər. Onlar həqiqəti bilir, amma ondan faydalanmırlar, çünki bədbəxt məxluqdurlar. Əməlisaleh möminlər isə, doğru yola qayıtmağa kömək edən böyük bir əsasdan artıq bərk-bərk yapışmışlar. Bu əsas – onların, Allahdan qorxmaqdan ibarət olan təqvasıdır. Allah qorxusu dedikdə, Allahın qəzəbindən qorunmağa imkan verən əməllərin yerinə yetirilməsi, Onun hökmlərinə riayət edilməsi və Onun qoyduğu qadağalara hörmətlə yanaşılması nəzərdə tutulur. Onlar öz təqvaları sayəsində doğru yola çıxdılar və böyük nemətə nail oldular. Fövqəluca Allah buyurur: \"Ey iman gətirənlər! Əgər Allahdan qorxsanız, O sizə haqla nahaqqı ayırd etmə bacarığı verər, günahlarınızdan keçər və sizi bağışlayar. Allah böyük lütf sahibidir\"[11]. Bax buna görə, məhz təqva sahibi olan qullar Quran ayələrindən və səmavi əlamətlərdən faydalana bilirlər.\n\nİkincisi, doğru rəhbərlik və öyüd-nəsihət iki növ olur. Bəziləri doğru yola yönəldilir, digərləri isə doğru yolla getməyə ruhlandırılır. Təqva sahibi olan möminlər hər iki növ öyüd-nəsihətə nail edilirlər, yerdə qalan insanlara isə ikinci növ nəsihət verilmir. Onlara ancaq doğru yol göstərilir. Lakin Allah onları xeyirxah əməllər etməyə ruhlandırmır və buna görə belə öyüd-nəsihət və rəhbərlik kamil və tam hesab olunmur.\n\nSonra Fövqəluca Allah təqvalı iman sahiblərinin qəlbən etiqad etdikləri əqidədən və bədən hərəkətləri ilə yerinə yetirdikləri əməllərindən bəhs edir:",{"from":21,"to":21,"text":1835},"Həqiqi iman o imandır ki, Allahın elçilərinin verdikləri bütün xəbərlərin doğruluğunu, mütilik ifadə edən davranışınla tamamilə qəbul edəsən. İnsan ancaq gördüyünə və hiss etdiyinə inanmaqla kifayətlənməməlidir, çünki bu halda müsəlman kafirlərdən fərqlənmir. O, Allahın nazil etdiyi və Onun Elçisinin (s.ə.s.) xəbər verdiyi, öz gözü ilə görüb əmin olması mümkün olmayan qeybə iman gətirməlidir. Məhz belə iman müsəlmanı kafirdən ayırmağa imkan verir. Mömin, Allah və Onun Elçisinin (s.ə.s.) bildirdiyi bütün xəbərlərin həqiqiliyinə, onları öz gözü ilə görüb görməməsindən asılı olmayaraq, inanır. O, başa düşəcəyi və öz ağlı ilə dərk edə biləcəyi xəbərlərlə, başa düşə bilmədiyi qeyb arasında heç bir fərq qoymur. Məhz bu keyfiyyəti onu, dərk edə bilmədiklərinə iman gətirməyən kafirlərdən ayırır. Onlar öz dayaz ağılları ilə ilahi vəhyləri anlamayaraq, başa düşməyə qabil olmadıqları qeybə aid nə varsa inkar edirlər. Onların təfəkkürü xəstə və pozulmuş olduğu halda, vəhyin gerçəkliyini qəbul edən və Allahın öyüd-nəsihətinə əməl edən möminlərin düşüncəsi sağlam və pakdır.\n\nQeybə iman gətirmək – Fövqəluca Allahın keçmişdə olmuş və gələcəkdə olacaq hadisələr haqqında verdiyi bütün xəbərlərə inanmaq deməkdir. Bu xəbərlərə, yəni Axirət günü baş verəcək hadisələr haqqında rəvayətlərə, Allahın ilahi sifətlərinə dair və habelə bunlarla əlaqədar Allahın elçilərinin verdikləri bütün xəbərlərə iman gətirmək də daxildir. Elə buna görə möminlər Allahın sifətlərinə iman gətirir və onların, keyfiyyətini qavramaq qabiliyyətinə malik olmasalar da, gerçəkliyinə əmindirlər.\n\nMöminlərin daha bir xüsusiyyəti – onların namazı lazımınca qılmasıdır. Təqva sahibi olan möminlər namazı, sadəcə, müəyyən ayinləri yerinə yetirmək üçün qılmırlar. Namaz qılmaq dedikdə, namazın şərtləri və rüknlərinin və həmçinin vacib tələblərinin müvafiq qaydada yerinə yetirilməsi və özü də onların qəlbin və bədən üzvlərinin iştirakı ilə icra edilməsi və bu zaman tələffüz edilən kəlmələrin, yerinə yetirilən hərəkətlərin dərk edilməsi nəzərdə tutulur. Belə namaz haqqında Fövqəluca Allah buyurur: \"...Həqiqətən, namaz çirkin və yaramaz işlərdən çəkindirir...\"[12]. Məhz belə namaz qula savab gətirir. Allahın qulu düşünərək qıldığı namaza görə savab qazanır. Bizim şərh etdiyimiz ayəyə gəldikdə isə, namaz dedikdə ayədə fərz və nafilə namazlar nəzərdə tutulur.\n\nNamaz qılmaqla bərabər təqvalı dindarlar ianə paylayırlar. İanə zəkatdan, zövcələr, qohumlar, qullar üçün nəzərdə tutulan təminat xərcliyindən və digər vacib sədəqələrdən və həmçinin xeyriyyəçilik məqsədilə verilən könüllü yardımlardan ibarətdir. Fövqəluca Allah bu ayəsində məhz kimə ianə vermək lazım olduğu barədə xəbər verməmişdir, çünki belə xeyriyyəçilik məqsədləri və sədəqəyə ehtiyacı olanlar olduqca çoxdur və həm də nəzərə almaq lazımdır ki, öz Rəbbinə yaxınlaşmaq üçün yerinə yetirilən hər bir əməli sədəqə adlandırmaq olar.\n\nFövqəluca Allah göstərir ki, sədəqə kimi əmlakın ancaq kiçik bir hissəsini ianə vermək olar. Belə ehsan insanlara ziyan vurmur və onlara ağır gəlmir. Əksinə, onlar bundan fayda əldə edir və öz qardaşlarına xeyir verirlər. Fövqəluca Allah xüsusilə vurğulayır ki, insanlar var-dövləti öz qabiliyyətlərinə görə əldə etmirlər. Mal-mülkü onlara Allah nəsib etmişdir və Qüdrətli Allah bu maddi nemətləri bəxş etməklə onları çoxsaylı digər məxluqları üzərində yüksəltdiyinə görə, insanlar Ona həmd etməyə, onlara bağışlanmış var-dövlətdən öz imkansız qardaşlarına kömək məqsədilə paylamağa borcludurlar.\n\nQuran ayələrinin çoxunda namaz zəkatla yanaşı xatırlanır, çünki namaz Allaha səmimi ibadətin rəmzidir, zəkat və sədəqə isə məxluqlara bəslənən gözəl münasibətdir. Həqiqətən, məhz Allaha səmimi ibadət və yaradılmışlara yardım edilməsinə yönəldilən səylər xoşbəxtliyin rəhnidir, bu keyfiyyətlər olmadıqda isə, bədbəxtçiliyin rəhnidir.",{"from":28,"to":28,"text":1837},"Muhəmməd Peyğəmbərə (ona Allahın salavatı və salamı olsun) vəhy yolu ilə nazil edilən Quran və Sünnədir. Fövqəluca Allah belə buyurur: \"...Allah sənə Kitabı və Hikməti (Quranı və Sünnəni) nazil etdi...\"[13]. Təqva sahibi olan dindarlar Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) gətirdiyi nə varsa, hamısına inanırlar və vəhylər arasında fərq qoymurlar. Onlar, nazil edilmiş Kitabın ancaq bir hissəsinə inanıb, digər hissəsini rədd edən, onu inkar edərək və yaxud Allahın və Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) şərhlərinin əksinə olaraq yanlış izah etməyə cəhd göstərən bidətçilərə aid deyillər. Ancaq bunlar özlərini bu tərzdə aparır və onların yanlış baxışlarını rədd edən müqəddəs mətnlərin mənasını təhrif edirlər. Əslində, onlar vəhylərin həqiqi mənasını etiraf etməyi və onlara lazımınca iman gətirməyi rədd edirlər.\n\nMuhəmməd Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) gəlməsinə qədər nazil edilmiş Kitablara gəldikdə isə, nəzərdə tutulan – səmavi Kitablardır. Bu Kitablara iman – Allahın elçilərinə və o Kitablarda yazılmış xəbərlərə imandan ibarətdir. Onların Tövrat, İncil (Əhdi-cədid) və Zəburdan ibarətdir. Bütün səmavi Kitablara və Allahın bütün elçilərinə iman – Allahın elçiləri arasında fərq qoymayan həqiqi möminlərin xüsusiyyətidir. Bununla yanaşı onlar Axirət həyatının varlığına da əmindirlər.\n\nÖlümündən sonra insanın başına gələn bütün hadisələr Axirət həyatı adlandırılır. Allah qeyb aləminə iman gətirməyi xatırlatdıqdan sonra Axirət həyatını da xüsusilə qeyd etmişdir, çünki o, imanın əsas rüknlərindən və insanda qorxu, ümid və xeyirxah əməllər arzusu doğuran ən böyük amillərdən biridir. Etiqad məsələsinə gəldikdə isə, bu ad altında, özündə qətiyyən şübhə yeri qoymayan mükəmməl bilik nəzərdə tutulur ki, o, insanı daima fəaliyyət göstərməyə yönəldir.",{"from":35,"to":35,"text":1839},"Yuxarıda sadalanan tərifəlayiq keyfiyyətlərə malik olan möminlər öz Rəbbindən gələn müdrik rəhbərliyə riayət edirlər. \"Hüda\" (\"doğru rəhbərlik\") sözü müəyyən artiklsiz işlədilmişdir ki, bu da onların seçdikləri yolun möhtəşəmliyini vurğulayır. İnsanın sağlam baxışlara malik olması və düzgün əməllər etməsi üçün hansı rəhbərlik əzəmətli ola bilər? Ancaq belə bir rəhbərliyi haqlı olaraq gerçək adlandırmaq olduğu halda, bütün yerdə qalanlar yanlışlıqlardan başqa bir şey deyildir.\n\nQeyd etmək lazımdır ki, doğru rəhbərlik xatırlanarkən Fövqəluca Allah \"alə\" ön şəkilçisindən istifadə etmişdir ki, o, yüksək mövqeyə işarə edir, halbuki yanlışlığı ifadə edərkən \"fi\" ön şəkilçisi işlədilmişdir ki, bu hazırkı vəziyyətdə zəlalətə batmağa işarə vurur. Fövqəluca Allah buyurur: \"...Elə isə biz və ya siz (ikimizdən biri) ya doğru yolda, ya da açıq-aydın azğınlıq içindədir\"[14]. Bu onunla izah edilir ki, doğru rəhbərlik onun tərəfini saxlayanı ucaldır, yanlışlıq isə onda batıb qalanı alçaldır.\n\nSonra Fövqəluca Allah bildirir ki, təqvalı möminlər hökmən uğur qazanacaqlar. Bu o deməkdir ki, onlar istədiklərinə və onlara vəd edilənlərə nail olacaqlar və dəhşətli və xoşagəlməz nə varsa, hamısından xilas ediləcəklər. Allah xüsusilə qeyd edir ki, onlar yeganə uğur qazananlardır, çünki onların yolu, böyük müvəffəqiyyətə aparan yeganə yoldur, halbuki qalan bütün yollar insanı bədbəxtliyə, məhvə və ziyana uğradır. Məhz buna görə, Fövqəluca Allah həqiqi iman gətirmiş şəxslərin sifətlərini xatırladandan sonra, öz imansızlıqlarını inadkarcasına müdafiə edən və Onun Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun) müqavimət göstərən kafirlərin sifətləri haqqında xəbər verir.",{"from":42,"to":42,"text":1841},"Fövqəluca Allah kafirlik onların ayrılmaz sifətlərinə çevrilmiş imansızlar haqqında xəbər verir. Belə insanları kafirlikdən uzaqlaşdırmaq mümkün deyil, çünki onlar heç bir təbliğata, öyüd-nəsihətə baxmayaraq, kafirliyə etiqadlarında davam edəcəklər. Onlara cəza veriləcəyi haqqında xəbərdarlıq etsən də, etməsən də, əsil imana tərəf üz döndərməyi rədd edəcəklər. Bilmək lazımdır ki, əslində, kafirlik, Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) təbliğ etdiyi dini tamamilə və ya qismən inkar etməkdir. Kafirlər bu təbliğatdan xeyir götürmək istəmirlər, lakin həqiqəti bilərək, öz cahillikləri üzündən sonradan Allah qarşısında tövbə etmək imkanını əldən buraxırlar.\n\nFövqəluca Allah bu ayə ilə kafirlərin İslamı qəbul edəcəklərinə ümid bəsləməsini və onların iman gətirməkdən boyun qaçırmalarına məyus olmasını Öz Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun) sanki qadağan etmişdir. Sonra Fövqəluca Allah onlara iman gətirməyə səbəb olan maneələr haqqında bildirərək buyurur:",{"from":11,"to":11,"text":1843},"Onların qəlbinə və eşitmə qabiliyyətinə vurulmuş möhür imanın kafirlərin qəlbinə daxil olmasına yol vermir və buna görə də onlar özlərinə xeyirli olan şeylərə əhəmiyyət vermir və qulaq asmırlar. Gözlərində olan örtük onların nədən xeyir əldə edə biləcəklərini görməyə mane olur. Elmə və xeyirxahlığa aparan bütün yollar onların qarşısında bağlanmışdır və onların nemət qazanacaqlarına ümid etmələri mənasızdır. Onlar bu imkandan məhrum edilmiş, qarşılarında haqq dinə aparan bütün yollar qapanmışdır, çünki onlar özləri iman gətirməkdən boyun qaçırmış və əsil həqiqət onlara aydın olduqdan sonra ona müqavimət göstərmişlər. Bununla əlaqədar Fövqəluca Allah buyurur: \"Biz onların ürəklərini və gözlərini ilk dəfə ona iman gətirmədikləri kimi tərsinə çevirərik...\"[15]. Bu dünyada kafirlərin cəzası budur, Axirət həyatında isə onları böyük cəza, əbədi Cəhənnəm əzabı və Qüdrətli Hökmdarın hədsiz qəzəbi gözləyir.",{"from":55,"to":55,"text":1845},"Fövqəluca Allah özlərini üzdə müsəlman kimi aparan, qəlbən isə kafir olan ikiüzlü münafiqlər haqqında xəbər verir. Bilmək lazımdır ki, burada ikiüzlü adı altında nümayişkaranə dindarlıq nəzərdə tutulur ki, onun arxasında gizlənən şər və şərəfsizlikdir. Bu tərif təkcə etiqadında münafiqlik olana deyil, davranışında münafiqlik olana da aiddir. Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun) bu barədə demişdir: \"Münafiqi onun üç keyfiyyəti büruzə verir: o bir şey haqqında danışanda, yalan deyir; söz verəndə yerinə yetirmir; ona etibar edildikdə, etibarı doğrultmur\". Hədisin başqa bir variantında deyilir: \"Əsil münafiq aşağıdakı dörd xüsusiyyəti özündə cəmləşdirən kəsdir: ona etibar edildikdə, etibarı doğrultmur; bir şey danışdıqda, yalan söyləyir; kimlə müqavilə bağlayırsa, onu pozur; biri ilə mübahisə etdikdə, özünü ləyaqətsiz aparır\". Etiqadda münafiqliyə gəldikdə isə, o, insanı İslamdan çıxarır. Quranın bu və digər surələrində, Fövqəluca Allah münafiqləri təsvir edərkən, məhz münafiqliyin bu sonuncu formasından bəhs edir.\n\nİslam tərəfdarları arasında Muhəmməd Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) Məkkədən Mədinəyə hicrət etməsinədək və hicrət etdikdən sonra Bədr döyüşü baş verənə qədər münafiqlər yox idi. Həmin döyüşdə Allah müsəlmanlara qələbə bəxş etdi, möminləri ucaltdı və Mədinədə yaşayan kafirləri rəzil etdi. Öz canlarından ötrü keçirdikləri qorxu hissi və müsəlmanları aldatmaq istəyi onlardan bəzilərini özlərini gözə soxmaq üçün İslama girməyə vadar etdi. Onlar bu yolla öz canlarını və var-dövlətini qoruyub saxlamağa ümid edirdilər. Zahiri görünüş etibarı ilə, onlar müsəlman görkəmində olsalar da, ancaq qəlbən kafir qalmışdılar. Belə olduqda, Allah möminlərə rəhm edərək, münafiqlərin xüsusiyyətlərini onlar üçün təsvir etdi ki, möminlər onları tanısın, onların sözlərinə və əməllərinə aldanmasınlar və onların yaramazlıqlarından qoruna bilsinlər.\n\nFövqəluca Allah buyurur: \"Münafiqlər, özlərinin qəlbində olanı xəbər verən bir surənin möminlərə nazil olmasından çəkinirlər...\"[16]. Allah belə bir surəni nazil etdi və onda həmin mürtədlərin əsas xüsusiyyətlərini təsvir etdi. Onlar bəyan edirlər ki, Allaha və Qiyamət gününə iman gətiriblər. Amma əsil həqiqətdə onlar qəlblərində olmayanları deyirlər. Onlar – yalançıdırlar, çünki haqq dinə ibadət edənlərin sözləri baxışları ilə ziddiyyət təşkil etmir. İkiüzlü münafiqlərə gəldikdə isə, onlar öz sözləri ilə Allahı və Onun iman gətirmiş qullarını aldatmaq istəyirlər.",{"from":62,"to":62,"text":1847},"Burada aldatmaq dedikdə, əsil münasibətini gizlətmək məqsədilə öz niyyətinə nail olmaq üçün süni bir münasibət göstərmək nəzərdə tutulur. Bunun əsasında münafiqlər Allahla və Onun qulları ilə öz münasibətlərini qururlar. Lakin onlar ancaq özlərini aldadırlar və bu da çox qəribədir. Adətən, bir nəfər bir başqasını aldatdıqda, ya istədiyinə nail olur, ya da heç nə əldə edə bilməsə də, heç nəyi də itirmir. Amma münafiqlər özlərinə ziyan vururlar. Onlar sanki fitnə-fəsadı ona görə törədirlər ki, özlərini məhv etsinlər və özlərini aldatsınlar, çünki onlar Fövqəluca Allaha zərər vura bilməzlər və möminlərə də xətər yetirmək qüvvəsində deyillər. Onlar malını və canını xilas etmək üçün özlərini mömin kimi göstərərkən dindarlara az da olsa zərər vurmurlar. Onların fitnəkarlıqları ancaq özlərinə qarşı çevrilərək, onları biabırçılığa və dünyəvi həyatda şərəfsizliyə qərq edir. Hər dəfə, onlar müsəlmanların gücünü və qüdrətini görəndə hədsiz matəmə batırlar. Axirət günü isə onlar layiq olduqları əzablı, ağrıdıcı və dəhşətli cəzaya düçar ediləcəklər. Çünki onlar haqqı yalan saydılar, iman gətirməkdən boyun qaçırdılar və günaha qurşandılar. Lakin onlar o dərəcədə cahil və axmaqdırlar ki, bunu dərk etmək iqtidarında deyillər.",{"from":69,"to":69,"text":1849},"Bu ayədə xəstəlik adı altında şəkk-şübhə, inamsızlıq və münafiqlik nəzərdə tutulur. Bilmək lazımdır ki, qəlb iki xəstəliyin: saxta şübhələrin və alçaq ehtirasların təsiri altında pozula bilər. İmansızlıq, münafiqlik və bidət qəlbi korlayan şübhələr olduğu halda, zina, əxlaqsızlığa meyl və itaətsizlik alçaq həvəslərə aludəliyə aiddir. Fövqəluca Allah bununla əlaqədar buyurur: \"...Əgər Allahdan qorxursunuzsa, yad kişilərlə nazlana-nazlana danışmayın, yoxsa qəlbində xəstəlik olan tamaha düşər...\"[17]. Ayədə zinakarlığa alçaq meyldən bəhs edilir. Qəlb, bu iki xəstəlikdən xilas olduqdan sonra, sağlam adlandırıla bilər. Ancaq bu halda insan möhkəm iman və əqidə sahibi ola, itaətsizlikdən çəkinə və pis əməllərdən qoruna bilər.\n\nBu ayə fasiqi günah etməyə sövq edən Allahın müdrikliyinin dəlilidir. Günahkarlar etdikləri cinayətləri üzündən özlərini cəzaya məhkum edən yeni-yeni günah əməllər törədirlər. Bu barədə Fövqəluca Allah buyurur: \"Biz onların ürəklərini və gözlərini ilk dəfə ona iman gətirmədikləri kimi tərsinə çevirərik...\"[18]; \"...Onlar doğru yoldan sapdıqda, Allah da onların qəlbini sapdırdı. Allah fasiqləri doğru yola yönəltməz\"[19]; \"Qəlbində xəstəlik olanlara gəlincə, o surə onların murdarlığı üstünə bir murdarlıq da artırır və onlar kafir qalaraq ölürlər\"[20].\n\nBütün bu deyilənlərdən belə bir nəticə çıxır ki, törədilmiş günaha görə cəza – növbəti günahların işlədilməsidir və bununla yanaşı, yerinə yetirilmiş xeyirxah əmələ görə əcr almaq – növbəti xeyirxahlıqdır. Fövqəluca Allah buyurur: \"Allah doğru yolda olanların doğruluğunu artırar...\"[21].",{"from":75,"to":75,"text":1851},"Münafiqlər müxtəlif günahlar törədirlər, möminlərin sirrini onların düşmənlərinə açıb söyləyir və kafirlərlə dostluq edirlər. Onlara, yer üzündə fəsad yaymalarının vasitəsi olan küfr və günah işlətməmələri barədə xəbərdarlıq etdikdə isə, onlar ancaq xeyirxah işlər gördüklərini bildirirlər. Onlar yer üzündə təkcə fəsad yaymır, həmçinin özlərini elə göstərirlər ki, sanki öz hərəkətləri ilə qayda-qanun yaradırlar. Onlar həqiqəti təhrif etməyə cəhd edirlər və əxlaqsız cinayətlər edərək bu əməllərinin doğru olduğunu düşünürlər. Onlar günah sahiblərindən daha ağır cinayətlər törədirlər, çünki günahkarlar öz etdikləri yaramazlıqların qadağan olunduğunu etiraf edirlər ki, bu da onların sonradan xilas olması və hidayət yoluna qayıtmasını asanlaşdırır.",{"from":81,"to":81,"text":1853},"Münafiqlər təkcə özlərini xeyirxah hesab etdiklərinə görə, möminlərin əməllərini xeyirli və düzgün saymırlar. Allah onların iddialarını təkzib edir və xəbər verir ki, əsil həqiqətdə mürtədliyi yayanlar onlar özləridir. Allahın ayələrini inkar edənlərdən, insanlara Onun yolu ilə getməyə mane olanlardan, Allahı və Onun sevimli qullarını aldatmağa cəhd edənlərdən, Allaha və Onun Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun) qarşı döyüşənlərlə dostluq edərək, bu əməllərini saleh əməllər zənn edənlərdən daha böyük günahkar, ümumiyyətlə, kim ola bilər? Bundan da böyük şərəfsizlik ola bilərmi?!\n\nLakin münafiqlər onlara fayda verə bilən elmə malik deyillər. Onların əldə etdiyi biliklər, öz nadanlıqları üzündən, onları Allah qarşısında bəraət qazanmaq imkanından da məhrum etmişdir. Onların törətdikləri əməlləri isə yer üzündə fitnə-fəsad yayır, çünki bu günahlarına görə bəlalar baş verir, onlar taxıllara, meyvələrə, ağaclara və başqa bitkilərə ziyan vurur. Yer üzündə qayda-qanun yaradılması ancaq Allaha itaət etmək və Ona iman gətirmək sayəsində mümkündür. Məhz buna görə Allah məxluqları yaratmış, onları yer üzündə yerləşdirmiş və fasiləsiz olaraq onlara ərzaq və digər nemətlər göndərir ki, insanlar onlardan faydalanaraq Allaha itaət və ibadət etsinlər. Lakin insan bu nemətləri təyinatı üzrə istifadə etmədikdə, yer üzündə fitnə və şərəfsizlik yayır və bu nemətlərin təmin etmək məqsədilə yönəldildiyi itaəti və ibadəti puç edir.",{"from":87,"to":87,"text":1855},"Münafiqlərə, təkcə sözdə deyil, mömin səhabələrin iman gətirdikləri kimi, qəlbən iman gətirməyi təklif etdikdə, onlar öz pozğun ehtimallarına əsaslanaraq deyirlər: “Doğrudanmı biz də səfehlərin və düşüncəsizlərin iman gətirdiyi kimi iman gətirək?” Allah onları rüsvay etsin! Bu şərəfsizlər elə zənn edirlər ki, səhabələri məhz axmaq olmaları və düşüncəsizlikləri Allaha iman gətirməyə, vətənini tərk etməyə və kafirlərlə düşmənçiliyə vadar etmişdir. Onlar belə hesab edirlər ki, sağlam düşüncə başqa yol seçməyi tələb edir və bu da onları məcbur edir ki, səhabələri səfeh, özlərini isə müdrik saysınlar.\n\nLakin Fövqəluca Allah onların iddialarını təkzib edərək bildirmişdir ki, məhz münafiqlər özləri əsil səfehlərdir, çünki bir şeyin xeyir gətirdiyini bilməmək və zərərli olanı yerinə yetirmək həqiqi axmaqlıqdır. Bax bu xüsusiyyət elə tam mənası ilə münafiqlərə xasdır. Eyni zamanda ağıllı, tədbirli olmaq – xeyir gətirən bir şeyi bilməkdən, ancaq faydalı işləri görməyə can atmaqdan və zərər vura biləcək hər şeydən çəkinməkdən ibarətdir. Səhabələri və möminləri isə ancaq belə keyfiyyətlərlə səciyyələndirmək olar. Adamların əsassız dedikləri sözləri və mənasız çıxışları elə də vacib deyil. Ən zəruri olan – onların hansı keyfiyyətlərə və dəlillərə malik olmalarıdır.",{"from":94,"to":94,"text":1857},"Münafiqlər dilləri ilə dedikləri sözlərə heç özləri də ürəkdən inanmırlar. Səhabələrin arasında olduqda onlar özlərini müsəlman kimi qələmə verməyə səy göstərir və özlərini elə aparırlar ki, guya onların yolu ilə gedirlər. Amma onlar kafirlərin başçıları olan öz şeytanları ilə təklikdə qaldıqda, o saat deyirlər: “Biz sizin baxışlarınızı eynilə qəbul edirik, amma özümüzü elə aparırıq ki, sanki İslama daxil olmuşuq. Bunu onları ələ salmaq üçün edirik”. Münafiqlər öz şeytanları qarşısında əsil sifətlərini açıb göstərirlər.",{"from":101,"to":101,"text":1859},"Zalımcasına edilən hiyləgərlik ancaq buna layiq olana zərər gətirər. Münafiqlər möminləri ələ salırlarsa, Allah bunun əvəzində onların özünü gülünc vəziyyətə salır. Allah bu dünyada onların bəd əməllərini onların özü üçün bəzəkli göstərir. O, möminlərə onları cəzalandırmaq üçün imkan vermir və onlar da elə zənn edirlər ki, həmişə möminlərlə birlikdə olacaqlar. O, onların zalımlıqlarını çoxaldır və onları şərəfsizliyin və imansızlığın burulğanında kor-koranə dolaşmağa məhkum edir. Qiyamət günü başlandıqda isə Allah onlara işıq bəxş edəcək. Amma möminlərin işığı onların yolunu axıradək nurlandıracağı halda, münafiqlərin işığı sönəcəkdir və onlar, yolun bir hissəsini aydınlıqla gedib sonradan qaranlıqlar içində qaldıqlarına görə olmazın əzabını çəkəcəklər. Hədsiz ümid bəslədikdən sonra, onu itirib məyus qalmaqdan pis daha nə ola bilər?\n\nFövqəluca Allah buyurur: “O gün münafiq kişilər və münafiq qadınlar iman gətirənlərə: “Bir az gözləyin ki, biz də sizin işığınızdan alaq” – deyəcəklər. Onlara deyiləcəkdir: “Geriyə qayıdıb işıq axtarın!” Onların arasına içəri tərəfində mərhəmət, çöl tərəfində əzab olan qapılı bir sədd çəkiləcəkdir. Münafiqlər onları haraylayıb deyəcəklər: “Məgər biz sizinlə birlikdə deyildikmi?” Möminlər deyəcəklər: “Bəli, lakin siz öz-özünüzü aldadırdınız, möminlərə bəla üz verməsini gözləyirdiniz, haqqa şübhə edirdiniz və Allahın əmri gələnədək xülyalar sizi yoldan çıxartdı. Tovlayan şeytan Allah barəsində sizi yaman aldatdı. Bu gün nə sizdən, nə də kafirlərdən heç bir fidyə qəbul olunmaz. Sığınacağınız yer də oddur. Sizə layiq olan elə odur. Ora nə pis dönüş yeridir!” (Hədid, 57\u002F13-15).",{"from":108,"to":108,"text":1861},"Fövqəluca Allah münafiqləri olduğu kimi gerçək səciyyələndirərək bildirir ki, onlar əsil rəhbərliyin yerinə azğınlıq əldə edir və qazanc gətirməyən ticarətə girişirlər. Onlar azğınlıq içində elə ibadət etmək istəyirlər ki, bu, bir malı almaq üçün çoxlu pul verməyə hazır olan alıcının arzusuna bənzəyir. Bu Quran müqayisəsi – müqayisələrin ən yaxşısından və ən gözəllərindən biridir. Allah ən böyük şəri – azğınlığı – malla, ən böyük xeyirxahlığı – doğru rəhbərliyi – mal üçün ödənilən qiymətlə müqayisə edir. Münafiqlər doğru rəhbərliyə etinasız yanaşaraq, azğınlığı ondan üstün tuturlar. Budur onların bağladığı saziş! Onların malik olduğu sifətlər bunlardır və onların bu sifətləri necə də çirkindir!\n\nƏgər dinarı dirhəmə dəyişən adam ziyana uğrayırsa, onda qiymətli daş-qaşı dirhəmə mübadilə edən haqqında daha nə demək olar?! Bəs onda, öz xoşbəxtliyindən əl çəkib, bədbəxtliyə üstünlük verərək, gözəl nəsibinə etinasızlıq göstərib, zavallılığa can atan - həqiqi rəhbərliyi azğınlığa dəyişdirən adam haqqında nə demək olar?! Belə bir ticarət, əlbəttə ki, ziyan gətirər və bu ziyan ən böyük və ən dəhşətli ziyandır. Fövqəluca Allah buyurur: “...”Şübhəsiz ki, ziyan çəkənlər Qiyamət günü özlərini və ailələrini ziyana uğradanlardır. Açıq-aşkar ziyan da elə budur!”[1]\n\nSonra isə Fövqəluca Allah bir də vurğulayır ki, münafiqlər doğru yolla getmirlər. Bu onu göstərir ki, onlar yolundan azmış günahkarlardır və doğru rəhbərliyə qətiyyən əhəmiyyət vermirlər. Münafiqləri beləcə çox çirkin xüsusiyyətlərlə səciyyələndirərək, Fövqəluca Allah onların barəsində bir ibrətamiz hekayət buyurur.",{"from":115,"to":115,"text":1863},"Bu ibrətamiz məsəl onların vəziyyətinə tamamilə uyğundur, çünki münafiqlər, həqiqətən də, qatı qaranlığı işıqlandırmaq üçün ocaq qalayan adama bənzəyirlər. Belə bir adam oda bərk ehtiyac duyaraq, əli altında hər hansı bir vəsaiti olmadığından, onu başqalarından əldə etməyi bacarır. Alov onun ətrafını işıqlandırdıqda, o, təhlükənin haradan gəldiyini və harada təhlükəsizlik şəraitində daldalanmaq mümkün olduğunu görür. Od ona böyük fayda verir və onu çox sevindirir. O, hətta onu qorumaq haqqında fikirləşir. Lakin Allah onu bu işıqdan və sevincdən məhrum edir. O yenə də qatı zülmət içində qalır və barmaqları yandıran kösövlərdən başqa yanında heç nəyi olmur. Onlar artıq ətrafı işıqlandırmaq gücünə malik deyil, amma barmaqları bərk qarsalaya və zərər vura bilər. O insan artıq bir neçə zülmətin əhatəsindədir. Gecənin qaranlığı buludların qaranlığına, yağışın qaranlığına və ocaq sönəndən sonra yaranan qaranlığa qarışmışdır. Bu insanın vəziyyətini necə səciyyələndirmək olar? Münafiqlərin vəziyyəti də məhz belədir, onlar öz yollarını möminlərin sayəsində işıqlandırırlar, çünki özləri bu keyfiyyətə malik deyillər. Əldə etdikləri işıq bir müddət onların yolunu işıqlandırır və onlar bundan bir qədər faydalanırlar, özlərini saxlayır və mal-mülklərini qoruyurlar. Bu dünya həyatında təhlükəsizliklərinə müəyyən qədər zəmanət əldə edirlər. Lakin ölüm gözlənilmədən onların başlarının üstünü alır və onları başqasının işığı hesabına yaşamaq imkanından məhrum edir. Qəm və kədər onları çulğayır və onlar ən şiddətli cəzaya məruz qalırlar. Qəbirlərinin zülməti imansızlıqlarının, münafiqliklərinin və hər cür günahlarının zülmətindən daha da qatılaşır. Bütün bunlardan sonra onları Qaynar Məhşərin zülməti gözləyir. Ora necə də çirkin və mənfurdur!",{"from":121,"to":121,"text":1865},"Münafiqlər xeyir gətirən nə varsa, onu eşitməzlər, onun haqqında danışılanda, susarlar və haqqa münasibətdə özlərini kor kimi apararlar. Doğru yola qayıtmaq onlara qismət olmayacaqdır, çünki onlar həqiqəti dərk etdikdən sonra, ondan üz çevirdilər. Onlar, nadanlıqları və ya yanıldıqlarına görə həqiqətdən üz çevirənlərdən fərqlənirlər. Belələri nə etdiklərini başa düşmürlər və doğru yola qayıtmaq ehtimalları daha çoxdur.",{"from":128,"to":135,"text":1867},"Fövqəluca Allah münafiqi, leysan yağışın altına düşmüş və o saat bir neçə tərəfdən qaranlığa - gecənin, buludların və yağışın qaranlıqlarına bürünmüş insanla müqayisə edir. O, göy gurultusunu eşidir və ildırımların gözqamaşdırıcı parıltısını görür və onların işığı qatı qaranlıqda getməyə ona imkan yaradır. Lakin səmada ildırımların çaxması səngiyən kimi, o, dayanır və yoluna davam edə bilmir. Münafiqlər də eynilə belə bir vəziyyətdədirlər. Onlar Quran ayələrini, hökmlərini və qadağalarını, vədlərini və təhdidlərini eşitdikdə barmaqlarını qulaqlarına tıxayıb bu hökmlərdən və qadağalardan, xeyirli vədlərdən və ciddi təhdidlərdən üz çevirirlər. Quranın təhdidləri onların canına qorxu salır, vədləri isə onları narahat edir və buna görə də hər vasitə ilə onlardan üz çevirməyə çalışırlar. Güclü leysan yağışına düşən adam üçün göy gurultusu necə nifrət doğurursa, müdrik ayələr də münafiqlər üçün eynilə nifrətamizdir. Adi bir insan ölüm qorxusunu hiss edərək qulaqlarını barmaqları ilə tıxayır və onun xilas olmaq ehtimalı vardır.\n\nLakin münafiqlərin belə bir imkanı yoxdur, çünki Fövqəluca Allah Öz Qüdrəti və Elmi ilə onları hər tərəfdən əhatə edir. Onların Ondan qaçmaq imkanı yoxdur. Belə ki, Allah onların hər bir hərəkətini yadda saxlayır və buna görə, onlar etdiklərinin əvəzini bütövlüklə alacaqlar. Münafiqlər mənəvi karlığa, lallığa və korluğa tutulmuşlar. Onların qarşısında doğru dinə aparan yollar bağlanmışdır. Əgər Allah istəsəydi onları fiziki eşitmə və görmə qabiliyyətindən də məhrum edərdi. Bu kimi sözlərlə Allah münafiqləri qorxudur və onları elə dünyada cəzalandıracağı barədə xəbərdar edir. Qoy onlar bu cəzadan qorxsunlar və heç olmazsa, qismən də olsa öz yaramazlıqlarından və ikiüzlülüklərindən əl çəksinlər və bilsinlər ki, Allah bütün varlıqların hökmdarıdır və Onun üçün mümkün olmayan heç bir şey yoxdur. Əgər O, Öz nəzərində tutduğunu həyata keçirmək istəsə, kimsə Onun qarşısını ala bilməz və Ona müqavimət göstərə bilməz.\n\nBu və digər buna oxşar ayələr, insanın əməllərinin Fövqəluca Allahın iradəsindən asılı olmadığını iddia edən qədəriyyəçilərin baxışlarını təkzib edir. İnsanın əməlləri də əsil varlıqlardır və Fövqəluca Allah istisnasız bütün varlıqların Hökmdarıdır.",{"from":141,"to":141,"text":1869},"Bu hökm geniş mənada bütün insanlara aiddir. Onlara ibadət mərasimlərinin hamısını Allaha həsr etmək, Onun hökmlərini yerinə yetirmək, Onun qadağanlarından çəkinmək və Onun bütün ilahi hekayətlərinin doğruluğunu qəbul etmək əmr olunur. Allah insanlara buyurur ki, onları hansı məqsəd üçün yaratmışsa, onu həyata keçirsinlər. Uca Alla buyurur: “Mən cinləri və insanları ancaq Mənə ibadət etmək üçün yaratdım”[2].\n\nEy insanlar! Siz təkcə bir olan Allaha ibadət etməlisiniz, çünki O, sizə saysız-hesabsız nemətlər bəxş edən Rəbbinizdir. O, sizi yoxluqdan xəlq etmiş və əvvəlki insanların nəsillərini də yaratmışdır. O, sizə gördüyünüz və görə bilmədiyiniz nemətlər vermiş və rahatlıqla yaşadığınız yeri sizin üçün döşəmişdir. Siz ondan, üzərində binalar tikməklə, kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmaqla, bir yerdən başqa bir yerə köçməklə və yaxud başqa faydalı fəaliyyətlə məşğul olmaqla xeyir götürürsünüz. Allah göyü evlərinizin damı etmiş və orada Günəşi, Ayı, ulduzları və digər səma cisimlərini yaratmışdır ki, onlarsız sizin yaşayışınız mümkün olmazdı. Əgər Allaha ibadət etməyə başlasanız, hökmən təqva sahibi olarsınız.\n\nBelə bir rəy mövcuddur ki, bu ifadənin mənasına görə, insanlar bir olan Allaha ibadət etməyə başlasalar Allahın qəzəbindən və cəzalarından xilas ola bilərlər, çünki bu halda seçdikləri yol onları belə aqibətdən qoruyar. Başqa bir rəyə görə isə, bu o deməkdir ki, əgər insanlar Allaha ibadət etsələr, onlar möminlərin cərgəsinə düşərlər ki, onların sifətlərindən biri də təqva – Allahdan qorxmaqdır. Hər iki şərh doğrudur və bir-biriləri ilə sıx bağlıdır. Allaha layiqincə ibadət edən hər kəs təqvalı mömindir. Hər bir təqva sahibi olan dindar isə Allahın cəzasından və qəzəbindən mütləq xilas olar. Bu, Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) və onun təliminin doğruluğu xeyrinə olan məntiqi dəlildir.",{"from":148,"to":148,"text":1871},"Sənin üzərindəki səmada nə varsa, hamısı göy adlanır. Şərhçilər belə hesab edirdilər ki, göy adı altında buludlar nəzərdə tutulmuşdur. Fövqəluca Allahın iradəsi ilə buludlardan tökülən suyun sayəsində taxıl, xurma və digər meyvə ağacları bitir. Siz meyvələri və taxılı yığırsınız və onlar sizin qidalanmağınızı təmin edir, yaşamağınıza kömək olur, sizi sevindirir və məmnun edir. Allahı heç kimə bərabər, tay tutmayın və məxluqları Ona bənzətməyin, çünki əks təqdirdə siz Allaha ibadət etdiyiniz kimi, həmin məxluqlara da səcdə etməyə başlayacaqsınız, onları, Allahı sevdiyiniz kimi sevəcəksiniz. Belə hərəkətə yol vermək olmaz, çünki o məxluqlar sizə oxşardırlar. Onlar yaradılmışlardır, qidalanmağa ehtiyacları var və öz Yaradanının iradəsindən asılıdırlar. Onlar hətta zərrə qədər olsa da nə yerdə, nə də göydə hakimiyyətə malik deyillər və onlar sizə nə xeyir, nə də zərər verməyə qadir deyillər.\n\nOnları bilərəkdən Allaha şərik qoşmayın, axı sizə məlumdur ki, Onun şərikləri yoxdur. O, məxluqlarını təkcə Özü yaradır, onlara ruzi göndərir və Kainatı idarə edir. Təkcə O, kamil sifətlərə malikdir və sitayiş edilməyə layiqdir. Bəs siz niyə Onunla bərabər digər tanrıçalara ibadət edirsiniz? Sizin davranışınız, doğrudan da, qəribə və anlaşılmazdır.\n\nBu ayədə təkcə Allaha ibadət etmək hökmü və digər “ilahlara” ibadətin qadağan edilməsi öz əksini tapmış, Allaha ibadətin vacibliyinə inandırıcı dəlillər gətirilmiş və uydurulmuş ilahlara ibadətin əbəsliyi və faydasızlığı göstərilmişdir. Orada qeyd olunur ki, Allah Vahid Rəbdir, varlıqları yaradan, ruzi göndərən və Kainatın işlərini idarə edən də Odur. İnsan, saydığımız məsələlərdə, heç kimin Allaha şərik olmadığını qəbul edirsə, o, hökmən etiraf etməlidir ki, Onunla yanaşı kimsə ibadətə layiq ola bilməz. Bu – tövhidin zəruriliyinin xeyrinə olan və müşrikliyin yanlışlığını təsdiq edən ən ağıllı məntiqi dəlildir.",{"from":155,"to":155,"text":1873},"Ey kafirlər güruhu, Allahın Elçisini (ona Allahın salavatı və salamı olsun) qəbul etməkdə uzun müddət inadkarlıq göstərənlər, onun dəvətini rədd edib onu yalançı sayanlar! Əgər, Bizim qulumuza nazil etdiyimiz vəhyin doğruluğuna dair şübhələr sizə əziyyət verirsə, onda həqiqəti aşkar etmək üçün ədalətli meyardan istifadə edin. Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun) sizin kimi bir insandır. O, ən gözəl danışanınız və ən çox biləniniz deyil. Anadan olduğu gündən həyatını necə keçirdiyi sizə məlumdur. O, nə oxuya bilir, nə də yaza bilir. O, Kitabı sizə gətirərək, onun Allah tərəfindən nazil edildiyini demişdir, lakin siz ona bildirmişsiniz ki, kitabı o özü tərtib edib Allahın adına çıxmışdır. Dediyiniz sözlər doğrudursa, onda siz də bu Quran ayəsinə bənzər heç olmazsa bir surə yazın və kimi bacarırsınız köməyə çağırın. Siz əziyyət çəkmədən bu savadsız adamı ötüb keçərsiniz, axı siz bəlağət sahibləri olan şairlərsiniz və siz ona güclü nifrət bəsləyirsiniz. Əgər siz Quran ayəsinə bənzər bir surə yaza bilsəniz, onda dedikləriniz doğrudur. Lakin siz bunu edə bilməsəniz, tamamilə köməksiz qalacaqsınız və sizin bu acizliyiniz Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) doğruçuluğunu və onun insanlara gətirdiyi hər şeyin həqiqət olduğunu sübut edən böyük bir əlamət olacaqdır. Bax onda sizin hər biriniz onun ardıyca getməlidir ki, hərarəti çox böyük və dəhşətli olan Cəhənnəm odundan xilas ola bilsin. Cəhənnəm, bu dünyada odunla yandırılan alova bənzəmir. O, Allaha və Onun elçilərinə iman gətirməkdən boyun qaçıran kəslər üçün hazırlanmışdır. Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun) peyğəmbərliyinin gerçəkliyinə əmin olduqdan sonra, ona iman gətirməməkdən çəkinin.\n\nBu və buna bənzər ayələrdə Fövqəluca Allah məxluqların Müqəddəs Qurana bənzər bir şey yarada və ya ona qarşı çıxa bilməyəcəklərini kafirlərə sübut edərək onların acizliklərini göstərir. Fövqəluca Allah buyurur: “De: “Əgər insanlar və cinlər bu Qurana bənzər bir şey gətirmək üçün bir yerə toplaşıb, bir-birinə kömək etsələr də ona bənzərini gətirə bilməzlər” (İsra, 17\u002F88).\n\nMəgər torpaqdan yaradılmış məxluq hökmdarların Rəbbinin kəlamına bənzər bir söz deyə bilərmi? Məgər heç bir məziyyəti mükəmməl olmayan zavallı insan tam kamilliyə malik və heç nəyə ehtiyacı olmayan mütləq Yaradanın kəlamına bənzər bir söz söyləyə bilərmi? İnsan, doğrudan da, belə bir şeyə qadir deyil və Müqəddəs Quranı görkəmli şair və yazıçıların əsərləri ilə müqayisə etmək üçün ədəbiyyat sahəsində ən ibtidai biliklərə malik olmaq və onların arasında böyük fərq olduğunu yəqin etmək kifayətdir.\n\nBu ayədən həmçinin belə bir nəticə çıxarmaq olur ki, azmış insanın düz yola qayıdacağına o halda ümid etmək olar ki, o çaşqınlığa düşmüş, şübhələr içində əziyyət çəkən, haqqı nahaqdan ayıra bilməyən bir vəziyyətdə qalmış olsun. Əgər belə bir insan doğrudan da həqiqəti bilmək istəyirsə, yol onun üçün açılan kimi, o, düz yola gələ bilər. İnadkar kafirlərə gəldikdə isə, onlar həqiqəti bildikləri və onu şüurlu surətdə rədd etdikləri üçün doğru yola qayıtmırlar, çünki onlar, haqq olan din onlara tamamilə aydın olduqdan sonra da belə, ondan üz çevirirlər. Onların bu rəftarı məlumatsız olduqlarına görə deyil və onlar üçün bu vəziyyətdən çıxış yolu qalmamışdır. Eyni sözü şübhə edən kafirlər haqqında da demək olar. Onlar da həqiqəti tapmaq niyyətlərində səmimi deyillər. Əslində, onlar haqqa qarşı laqeyddirlər – onlar heç onu axtarmağa da çalışmırlar və əksər hallarda doğru yola gəlmirlər. Bu ayədə diqqəti, Allahın Öz Elçisini (s. ə. s) Özünün qulu adlandırmasına yönəltmək lazımdır. Bu şərəfli mətndə belə bir ifadənin işlədilməsi ona dəlalət edir ki, Peyğəmbərin (s. ə. s) ən vacib sifətlərindən biri, onun öz vəzifəsini, bir qul kimi, səylə yerinə yetirməsi idi və məhz buna görə də o (s. ə. s), özündən əvvəlki bütün sələflərini və ardıcıllarını ötüb keçdi. Fövqəluca Allah Öz Elçisini (s. ə. s) gecə vaxtı Qüdsə apardığını və ona (s. ə. s) Müqəddəs Quranı nazil etdiyini xatırlayarkən eynilə bu cür səciyyələndirmişdir. Fövqəluca Allah buyurur:\n\n“Dəlillərimizdən bəzilərini ona (Peyğəmbərə) göstərmək üçün Öz qulunu gecə vaxtı Məscidulharamdan ətrafına xeyir-bərəkət verdiyimiz Məsciduləqsaya aparan Allah pak və müqəddəsdir...” (İsra, 17\u002F1) );\n\n“Aləmləri xəbərdar etməsindən ötrü Öz quluna Furqanı (Quranı) nazil edən Allah necə də xeyirxahdır!”",{"from":162,"to":162,"text":1875},"Fövqəluca Allah buyurur ki, Cəhənnəm kafirlər üçün artıq hazırlanmışdır. Bu və digər oxşar ayələr Sünnə və camaat tərəfdarlarının baxışlarının doğruluğunu təsdiq edir. Mötəzilələrdən fərqli olaraq, onlar doğrudan da hesab edirlər ki, Cənnət və Cəhənnəm artıq mövcuddur və xəlq edilibdir.\n\nBu ayədən belə bir nəticə də çıxarmaq olar ki, tövhid tərəfdarları, hətta ən ağır günahlar işləsələr belə, Cəhənnəmdə əbədi qalmayacaqlar. Bu müddəa xaricilərin və mötəzilələrin baxışlarına ziddir. Fövqəluca Allah buyurur ki, Cəhənnəm kafirlər üçün hazırlanmışdır və əgər Allaha itaətsizlik edən tövhid tərəfdarları orada əbədi qalmalı olsaydılar, onda Cəhənnəmin təkcə kafirlər üçün yaradılmasından bəhs edilməzdi. Buradan belə bir sonuca gəlmək olar ki, günahkarlar ancaq törətdikləri küfr və müxtəlif günahlardan ibarət olan cinayətlərə görə cəzalandırılmağa layiqdirlər.\n\nFövqəluca Allah kafirlərin cəzalandırılması barədə xatırladıqdan sonra xeyirxah əməl sahibləri olan möminlərin mükafatlandırılması haqqında xəbər verir. Fövqəluca Allah Öz Kitabında belə hallara tez-tez yer verir. O, qullarını cəzalandırmaqla qorxudur və onları mükafatlandırmaqla isə həvəsləndirir ki, onlar heç vaxt qorxu hissini unutmayaraq, həmişə xoş ümidlərlə yaşasınlar. Fövqəluca Allah buyurur:",{"from":169,"to":169,"text":1877},"Ey Elçi! Ey onun (s.ə.s) işini davam etdirən möminlər! Bütün qəlbi ilə iman gətirənləri və öz vücudu ilə xeyirxah əməllər yerinə yetirərək, imanlarını təsdiq edənləri sevindirin. Onların saleh əməlləri ədalətlidir, çünki onlar qulların vəziyyətini nizamlayır, onların bu dünyada firavan yaşamasını və Axirət həyatında müvəffəqiyyət qazanmasını təmin edir, onları müsibətlərdən və bədbəxtliklərdən xilas edərək, Cənnətdə və Mərhəmətli Allahın yaxınlığında olmağa layiq möminlərə çevirirlər. Buna görə, onları müjdələ ki, onlar Cənnət bağlarına düşəcək, orada son dərəcə gözəl ağaclar, ləzzətli meyvələr, sərin kölgəliklər və gur yarpaqlı budaqlar tapacaqlar. Cənnət bağları bu adla ona görə adlandırılır ki, orada kölgəli yerlər boldur və bu, oranın sakinlərini məmnun edir. Onların altından su, süd, bal və şərab çayları axır və Cənnət sakinləri bu çayların yatağını istədikləri məcraya yönəldə bilirlər. Ən müxtəlif meyvələr yetişən Cənnət ağacları onların vasitəsilə suvarılır. Cənnət sakinlərinə o meyvələrdən verildikdə, onlar deyəcəklər: “Bu meyvələr bizim yediklərimiz kimidir”. Bu o deməkdir ki, bütün Cənnət meyvələri ən əla keyfiyyətə malikdir. Onların hər biri yaraşıqlı və ləzzətlidir, orada dadsız meyvələr görməzsən. Cənnətə daxil olduqda, möminlər bir an da olsun belə həzz almaqdan məhrum olmayacaqlar və onlara təklif ediləcək yeməli şeylər onlara həmişə misli görünməmiş ləzzət bəxş edəcəkdir.\n\nBelə bir rəy mövcuddur ki, bu ayədən çıxarılan nəticəyə görə, Cənnət meyvələri yerdə olanlarla eyni adlar daşıyacaq, amma dadları ilə onlardan fərqlənəcək. Başqa bir şərhə görə isə, onlar rənginə görə yerdəki meyvələrə oxşayacaq, amma onlardan adlarına görə seçiləcəklər. Üçüncü bir rəyə görə isə, onlar öz gözəl keyfiyyətləri ilə bir-birinə oxşayacaq və möminlərə eyni ləzzəti və zövq verəcəklər. Yəqin, sonuncu şərh daha doğrudur.\n\nFövqəluca Allah Cənnətin otaqlarını, ləzzətli yeməklərini, içkilərini və meyvələrini xatırladıqdan sonra, Cənnət zövcələri haqqında xəbər verir və onları ən gözəl tərzdə səciyyələndirir. O, onları təmizlənmiş zövcələr adlandırır, lakin onların təmizlənəcəyi və xilas ediləcəyi qüsurları qeyd etmir. Bu isə o deməkdir ki, onlar tamamilə pak olacaqlar. Onlar təmiz əxlaqa, təmiz əndama, təmiz ağıza və təmiz baxışlara sahib olacaqlar. Onların əxlaqlılığı özünü ərlərinə bəslədikləri vəfalı məhəbbətdə təcəssüm edəcək, ərləri də onları eynilə gözəl xasiyyətlərinə, ərə sədaqətinə, incə davranışına və valehedici nitqinə görə sevəcəklər. Onların bədəni aybaşıdan, doğuşdan sonrakı qanaxmalardan, spermadan, sidikdən, nəcisdən, bəlğəmdən, selikdən və xoşagəlməz iylərdən azad ediləcək, çöhrələri isə gözəl və kamil olacaqdır. Onlar qüsurlardan, çatışmazlıqlardan və eybəcərliklərdən xali olacaqlar. Gözəl və nəcib zövcələr olduqları üçün dilləri və baxışları hər cür çirkinlikdən təmizlənmiş olacaq. Onlar öz gözlərini yad kişilərin baxışlarından və dillərini pis sözlərdən qoruyacaqlar.\n\nBu gözəl ayədə müjdə veriləcək kəslər, müjdənin özü və onların buna nail olacaqlarının səbəbi xatırlanır. Bu xoş xəbəri – müjdəni gətirənlər Allahın Elçisi (s.ə.s.) və onun yolunu davam etdirən müsəlmanlardır. Xeyirxah işlər görən möminləri bu müjdələrlə sevindirmək lazımdır. Müjdə dedikdə, bu kəramətli ayədə təsvir edilən Cənnət bağları haqqında xəbərlər nəzərdə tutulur. Ona, ancaq haqq dinə iman gətirməklə, əməlisaleh işlər görməklə nail olmaq mümkündür. Bir sözlə, Fövqəluca Allah ayədə ən əzəmətli bir müjdəni yada salmışdır ki, bəşəriyyətin ən yaxşı nümayəndəsi onu, yaxşı əməllər edən insanlar üçün gətirmişdir.\n\nBu ayədən belə bir nəticə də çıxartmaq olar ki, möminlərə müjdə sevinci bəxş etmək və onları əməlisaleh işlər görməyə ruhlandırmaq və bu işlərə və onların faydalı nəticələrinə görə əcr veriləcəyini xatırlatmaq tərifəlayiqdir. Həm də belə xatırlatmalar insanların xeyirxah işlər görməsini asanlaşdırır. Belə ki, insan üçün ən vacib müjdə onun iman gətirməsi və saleh əməllər işlətməsidir.\n\nBunun ardıyca, bu dünya həyatından ayrılarkən, alınan müjdədir ki, möminlər bundan sonra əbədi səadətə qovuşurlar. Ey Allah, bizə də bu mərhəmətini nəsib et!\n\n[1] Zumər, 39\u002F15\n\n[2] Zariat, 51\u002F56",{"from":176,"to":176,"text":1879},"Allah hətta ağcaqanadı və digər ən kiçik məxluqatı misal gətirəndə belə utanmır, çünki onlar özlüyündə dərin məna kəsb edir və haqqı insanlara izah edirlər. Axı Fövqəluca Allah haqqı bildirərkən utanmaz. Allah bu ayəsi ilə olduqca kiçik olan məxluqları haqqında məsəl çəkilməsini faydasız sayıb Allaha etiraz edənlərin sözlərini sanki təkzib edir. Lakin belə məsəllər etiraz etməyə əsas vermir. Əksinə, onlar, Allahın Öz qullarını tərbiyələndirdiyi mərhəmətinin vasitələridir və insanlar onlara qulaq asmalı və onları minnətdarlıqla qəbul etməlidirlər.\n\nBax buna görə də möminlər başa düşürlər ki, bu məsəllər Rəbbin nazil etdiyi vəhylərdir və onların mənasını dərk etmək və düşünmək lazımdır. Onlar belə məsəllərin mahiyyətini təfsilatı ilə aydınlaşdıra bildikdə, bu onların öz biliklərini və imanını artırır. Onlar məsəlin mahiyyətini aydınlaşdıra bilmədikdə isə, onun Haqdan gəldiyi ilə qane olur, həqiqiliyinə və mənasının düzgünlüyünə inanırlar. Nazil edilmiş məsəldə əks olunmuş həqiqətin hətta bir hissəsi onlar üçün qapalı qaldıqda belə ona imanlarında sadiq qalır, çünki qəti surətdə bilirlər ki, Allah məsəlləri əyləncə üçün gətirmir; onlara böyük məna və hədsiz şəfqət hissi əta edir.\n\nKafirlərə gəldikdə isə, onlar belə soruşurlar: “Allah bu məsəllə nə demək istəyir?” Onlar hiddətlənir və heyrətə düşürlər ki, bunun da nəticəsində, möminlərin imanı gücləndiyi kimi, onların da küfrü artır. Məhz buna görə Fövqəluca Allah buyurur ki, Rəbbiniz Quranda çəkdiyi məsəllərin vasitəsilə bəzi insanları azdırır, digərlərini isə doğru yola yönəldir. Möminlər və kafirlər nazil edilmiş hər yeni vəhyi belə qəbul edirlər. Bununla əlaqədar olaraq Fövqəluca Allah buyurur: “Bir surə nazil edildiyi zaman onlardan istehza ilə: “Bu, hansınızın imanını artırdı?” – deyənlər də var. İman gətirənlərə gəldikdə isə, o surə imanını artırır və onlar bir-birlərini müjdələyirlər. Qəlbində xəstəlik olanlara gəlincə, o surə onların murdarlığı üstünə bir murdarlıq da artırır və onlar kafir qalaraq ölürlər”[1].\n\nAllahın qulları üçün Quran ayələrinin nazil edilməsindən böyük mərhəmət yoxdur, lakin məhz bu, bəzi adamlar üçün, onların bədbəxtliyini artıraraq, imtahana, məyusluğa və azğınlığa çevrilir, amma başqaları üçün isə onların nemətini artıran böyük rəhmətə və bol hədiyyəyə dönür. Pak və qüsurlardan uzaq olan Allah Öz qulları arasında fərq qoyaraq, Təkbaşına onları doğru yola yönəldir və zəlalətə salır!\n\nFasiqlik iki cür olur. Birinciyə - fasiqi dindən və imandan çıxaran itaətsizlik aid edilir. Bu və digər oxşar ayələrdə məhz belə fasiqlikdən bəhs edilir. İkinci növ fasiqlik isə insanı iman dairəsindən çıxarmayan fasiqlikdir. Bu, Fövqəluca Allahın aşağıdakı kəlamında xatırlanır: “Ey iman gətirənlər! Əgər bir fəsadçı sizə bir xəbər gətirsə, onu araşdırın. Yoxsa bilmədən bir cəmiyyətə pislik edər, sonra da bunun peşmançılığını çəkərsiniz”[2].",{"from":183,"to":183,"text":1881},"Fövqəluca Allah fasiqlərin xüsusiyyətlərini təsvir edərək buyurur ki, onlar Allahla əhd bağladıqdan sonra onu pozurlar. Bu, qulların Rəbbi qarşısında və digər məxluqlar qarşısında öz öhdələrinə götürdükləri və çox ciddi tərzdə təsdiq olunmuş bir əhdə aiddir. Lakin fasiqlər ona əhəmiyyət vermirlər. Bundan başqa, Allahın hökmlərini saymazlığa vuraraq, onun qoyduğu qadağanlarının üstündən keçərək, onu hələ bir pozurlar da. Bununla yanaşı onlar başqa insanlarla bağladıqları müqavilələr üzrə öhdəliklərini də yerinə yetirmirlər.\n\nFövqəluca Allah bildirir ki, onlar, Allahın daima saxlanmasına hökm verdiyi münasibətləri kəsirlər, halbuki bunlar dinin bir çox məsələlərinə də aiddir. Allah bizə buyurmuşdur ki, özümüzlə Allah arasında əlaqəni daima qoruyaraq Ona iman gətirək. O, əmr etmişdir ki, bizimlə Allahın Elçisi (s.ə.s.) arasında, ona inanaraq, onu sevərək, ona ehtiramla yanaşaraq və onun qarşısında öz borcumuzu yerinə yetirərərk, əlaqə saxlayaq. O, əmr etmişdir ki, biz öz valideynlərimizlə, qohumlarımızla, dostlarımızla və başqa insanlarla, onların qarşısında olan vəzifələrimizi həyata keçirərək əlaqə saxlayaq.\n\nMöminlər, Allahın qorunmasına hökm verdiyi əlaqələri öz vəzifələrini layiqincə yerinə yetirməklə saxlayırlar. Fasiqlər isə, öz vəzifələrinə laqeyd yanaşaraq, əlaqələrini kəsirlər. Onlar Allahın hökmlərinə itaətsizlik göstərir, günah işlədir və bununla da yer üzündə fitnə-fəsad yayırlar. Belə sifətlərə sahib olan kəslər həm bu dünyada və həm də Axirət həyatında mütləq ziyana düşəcəklər.\n\nTəkcə belə insanlar zərər çəkəcəklər, çünki onların itkisi hərtərəfli olacaqdır. Onların heç bir təşəbbüsü onlara gəlir gətirməyəcəkdir. Belə ki, hər bir xeyirxah addımın zəruri şərti düzgün imandır. Əgər insan belə bir imandan məhrumdursa, onun heç bir əməli xeyirli ola bilməz. Bu cür ziyana ancaq kafirlər düşürlər. Lakin ziyanın başqa bir növü də vardır ki, insan ona təkcə öz kafirliyi üzündən deyil, həm də müxtəlif arzu olunan əməllərə diqqətsizlik göstərməsi və etinasız yanaşmasına görə uğrayır. Zərərin bu növü haqqında Fövqəluca Allah belə buyurur: “And olsun axşam çağına! Həqiqətən, insan ziyan içərisindədir. Yalnız iman gətirib yaxşı işlər görənlər, bir-birinə haqqı məsləhət görənlər və bir-birinə səbirli olmağı məsləhət edənlər istisnadır”[3].\n\nBelə ziyandan, haqqı rəhbər tutmağa çağıran və səbirli olmağa dəvət edən, xeyirxah işlər görən əməlisaleh insanlardan başqa, heç kim xilas edilməmişdir. Bu zərərin mahiyyəti – insanın qazana biləcəyi xeyirdən məhrum olması ilə bağlıdır.",{"from":190,"to":190,"text":1883},"Bu sual həm təəccüb və məzəmmət doğurur, həm də ittiham edir.\n\nEy insanlar! Siz, sizi heçdən Yaradan, hər cür şeylə Nemətləndirən, əcəliniz çatanda sizi Öldürən və sizə layiq olduqlarınızın artıq qəbirlərinizdəykən Əvəziniverən, Qiyamət günü sizi hökmən Həyataqaytaran və sizin hər bir əməlinizə əvəzini artıqlaması ilə verən Allaha iman gətirməkdən necə boyun qaçırırsınız? Siz Onun hakimiyyəti altındasınız, Onun iradəsindən asılısınız və Onun kainat qanunları ilə yaşayırsınız, sonra isə Onun dininin qanunları üzrə mühakimə ediləcəksiniz. Məgər Rəbbinizə iman gətirməkdən boyun qaçırmaq sizə yaraşırmı? Məgər belə bir imansızlıq həddən artıq avamlıq və böyük bir axmaqlıq deyilmi? Siz, həqiqətən, Rəbbinizdən qorxmalı, Ona həmd etməli, Ona iman gətirməli, Onun verəcəyi cəzalardan ehtiyat etməli və bəxş edəcəyi əcrə ümid bəsləməlisiniz.",{"from":197,"to":197,"text":1885},"Yerdə olan bütün nemətləri Allah Öz mərhəməti sayəsində insanlar üçün yaratmışdır ki, onlardan istifadə etsinlər və bunlardan faydalı nəticələr çıxararaq zövq alsınlar. Bu qiymətli ayə bütün maddi nemətlərin istifadəsinə icazə verildiyinə və əksi sübut edilməyincə təmiz olduğuna dəlalət edir, çünki Fövqəluca Allah ayədə insanlara Öz mərhəmətini göstərdiyini qeyd edir. Bu ayənin əsasında həm də demək olar ki, zərərli və pis olan nə varsa, qadağan edilmişdir, çünki Allah insanlara xeyir verən şeyləri yaratmışdır. Deməli, insanların bu çərçivədən kənara çıxan şeyləri istifadə etmək haqqı yoxdur. Zərərli və pis şeylərin istifadəsini qadağan edərək, Rəbbimiz insanlara böyük mərhəmət göstərmişdir.\n\nDaha sonra Fövqəluca Allah buyurur ki, yeri yaratdıqdan sonra O, səmaya tərəf yönəlir. “İstəva” feli Müqəddəs Quranda üç mənada istifadə edilmişdir. Ön şəkilçisiz işlədildikdə, “yetkinliyə, kamilliyə çatmışdır” mənasını bildirir. Fövqəluca Allah onu bu mənada Musa peyğəmbər (ə.) haqqında hekayəti nazil edəndə istifadə etmişdir: “Musa yetkinləşib kamillik dövrünə çatdıqda Biz ona hökmranlıq (peyğəmbərlik) və elm əta etdik...”[4].\n\nYüksək mövqe bildirən ön şəkilçi ilə işlədildikdə, “qalxdı”, “ucaldı” mənalarını bildirir. Fövqəluca Allah onu bu mənada: “Ər-Rəhman Ərşə ucaldı”[5]; “O, bütün canlıları və bitkiləri cüt yaratdı. Mindiyiniz gəmiləri və heyvanları yaratdı ki, onların belinə, yaxud tərkinə qalxıb yerləşdiyiniz zaman Rəbbinizin nemətini yada salıb deyəsiniz: “Bunu bizə ram edən Allah pakdır, müqəddəsdir...”[6].\n\nO, istiqamət bildirən ön şəkilçi ilə işlədildikdə isə “yönəldi”, “döndü, çevrildi” mənalarını bildirir. Şərh etdiyimiz ayədə “istəva” feli məhz bu mənada istifadə olunmuşdur.\n\nFövqəluca Allah yerin yaradılışından sonra göyləri yaratmağa başladı və onları yeddi qat göy halında xəlq etdi. Onlara kamil bir görkəm verdi. O hər şey haqqında biliklərə malikdir. Ona, yerə nəyin düşdüyü və oradan nəyin çıxdığı, göydən nəyin endiyi və oraya nəyin qalxdığı tam mənada məlumdur. O, qeybi də, aşkarı da Biləndir.\n\nBu və bir çox digər ayələrdə Allah Özünün ilahi biliklərinə işarə etməklə yanaşı Kainatın yaradılmasına da toxunur. Fövqəluca Allah buyurur: “Sözünüzü gizli saxlasanız da, onu açıq desəniz də, fərqi yoxdur, Allah kökslərdə olanı bilir. Yaradan Allah Lətif və hər şeydən Xəbərdar olduğu halda, ola bilərmi ki, O, gizlində və aşkarda olanları bilməsin?”[7].\n\nBunun səbəbi ondadır ki, məxluqların yaradılması – Allahın Elminin, Müdrikliyinin və Qüdrətinin ən inandırıcı dəlillərindəndir.",{"from":204,"to":204,"text":1887},"Fövqəluca Allah Adəmin, bəşəriyyətin ulu babasının yaradılışının başlanması və onun digər xəlq edilmiş varlıqların çoxundan üstün olması barədə xəbər verir. Adəmi yaratmağı nəzərində tutan Fövqəluca Allah bu niyyətini mələklərə bildirir. O, Adəmi yerdə canişin etmək istədiyini onlara xəbər verir. Belə olduqda mələklər deyirlər: “Ey Allah! Doğrudanmı Sən, yerdə fitnə-fəsad yayıb, günahlar edəcək və qan tökəcək bir məxluq yaradacaqsan?”\n\nBu sözlər, ümumi ifadələrdən sonra xüsusi kəlmələrin işlədilməsi nümunəsidir, çünki qan tökmək də fəsad törədilməsinin bir formasıdır. Mələklər bununla qətllərin ağır bir cinayət olduğunu vurğulayaraq ehtimal edirlər ki, Adəmin nəsilləri yerdə məhz bu cür işlərlə məşğul olacaqlar. Bununla yanaşı onlar Allaha öz ehtiramlarını bildirərək, qeyd edirlər ki, O, əlbəttə ki, hər cür şərdən sonsuzluğa qədər uzaqdır. Mələklər yada salırlar ki, onlar heç bir qüsura yol vermədən Allaha ibadət edir, Onu, Onun əzəmətinə və müdrikliyinə uyğun olaraq tərifləyirlər. Bununla birgə onlar Allahı müqəddəs sayırlar.\n\nBelə bir rəy var ki, “nuqaddisu ləkə” ifadəsi “biz Səni müqəddəs sayırıq” deməkdir. Buradan belə çıxır ki, mələklər təkcə Allahı Müqəddəs və Qüsursuz hesab edirlər. Başqa bir şərhə görə isə, həmin ifadə “biz Sənə görə özümüzü qüsurlardan təmizləyirik” mənasını bildirir. Bundan da belə çıxır ki, mələklər Allaha məhəbbət bəsləməklə, Onun qarşısında qorxmaqla və Onu tərifləyib ucaltmaqla öz əxlaqlarını natəmiz nəfslərdən təmizləyir, təqdis edirlər.\n\nFövqəluca Allah mələklərə cavab verərək buyurur: “Mən bu canişin haqqında sizin bilmədiklərinizi bilirəm. Sizin sözləriniz sizin zənninizə əsaslanır, lakin Mən qeybi də aşkarda olanları da bilirəm. Mən bilirəm ki, bu canişinin yaradılması özündə şərdən daha çox xeyir ehtiva edir”.\n\nQüdrətli Allahın, insanların qəlbində gizlənən xeyir və şəri yerdə imtahana çəkərək Öz itaətkar qullarını Öz düşmənlərindən ayırd edə bilməsi, İblisin qəlbində gizlənən böyük şəri üzə çıxartması və onun qüsurlu sifətlərini ifşa etməsi üçün Adəmin nəsilləri arasından peyğəmbərləri və siddiqləri, şəhidləri və əməlisalehləri seçdiyini göstərməsi bəs edir ki, O, Öz ayələrini bütün məxluqata göstərə bilsin və insana, Allah yolunda mübarizə aparmaq, başqa məxluqların bacara bilmədiyi, digər ayinləri həyata keçirmək imkanı versin. İnsanın xəlq edilməsinin hikməti, hətta bu hikmətin bir hissəsi onun yaradılması üçün tutarlı bir əsasdır.",{"from":211,"to":211,"text":1889},"Mələklərin əvvəlki sözləri onların, Allahın yerdə təyin edəcəyi canişindən üstün olduqlarını vurğulayırdı və buna görə də Fövqəluca Allah Adəmin müsbət məziyyətlərini onlara izah etmək və onları onun üstünlüyünə inandırmaq istədi. O, Adəmə bütün məxluqların və əşyaların adlarını və habelə onların mənalarını, o cümlədən, sözlərin kiçildilmiş-nəvazişli və üstünlük dərəcəli formalarını, məsələn, quş və quşcığaz kimi, öyrətdi. Sonra Allah bu məxluqları və əşyaları mələklərə göstərdi və onları sınamaq üçün dedi: “Əgər sizin Mənim canişinimdən üstün olmağınız haqqında zənniniz doğrudursa, onda bu məxluqların adlarını deyin”.",{"from":218,"to":218,"text":1891},"Mələklər belə cavab verdilər: “Ey Rəbbimiz! Sən pak və müqəddəssən! Bizim Sənə etiraz etməyə və Sənin iradənə zidd getməyə ixtiyarımız yoxdur. Biz, ancaq Sənin mərhəmətin və səxavətin sayəsində bizə öyrətdiklərindən başqa heç nə bilmirik. Sənə isə bütün varlıq haqqında hər şey məlumdur, hətta göylərdə və yerdə olan ən kiçicik zərrələr də belə Sənin bildiklərindən kənarda qala bilməz. Sən, bütün məxluqları və hökmləri əhatə edən kamil müdrikliyə sahibsən. Sənin yaratdıqların və buyruqların ilahi Hikmətinin təcəssümüdür”.\n\nMüdriklik (hikmət) dedikdə, hər şeyi öz yerinə yerləşdirmək istedadı nəzərdə tutulur. Mələklər Allahın mütləq biliyə və ilahi müdrikliyə malik olduğunu və özlərinin isə hətta ən kiçicik bir əşyanı müstəqil şəkildə dərk etməyə qabil olmadıqlarını etiraf etdilər. Onlar etiraf etdilər ki, Allah onlara misilsiz mərhəmət göstərərək, əvvəl bilmədikləri hər şeyi onlara öyrətmişdir.",{"from":224,"to":224,"text":1893},"Allah Adəmə buyurur ki, O, mələklərdən tələb etdikdə onların deyə bilmədiyi məxluqların və əşyaların adlarını bir-bir sadalasın. Adəm Rəbbin əmrini yerinə yetirdi və mələklər onun üstünlüyünə və müdrikliyinə əmin oldular. Hərşeyibilən və Ənmüdrikolan Yaradan Adəmi məhz bu məziyyətlərinə görə yerdə özünün canişini etmək istəmişdi. Sonra Allah belə deyir: “Məgər Mən sizə demədimmi ki, göylərdə və yerdə olan qeybi, aşkara çıxartdığınızı və gizli saxladığınızı bilirəm?”\n\nQeyb adı altında bizim görmədiyimiz və sezə bilmədiyimiz bütün şeylər nəzərdə tutulur. Allah qeybi bilirsə, deməli aşkarda olanı da, gizli saxlanılanı da bilir.",{"from":216,"to":216,"text":1895},"Fövqəluca Allah mələklərə əmr edir ki, onun qarşısında çöküb ona səcdə etsinlər və bununla ona öz ehtiramlarını bildirsinlər. Bu, Fövqəluca Allaha ibadət və Onun hökmlərinə itaət forması idi və mələklər o saat Adəmin qarşısında səcdəyə qapıldılar, təkcə İblis bunu etmədi. O, Allahın əmrini yerinə yetirməkdən təkəbbürlə boyun qaçırdı və belə qət etdi ki, Adəmdən üstündür. O dedi: “...Mən Sənin palçıqdan yaratdığınamı səcdə edəcəyəm?!”[8].\n\nİblisin təkəbbürü və itaətsizliyi imansızlığından törəmişdi ki, onu, baş vermiş hadisəyə qədər gizlədirmiş. Lakin üzə çıxmış bu hal onu, Allaha və Adəmə bəslədiyi düşmənçiliyini büruzə verməyə məcbur edərək, onun kafirliyini və təkəbbürlü olmasını ifşa etdi.\n\nBu kəramətli ayələrdən hikmətli və faydalı çox nəticələr çıxarmaq olar. Birincisi, Fövqəluca Allah danışmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu sifət Allaha həmişə xas olmuşdur və O, istədiyi vaxt istədiyini deyə bilər. İkincisi, Allah - Hərşeyibiləndir və Hikmət Sahibidir. Bəzi məxluqlarının yaradılmasının və ya bəzi hökmlərinin nazil edilməsinin mənası qullarına aydın olmadıqda, onlar öz Rəbbinin iradəsinə təslim olmalı, çatışmazlıqları ancaq öz ağıllarında axtarmalı və Allahın hikmətini qəbul etməlidirlər. Üçüncüsü, Allah mələklərin qayğısına qalır və onlara bilmədikləri şeyləri öyrətdikdə rəhm edir və diqqətsiz yanaşdıqlarını onlara göstərir.\n\nBu Quran hekayəti də biliyin üstünlüyünü vurğulayır. Birincisi, Fövqəluca Allah mələklərə Özünün elmini və Özünün Hikmətini nümayiş etdirir. İkincisi, Allah mələklərə göstərir ki, Adəmin üstünlüyü, qulun haqqı olan və ən gözəl məziyyətlərindən biri sayılan biliyindədir. Üçüncüsü, Allah mələklərə Adəmin qarşısında ona öz ehtiramlarını bildirmək üçün səcdə etmələrini və onun biliklərinin üstünlüyünü etiraf etmələrini əmr edir. Dördüncüsü, bir nəfər digərlərini əvvəl bilmədiklərinə öyrədirsə, o, onlardan üstün olduğunu göstərir, çünki o, bu bilikləri onlardan əvvəl əldə etmişdir.\n\nBu hekayət bizi bəşəriyyətin əcdadının və cinlərin əcdadının[9] məziyyətləri üzərində düşünməyə vadar edir. Hekayətdə Adəmin müsbət cəhətləri, Allahın ona bəxş etdiyi nemətləri xatırlanır. Orada İblisin insanlara bəslədiyi amansız nifrəti haqqında xəbər verilir. Ayədən çoxlu başqa faydalı nəticələr də çıxarmaq olar.",{"from":237,"to":237,"text":1897},"Adəmi yaratdıqdan və onun üstünlüyünü sübuta yetirdikdən sonra Fövqəluca Allah ona yeni bir lütfkarlıq göstərir və onun özündən onun üçün zövcə yaradır ki, onunla rahatlıq və təsəlli tapsın, ünsiyyətdə olsun. Allah onlara Cənnət bağında məskunlaşmağa və istədikləri qədər, xoşlarına gələn yerdə ləzzətli meyvələrdən və məhsullardan yeyib-içməyə icazə verir. Fövqəluca Allah buyurur: “Sən orada nə ac qalacaq, nə də çılpaq olacaqsan. Sən orada nə susayacaq, nə də bürküdən əziyyət çəkəcəksən!” (Taha, 20\u002F118-119).\n\nLakin onlara Cənnət ağaclarından birinə yaxınlaşmaq qadağan edilmişdi. Onun hansı ağac olmasını ən yaxşı bilən Allahdır. O, onlara həmin ağaca yaxınlaşmağı onları sınamaqdan ötrü və yaxud bizə məlum olmayan başqa bir səbəbə görə qadağan etmişdi. Onlara deyilmişdi ki, əgər Allahın hökmünə itaət etməsələr, mütləq ədalətsiz günahkarların arasına düşəcəklər. Belə bir xəbərdarlıq qadağanın qəti olduğunu bildirirdi. İnsanın düşməni bunu bilən kimi, Adəmi və onun zövcəsini yoldan çıxarmağa başladı. O, onları gözəl vədlərlə tovlayır və nə qədər ki, aldanmamışdılar, onları qadağan edilmiş meyvədən dadmağa təhrik edirdi. Fövqəluca Allah buyurur: “Şeytan onların bir-birindən gizli qalan ayıb yerlərini özlərinə göstərmək üçün onlara pıçıldayıb dedi: “Rəbbiniz sizə bu ağacı yalnız ona görə qadağan etmişdir ki, siz mələk və ya Cənnətdə əbədi qalanlardan olmayasınız. Üstəlik onlara: “Şübhəsiz ki, mən sizin nəsihətçilərinizdənəm” – deyə and içdi. Beləliklə, şeytan onları tovlayaraq Cənnətdən aşağı endirdi. Hər ikisi ağacdan daddıqda ayıb yerləri özlərinə göründü və onlar Cənnət ağaclarının yarpaqlarından ayıb yerlərinin üstünə örtməyə başladılar. Rəbbi onlara belə müraciət etdi: “Mən sizə o ağacı qadağan etmədimmi və şeytan sizin açıq-aşkar düşməninizdir, demədimmi?”[10].\n\nAdəm və onun zövcəsi İblisin yalan vədlərinə aldandılar və onun məsləhətinə qulaq asdılar. O, onları Səadət və bolluq diyarından çıxardıb, ciddi zəhmət və yorğunluq dünyasına salmağa nail oldu.",{"from":243,"to":243,"text":1899},"Adəm və onun nəsli İblisin və onun törəmələrinin düşmənləri oldular. Yaxşı məlumdur ki, düşmənlər bir-birilərinə zərər vurmaq üçün əllərindən gələni əsirgəmirlər. Onlar istənilən yolla bir-birilərinə ziyan vurmağa və ya bir-birini xeyirdən məhrum etməyə can atırlar. Bütün bunlar o deməkdir ki, Adəmin övladları şeytandan qorunmalıdırlar. Fövqəluca Allah deyir: “Şübhəsiz ki, Şeytan sizin düşməninizdir, siz də onu düşmən sayın. O, öz tərəfdarlarını Od sakini olmağa çağırır”[11];\n\n“...Onlar sizin düşməniniz olduğu halda, siz Məni qoyub onu və onun nəslini özünüzə dostmu tutursunuz? Zalımlar üçün bu necə də yarıtmaz mübadilədir!”[12]\n\nSonra isə Fövqəluca Allah onların endirildiyi yeri xatırlayır. O (yer), onlar üçün müəyyən olunmuş vaxtadək nemətlərdən məmnun ola biləcəkləri məskənə çevrilir. Bundan sonra isə, onlar elə bir məkana yollanacaqlar ki, məhz orada yaşamaları üçün yaradılmışlar və ora da onlara görə xəlq edilmişdir. Yerdəki həyat onların müvəqqəti məskənidir, o, onların daimi yurdu deyil, Son iqamətgah üçün azuqə tədarük etməkdən ötrü ancaq bir keçiddir və onlar onu daimi yaşayış yeri kimi abadlaşdırmamalıdırlar.",{"from":249,"to":249,"text":1901},"Adəm Allahın ona təlqin etdiyi tövbənin sözlərini əzbərlədi: Bunlar bu sözlər idi: “...Ey Rəbbimiz! Biz özümüzə zülm etdik. Əgər bizi bağışlamasan və bizə rəhm etməsən, əlbəttə, ziyana uğrayanlardan olarıq” – dedilər”[13]. Adəm günahını etiraf edərək Allahdan bağışlanmasını dilədi və Rəbbi onun tövbəsini qəbul edib onu əfv etdi.\n\nAllah günah işlətdikdən sonra peşman olanların və Rəbbinin yoluna qayıdanların tövbəsini həmişə qəbul edir və bu ilahi sifəti özünü iki formada göstərir. Əvvəlcə Allah qulunu tövbə etməyə ruhlandırır, sonra isə o, Rəbbinin bütün şərtləri və tələblərini yerinə yetirdikdə, onun tövbəsini qəbul edir. Allah Mərhəmətli Rəbdir və Allahın mərhəməti Onun Öz qullarını tövbə etməyə ruhlandırmasında və onların günahlarını bağışlamasında öz təzahürünü tapır.",{"from":256,"to":261,"text":1903},"Fövqəluca Allah Adəmin və onun zövcəsinin yerə endirilməsini bir daha yada salır ki, onların yerdə yaşamasını Rəbbin haqq rəhbərliyi ilə əlaqələndirsin.\n\nEy insanlar və cinlər! Allahdan sizə həqiqi rəhbərliyin gəldiyi vaxtdan asılı olmayaraq, Allahın Elçisinin (s.ə.s.) Rəbbinizdən sizi Ona yaxınlaşdırmaq üçün verdiyi məsləhətdən və Onun etibarını qazanmaq üçün sizə Kitab gətirdiyi vaxtdan asılı olmayaraq, o rəhbərliyin ardıyca gedin. Kim, Allahın Elçisinə (s.ə.s.) və nazil edilmiş Kitaba iman gətirərək onun ardıyca gedərsə, kim Peyğəmbərin (s.ə.s.) verdiyi bütün xəbərlərin və vəhylərin doğruluğunu qəbul edib, Kitabın hökmlərini yerinə yetirərək, bütün haramlardan çəkinərək onların öyüd-nəsihətlərinə əsaslanarsa, o heç vaxt qorxu hissi keçirməz və kədərlənməz. Buna bənzər bir ayədə Fövqəluca Allah buyurur: “... “Bir-birinizə düşmən kəsilərək hamınız buradan yerə enin. Məndən sizə doğru yol göstərən rəhbər gəldiyi zaman hər kəs Mənim doğru yol göstərən bələdçimin ardınca getsə, nə yolunu azar, nə də bədbəxt olar. Kim Mənim Zikrimdən üz döndərsə, onun güzəranı sıxıntılı olacaq və Biz Qiyamət günü onu kor kimi hüzurumuza gətirdəcəyik” ( Ta ha, 20\u002F123-124).\n\nFövqəluca Allah buyurur ki, doğru rəhbərliyin qəbulu insana dörd üstünlük verir. Hər şeydən əvvəl, o, qorxudan və kədərdən xilas olur. İnsanın başına keçmişdə xoşagəlməz bir iş gəlmişsə, bu onu qəm-qüssəyə düçar edir, belə bir işin onun başına gələcəkdə də gələcəyini bildikdə isə, onu qorxu bürüyür. Fövqəluca Allah buyurur ki, insan düz yolda qorxu və kədərin nə olduğunu bilmir. Bu isə o deməkdir ki, onu tamamilə başqa duyğular – təhlükəsizlik və xoşbəxtlik qayğıları əhatə edir. İnsan düz yolla getdikdə həm bu dünya həyatında və həm də ölümdən sonra təhlükəsizlikdə olur və səadətə qovuşur. O, qorxudan, qəm-qüssədən, azmaqdan və uğursuzluqlardan xilas olur. O, istədiyi ən əziz arzularına çatır və hər cür dəhşətli və xoşagəlməz hallardan azad yaşayır.\n\nƏgər o, doğru rəhbərliyə diqqət yetirmirsə, Allahın ayələrinə iman gətirməkdən boyun qaçırır və onları inkar edirsə, onu tamamilə başqa müqəddərat gözləyir. Məhz buna görə, Fövqəluca Allah daha sonra buyuraraq xəbərdar edir ki, Cəhənnəmə atılmışlar oranı heç vaxt tərk etməyəcəklər. Onlar, bir-birindən ayrıla bilməyən dostlar və ya barışmaz düşmənlər kimi, ondan ayrılmayacaqlar. Onlar Cəhənnəmi tərk edə bilməyəcək, əzab-əziyyətləri yüngülləşdirilməyəcək və heç kim onlara yardım göstərə bilməyəcəkdir.\n\nBu və buna bənzər digər ayələrdə Fövqəluca Allah insanları və cinləri xoşbəxt və bədbəxt olanlara ayırmışdır. Həmin ayələrdə hər iki qrupun və onları belə taleyə məhkum edən əməllərinin təsviri verilmişdir. Onlardan belə çıxır ki, cinlər də insanlar kimi dini ayinləri yerinə yetirməyə və haramlardan çəkinməyə borcludurlar və onlar da mütləq ya mükafat, ya da cəza alacaqlar.\n\n[1] Tövbə, 9\u002F124-125\n\n[2] Hucurat, 49\u002F6\n\n[3] Əsr, 103\u002F1-3\n\n[4] Qəsəs, 28\u002F14\n\n[5] Ta ha, 20\u002F5\n\n[6] Zuxruf, 43\u002F12-13\n\n[7] Mulk, 67\u002F13-14\n\n[8] İsra, 17\u002F61\n\n[9] İblisin cinlərin əcdadı olması nə Müqəddəs Quranda, nə də Peyğəmbərin (s.ə.s.) Sünnəsində təsdiq edilməmişdir. Belə ki, Quranda deyilir: “Bir zaman Biz mələklərə: “Adəmə səcdə edin!” – demişdik. İblisdən başqa hamısı səcdə etdi. İblis cinlərdən idi...” (Kəhf, 18\u002F50). Böyük Britaniyalı islamşünas doktor Əbu Əminə Bilal Filips özünün rus dilində nəşr olunmuş “Незримый мир” adlı əsərində (Срия: «Незримый мир». г. Москва: «Зу-ль-Факкар», 2003 г. –с. 85) sitat gətirdiyimiz ayəyə işarə edərək yazır ki, “Bu ayənin aydın mənasından bəlli olur ki, Şeytan onlardan (cinlərdən) ancaq biri idi, lakin birincisi deyildi”. İngilisdilli İslam alimi Ə. B. Filips bu rəyində “Aləm əl-cinn və ş-şəyatin” əsərinə (səh. 18) mənbə kimi istinad edir. Əbdürrəhman əs-Səədinin rus dilindən tərcümə etdiyimiz bu əsərinin orijinaldan türk dilinə tərcüməsində də (“Tafsirus-Sadi”, Quraba nəşriyyatı, 2006, I cild, səh. 76) ifadə eynilə verilmişdir. Amma İblisin “cinlərin əcdadı” (atası) kimi göstərilməsi, gördüyümüz kimi, mənbələrdə təsdiqini tapmır. Tərc. Fərahim Süleymanoğlu.\n\n[10] Əraf, 7\u002F20-22\n\n[11] Fatir, 35\u002F6\n\n[12] Kəhf, 18\u002F50\n\n[13] Əraf, 7\u002F23",{"from":267,"to":267,"text":1905},"Fövqəluca Allah İsrail oğullarına bəxş etdiyi nemətini onların yadına salır. Yaqub peyğəmbəri (ə.) İsrail adlandırırdılar və Allah İsrailin oğullarına müraciət etdikdə, onlardan Mədinədə və şəhərin ətrafında yaşayanlar nəzərdə tutulur ki, sonralar məhz onları İslama dəvət etmişdilər. Allah onlara ancaq bir hökmlə müraciət edir və Rəbbin, bəzilərinin adı bu surədə keçən, nemətlərini yada salmalarını əmr edir. Allahın nemətlərini yadda saxlamaq üçün insan onları qəlbən qəbul etməli, dillə Allahı tərifləməli və Allahın bəyəndiyi və Onun sevdiyi əməlləri həyata keçirmək üçün bu nemətlərdən istifadə etməlidir.\n\nFövqəluca Allah onlara Rəblə bağladıqları əhdə riayət etmələrini buyurur. Bu isə o deməkdir ki, onlar Allaha və Onun elçilərinə iman gətirməli, Onun dininin tələblərini yerinə yetirməli idilər ki, məhz buna görə onlara bol mükafatlar vəd edilmişdi. Verdiyi bu vədi haqqında Fövqəluca Allah buyurur: “Allah İsrail oğulları ilə əhd bağlamışdı. Biz onlardan on iki başçı təyin etdik. Allah dedi: “Mən sizinləyəm. Əgər namaz qılsanız, zəkat versəniz, Mənim elçilərimə inanıb onlara yardım etsəniz və kasıblara könüllü yardım etməklə Allaha gözəl bir borc (sədəqə) versəniz, əlbəttə, Mən təqsirlərinizdən keçər və sizi ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarına daxil edərəm. Sizlərdən kimsə bundan sonra kafir olsa, bilsin ki, artıq o, doğru yoldan azmışdır” (Maidə, 5\u002F12).\n\nAllah İsrail oğullarına Onunla bağladıqları əhdə riayət etməyə təsir göstərməli olan əməli də bildirmişdir. O, onlara Uca Rəbdən ehtiyat etməyi, təkcə Ondan qorxmağı əmr etmişdi, çünki Onun qarşısında duyulan qorxu hissi insanı Onun hökmlərini yerinə yetirməyə və Onun qoyduğu qadağanları pozmamağa sövq edir.",{"from":274,"to":274,"text":1907},"Fövqəluca Allah İsrail oğullarına xüsusi tapşırıq nazil etmişdi ki, onsuz insanın imanı doğru və kamil ola bilməzdi. O, əmr etmişdi ki, Allahın qulu və Elçisi Muhəmmədə (s.ə.s.) nazil edilmiş Qurana iman gətirsinlər. İsrail oğullarına Qurana iman gətirmək və onun tələblərini yerinə yetirmək əmr olunmuşdu ki, bu, onlara Peyğəmbərin (s.ə.s.) özünə iman gətirməyi bir vəzifə kimi həvalə edirdi. Sonra da, Allah onları iman gətirməyə yönəldəcək şərtləri xatırladır.\n\nEy İsrail oğulları! Quran sizə göndərilmiş Kitabları təsdiq edir. O onları nə rədd edir, nə də inkar edir. Əgər bu vəhy sizin Kitablarınıza bənzərdirsə və onlara zidd deyilsə, sizə ona iman gətirməyə mane olan nədir? Peyğəmbərin (s.ə.s.) gətirdiyi, Allahın əvvəlki elçilərinin gətirdiklərinin eynidir və siz ona birinci olaraq iman gətirməli, onun doğruluğunu təsdiq etməlisiniz, çünki siz Kitablara və elmə maliksiniz.\n\nYadda saxlayın ki, Müqəddəs Quran əvvəlki Kitabların həqiqiliyini təsdiq edir. Deməli, siz ona iman gətirməkdən boyun qaçırsanız, onda sizə əvvəllər nazil edilmiş Kitablarınızdan da üz döndərməlisiniz. Allahın Elçisi (s.ə.s.), Musanın, İsanın və digər peyğəmbərlərin əvvəllər təbliğ etdiyi Təlimi gətirmişdir və ona inanmamaq, əvvəlki Kitablara da inanmamaq deməkdir. Bu Kitablarda siz Müqəddəs Quranı, Peyğəmbərin (s.ə.s.) məziyyətlərinin təsvirini və onun gələcəyi haqqında qabaqcadan verilmiş xəbərləri tapırsınız. Əgər siz ona iman gətirməkdən üz döndərsəniz, sizə nazil edilənin bir hissəsindən üz döndərmiş olarsınız. Axı vəhyin bir hissəsinə inanmamaq, vəhyə bütövlükdə iman gətirməməyə bərabərdir və eynilə Allahın bir elçisinə inanmamaq, Allahın bütün elçilərinə (onlara Allahın salavatı və salamı olsun) inanmamağa bərabərdir.\n\nFövqəluca Allah doğru dinə iman gətirmək haqqında hökm verdikdən sonra, İsrail oğullarını kafirlikdən çəkindirir. Onlara, Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) və Qurana iman gətirməkdən boyun qaçıranlar arasında birincilərdən olmaq qadağan edilmişdi. Fövqəluca Allah belə deyə bilərdi: “Kafir olmayın!” – lakin Allahın nazil etdiyi qadağa daha təsirli idi, çünki əgər İsrail oğulları birinci olaraq iman gətirməkdən boyun qaçırsaydılar, onlara verilən tapşırığı yerinə yetirməmiş olacaqdılar ki, bu zaman onlar nəinki öz günahlarına görə, habelə onların ardıyca gedənlərin günahlarına da məsuliyyət daşıyacaqdılar.\n\nSonra Allah onların iman gətirməsinə mane olacaq amili yada salır. Buna qədər O, Axirət həyatında əbədi səadət qarşısında, Allahın ayələrini ucuz qiymətə sataraq, dünya həyatını üstün tutmağı onlara qadağan etmişdi. Bu ucuz qiymət – yüksək vəzifə, mümkün olan müxtəlif ləzzətli yeməklərdir ki, insanlar, Allaha və Onun Elçisinə (s.ə.s.) iman gətirdikləri təqdirdə onları itirəcəklərindən qorxurlar. Onlar Allahın ayələrini ucuz qiymətə satmaqla dünyəvi zövqə üstünlük verirlər.\n\nRəbb, bunları xatırladıqdan sonra, İsrail oğullarına təkcə Ondan qorxmağı əmr etmişdir, çünki təqva və qorxu insanı, cüzi dünyəvi nemətlərlə müqayisədə, Allahın ayələrinə iman gətirməyə üstünlük verməyə məcbur edir. İnsanın dünyəvi ləzzətə üstünlük verməsi isə o deməkdir ki, təqva və qorxu artıq onun qəlbini tərk etmişdir.",{"from":280,"to":280,"text":1909},"Fövqəluca Allah İsrail oğullarına haqqı yalanla qarışdırmağı və onu gizlətməyi qadağan etmişdir. Kitab əhli və alimləri həqiqəti yalandan fərqləndirməli və onu bəyan etməlidirlər ki, dindarlar doğru yolla inamla gedə bilsinlər, azmışlar doğru yola qayıda bilsinlər və inadkar kafirlər isə həqiqəti öyrənərək öz cahilliklərinə görə bəraət qazana biləcəkləri imkandan məhrum olsunlar. Allah Öz ayələrini izah edərək aydın göstərişlər nazil etmişdir ki, insanlar onların vasitəsilə haqqı yalandan ayırd edə və günahkarların yolundan xəbərdar ola bilsinlər. Din alimləri bu məsələdə onlara kömək göstərdikdə, onlar Allahın elçilərinin varisləri sayılır və öz xalqlarının sədaqətli nəsihətçiləri adına layiq görülürlər. Əgər belə alimlərin arasında, fərq qoymadan, haqqı şüurlu surətdə nahaqla qarışdıranlar varsa, onlara yaxşı bəlli olan və hamıya bəyan etməyə borclu olduqları həqiqəti gizlədirlərsə, onda onlar alov püskürən Cəhənnəmin carçılarına çevrilirlər, çünki insanlar dini məsələlərdə nümunəni öz alimlərindən götürürlər. Qoy din xadimləri hansı yolla gedəcəklərini özləri seçsinlər!",{"from":92,"to":92,"text":1911},"Namazı qəlbən və cismən yerinə yetirin, sədəqə almağa haqqı olanlara zəkat verin və namaz qılanlarla birgə namaz qılın. Əgər siz Allahın elçilərinə və Onun ayələrinə iman gətirsəniz, qeyd olunan əməlləri yerinə yetirsəniz, onda siz Rəbbimiz Allaha etdiyiniz səmimi ibadətlə Onun qullarına olan xeyirxah münasibətlərinizi, qəlbinizdəki ibadətlə bədəniniz və malınızla etdiyiniz ibadəti birləşdirə bilərsiniz.\n\n“Rükuya gedənlərlə birlikdə rükuya gedin” hökmü camaatla namaz qılmağı nəzərdə tutur. Buradan belə çıxır ki, camaat namazları vacibdir (fərzdir) və rüku namazın əsas tərkib hissəsindən biridir. Sonuncu nəticə Allahın rükuya getməni namaz adlandırmasından irəli gəlir, çünki əgər ibadət ayininin bir hissəsi bütöv ayini ifadə etmək üçün işlədilirsə, bu o deməkdir ki, ayinin göstərilən hissəsi fərzdir.",{"from":293,"to":293,"text":1913},"Ağıl ona görə belə adlandırılmışdır ki, məxluqlar onun vasitəsilə onlara xeyir gətirən hər şeyə yaxınlaşa və zərər gətirən hər şeydən uzaqlaşa bilsinlər. Ağıl insanı, başqalarına verdiyi əmri, birinci özünün yerinə yetirməsinə çağırır və başqalarına qadağan etdiyi şeylərdən də birinci olaraq özü imtina edir. Əgər insan ətrafındakıları xeyirxahlıq etməyə dəvət edirsə, amma özü buna əməl etmirsə və yaxud özü günah işlər gördüyü halda, xüsusən də o, bunu şüurlu surətdə etdikdə, başqalarını itaətsizlikdən çəkindirirsə, onda o, ağılsız və nadandır. Belə insan həqiqəti bilir və o, öz cahilliyinə görə bəraət qazanmaq imkanı əldə edə bilməz.\n\nBu ayə İsrail oğulları haqqında nazil olmuşdur, onun mənası ümumi olduğundan bütün insanlara aid edilir. Fövqəluca Allah buyurur: “Ey iman gətirənlər! Nə üçün siz etməyəcəyiniz şeyləri danışırsınız? Etməyəcəyiniz şeylərdən danışmağınız Allah tərəfindən böyük nifrətlə qarşılanır” (Saff, 61\u002F2-3).\n\nBu ayələrdən belə bir nəticə çıxartmaq olmaz ki, insan Allahın qoyduğu qaydaları yerinə yetirmirsə, başqalarını bəyənilən əməllər etməyə çağırmamalıdır və onları qınanan əməllərdən çəkindirməməlidir. Onlar həmin qaydaları yerinə yetirməyənlərə sadəcə tənə vurur. Yaxşı məlumdur ki, hər kəs həm ətrafındakıları xeyirli işlər görməyə dəvət etməli, günahlardan çəkindirməli və həm də özü bunu etməlidir. Əgər o, bu tələblərdən hər hansı birini yerinə yetirmirsə də, digərlərini yerinə yetirmək vəzifəsindən azad edilmir. Hər iki tələbi yerinə yetirdikdə insan kamillik əldə edir. Hər iki tələbə etinasız yanaşdıqda isə tam zərərə düçar olur. Lakin o, bir tələbi yerinə yetirib, digərini icra etməyəndə, o kamilləşmir və həyatın dibinə də çökmür, orta bir yer tutur. Belə vəhylərin nazil edilməsinin müdrikliyi ondadır ki, qəlb qeyri-ixtiyari olaraq, əməli sözlərindən fərqlənən şəxslərə tabe olmaqdan imtina edir və, beləliklə, insanlar dəvətçinin çılpaq sözlərindən deyil, gerçək əməllərindən nümunə götürürlər.",{"from":241,"to":305,"text":1915},"Allah İsrail oğullarına hər hansı bir şəraitdə səbirliliyin bütün formalarında kömək üçün ona müraciət etməyi əmr edir – itaətsizlikdən səbirlə uzaq durmaq və taleyin çətinliklərinə, ondan giley-güzar etmədən, mətanətlə dözmək. Əgər insan Allahın hökmlərini səbirlə yerinə yetirməyə çalışırsa, göstərdiyi səbirliliyi onu başladığı istənilən işi axıradək çatdırmağa kömək edir. Əgər insan istənilən şəraitdə səbrini hifz etməyə səy göstərirsə, Allah ona zəruri səbir verir. Eynilə bu cür köməyi namaz da göstərir. Namaz insanı alçaqlıqdan və qəbahətli əməllərdən saxlayan və ona, hər hansı saleh əməli başa çatdırmaqda kömək edən imanın meyarıdır. Namaz – kifayət qədər səy tələb edən bir hökmdür. Amma bu, namazı heç bir çətinlik çəkmədən qılan itaətkar möminlər üçün təbiidir. Onların Allah qarşısında mütiliyi, qorxusu və onlara vəd edilən mükafata ümid bəsləmələri onları, heç bir sıxıntı çəkmədən, namazı daima layiqincə qılmağa yönəldir. Onlar savab qazanmağa və cəzadan xilas olmağa ümid bəsləyərək namaz qılırlar. Günahkarlar isə, onlardan fərqli olaraq, belə gözəl keyfiyyətlərə malik deyillər. Bu günahkarları namaz qılmağa heç bir şey ruhlandırmır və ona görə də namaz onlara ən ağır və cansıxıcı vəzifə kimi gəlir.\n\nNamazda mütiliyə (xuşu) gəldikdə isə, bu ad altında namazın tələsmədən, aramla qılınması nəzərdə tutulur. Bu zaman insan bütün varlığı ilə öz zəifliyini, köməksizliyini büruzə verərək, Rəbbi ilə görüşəcəyinə imanını möhkəmlədərək, Fövqəluca Allahın qarşısında itaətkarcasına alçalır. Bax məhz buna görə Fövqəluca Allah buyurur ki, itaətkar möminlər öz Rəbbi ilə görüşəcəklərinə əmindirlər və əməllərinin əvəzini bütünlüklə alacaqlar. Bu xüsusiyyətləri onların dini ayinləri yerinə yetirmələrini asanlaşdırır, bəlalarla qarşılaşdıqda qəlblərinə sakitlik verir, onları qəm-qüssədən qurtarır və günahlardan uzaqlaşdırır. Onlar yüksək Cənnət guşələrində mütləq əbədi səadətə qovuşacaqlar. Əgər insan Rəbbi ilə görüşməyə inanmırsa, namaz onun üçün ağır bir yükə çevrilir.",{"from":311,"to":317,"text":1917},"Fövqəluca Allah İsrail oğullarına göstərdiyi mərhəmətini bir daha onların yadına salır. Bu xatırlatma eyni vaxtda onlara həm öyüd-nəsihət, həm xəbərdarlıq və həm də onları xeyirxah əməllərə çağırışdır. Bununla yanaşı Allah onları Qiyamət gününün yaxınlaşması haqqında xəbərlə qorxudur; həmin gün bir nəfər də, nə peyğəmbər, nə mömin və yaxud nə də Allaha yaxınlığı ilə tanınan digər insan ətrafındakılara, onlar onun ən yaxın qohumları olsa da belə, kömək edə bilməyəcəkdir, çünki insana ancaq onun etdiyi əməllər kömək göstərəcəkdir. İnsanlar Allahın izni olmadan şəfaət edə bilməyəcəklər. O, ancaq Onun mərhəmətini qazanmış şəxslərə şəfaət etməyə icazə verəcək. Onu qazanmaq isə ancaq Allah xatirinə səmimi qəlblə və Peyğəmbərin (s.ə.s.) Sünnəsinə tam uyğun olaraq xeyirxahlıq edənlərə müyəssər olacaqdır.\n\nFövqəluca Allah buyurur ki, günahkarlar Qiyamət günü özlərini fidyə verməklə cəzadan qurtara bilməyəcəklər. Digər bir ayədə isə deyilir: “...Onun dəvətini qəbul etməyənlərə gəlincə, yer üzündə olan var-dövlətin hamısı, üstəlik bir o qədəri də onların olsaydı, əzabdan qurtarmaq üçün onu mütləq fidyə verərdilər. Onlarla dəhşətli bir haqq-hesab çəkiləcəkdir. Onların sığınacağı yer Cəhənnəmdir. Ora nə pis yataqdır!” ( Rəd, 13\u002F18). Kafirlərdən fidyə tələb olunmayacaq və onlara dəhşətli və iyrənc şeylərdən xilas olmağa heç kim kömək etməyəcək.\n\nAllah bildirir ki, insanlar bir-birlərinə qətiyyən kömək göstərməyəcəklər. Onlar bir-birilərinə fayda verə və ya bir-birini şərdən xilas edə bilməyəcəklər, bu isə o deməkdir ki, heç kəs öz təşəbbüsü ilə günahkarlara kömək etməyəcək. Bununla bərabər, onlardan himayəçilik və ya fidyə qəbul edilməyəcək və bu da o deməkdir ki, onlara kömək etməyə İxtiyarıolandan kömək istəmələri də onlara heç bir fayda gətirməyəcəkdir. Allah onlardan fidyə qəbul etməyəcək və onlara himayə edilməsinə yol verməyəcək. Beləliklə, qullar ümidlərini məxluqlara bağlamamalıdırlar, çünki onlar ətraflarındakılara fayda verə bilməyəcəklər. Əksinə, onlar ancaq Allaha təvəkkül etməlidirlər, çünki onlara fayda verməyə və ya onları zərərdən qorumağa qadir olan təkcə Odur! Onlar şərik qoşmadan tək Ona ibadət etməli, Ona ibadət etməkdən ötrü onlara kömək göstərməsi üçün Ona dua etməlidirlər.",{"from":323,"to":329,"text":1919},"Fövqəluca Allah bu ayədən başlayaraq İsrail oğullarına verdiyi nemətlərini bir-bir sadalayır.\n\nEy İsrail oğulları! Allah sizi sizə böyük əzablar verən Firondan, onun yaxın adamları və döyüşçülərindən xilas etdi. Onlar sizin nəslinizin artacağından qorxaraq oğullarınızı doğrayır və ancaq qadınlarınızı sağ buraxırdılar. Sizin bəzilərinizi ölüm, bəzilərinizi də alçalma və məcburi ağır zəhmət gözləyirdi. Sizi, sanki mərhəmət göstərərək öldürmürdülər, sonra isə köləyə çevirirdilər. Bu, sizin üçün ən müdhiş alçaldılma idi, lakin Allah sizə həqiqi mərhəmət göstərib, sizi köləlikdən tamamilə xilas etdi. Düşmənləriniz isə gözünüzün qabağında dənizdə batırıldılar ki, siz bu mənzərədən məmnun qalasınız. Bu xilasınız böyük bir nemət idi və siz ona görə Allaha minnətdar olmalı və Onun hökmlərini yerinə yetirməliydiniz.",{"from":334,"to":235,"text":1921},"Fövqəluca Allah İsrail oğullarına bəxş etdiyi neməti – Musaya hörmət əlaməti olaraq qırx gecə ərzində Tövratı – özündə böyük xeyir və böyük fayda daşıyan Kitabı nazil edəcəyinə söz verdiyini onların yadına salır. Lakin israillilər bu müddətin bitməsini gözləməyib, peyğəmbərlərinin onların yanında olmadığı bir vaxtda, qızıl buzova sitayiş etməyə başladılar. Onlar ədalətsizlik etdilər, çünki həqiqət onlara məlum idi və bu onların cinayətini daha da ağırlaşdırdı və dəhşətli etdi. Bax elə buna görə, Allah Musa peyğəmbərin dili ilə onlara törətdiklərinə görə tövbə etmək və bir-birilərini öldürmək hökmü verdi. Sonra isə Allah onları bağışladı ki, Ona minnətdar olsunlar.",{"from":355,"to":362,"text":1923},"İsrail oğulları ədəbsizlik edərək Allah və Onun elçisi ilə kobud davranmaya cəsarət etdilər və buna görə də onları ildırım vurdu. Ehtimal etmək olar ki, onlar doğrudan da ölmüşdülər, ya da ola bilsin ki, onlar şüurlarını itirmişdilər. Bu zaman onların hər biri ətrafdakılarla nə baş verdiyini görə bilirdi. Sonra Allah onları həyata qaytardı ki, Ona minnətdarlıqlarını bildirsinlər.",{"from":369,"to":369,"text":1925},"Fövqəluca Allah bu ayədə İsrail oğullarına, onlar nə kölgəsi olmayan və nə də yeməyə bir şey tapılmayan səhrada olarkən onlara əta etdiyi nemətini xatırladır. Allah onların üstünə buludların kölgəsini salır, manna və bildirçin göndərir. Xüsusi zəhmət sərf etmədən əldə edilə bilən hər hansı qida məhsulu, məsələn, zəncəfil, göbələk və ya çörək, manna adlandırılır. Bildirçin isə yumşaq və ləzzətli əti olan kiçik quşlardandır.\n\nAllah onlara normal təminatları üçün zəruri olan miqdarda manna və bildirçin nazil etmişdi. Belə nemətlər hətta ən varlı şəhərlərin sakinlərinə belə verilməmişdi. Lakin İsrail oğulları Allaha bu səxavətinə görə minnətdarlıq etmədilər, öz daşürəkliklərindən xilas olmadılar və olmazın günahlarını törətməkdə davam edirdilər. Onlar Onun hökmlərini yerinə yetirmədikdə Allaha zərər vurmurdular, çünki günahkarların itaətsizliyi Ona heç bir zərər toxundura bilməz və eynilə möminlərin itaəti də Ona hər hansı bir fayda gətirmir. Onlar ancaq özlərinə qarşı ədalətsiz davranırdılar, çünki zalımlıqları özlərinə qarşı çevrilirdi.",{"from":375,"to":375,"text":1927},"İsraillilər itaət etməyən adamlardılar, lakin Allah onlara mərhəmət göstərməkdə davam edirdi. O, onlara bir şəhərə girmələrini əmr etdi ki, o, onları əzəmətli etməli, onların vətəni və yaşayış məskəni olmalı idi, orada onları mümkün olan hər cür maddi nemətlər bolluğu gözləyirdi. Allah israillilərə hökm verdi ki, oraya daxil olsunlar, sözləri və işləri ilə Onun qarşısında mütiliklərini təsdiq etsinlər. Onlar itaətkarlıqla şəhərin darvazasından girməli və Allahdan bağışlanmalarını diləməliydilər. Buna görə Allah onların günahlarını bağışlayacağına və xeyirxah möminləri həm bu dünyada və həm də Axirət həyatında mükafatla təltif edəcəyinə söz vermişdi.",{"from":298,"to":298,"text":1929},"Fövqəluca Allah Onun buyurduğu sözün israillilərin hamısı tərəfindən dəyişdirildiyini demədi, çünki bunu edənlər təkcə ədalətsiz günahkarlar idilər. Bağışlanma haqqında dua etmək əvəzinə onlar: “Buğda toxumu” ifadəsini işlətdilər. Onlar Allahın hökmlərini saymazyanalıqla qarşılayaraq, məsxərəyə qoydular. Onlar sadə bir sözü dəhşətli şəkildə təhrif etdilər, lakin daha da ağır olan davranışlarıydı. Onlar şəhərə yambızları üstə sürünə-sürünə girdilər və bu zalımlıqları onların Allah tərəfindən cəzalandırılmasına səbəb oldu.",{"from":209,"to":209,"text":1931},"Musa Allahdan xalqına içməli su verməsini xahiş etdikdə, Allah ona, əsasını daşa vurmağı əmr etdi. Bu, hər hansı müəyyən bir daş və ya istənilən daş ola bilərdi. O, əsası ilə daşa vuran kimi, daşdan on iki çeşmə fışqırdı. İsrail xalqı on iki qəbilədən ibarətdi və hər qəbilə bildi ki, hansı çeşmədən su içməlidir. Onlar basabas salmadan aramla susuzluq yanğılarını söndürə bilərdilər. Allah onlara su içməyə və heç bir zəhmət çəkmədən aldıqları nemətlərlə qidalanmağa imkan verdi. Onlara təkcə yer üzündə fəsad yaymaq qadağan edilmişdi.",{"from":391,"to":391,"text":1933},"İsrail oğulları Allahın nemətlərini dəyərsiz hesab edərək, Musaya öz narazılıqlarını bildirdilər. Onlar dedilər: “Biz həmişə eyni yeməkləri yeyə bilmərik. Rəbbindən xahiş et ki, O bizə tərəvəz, xiyar, sarımsaq, mərci və soğan yetişdirsin!” İsraillilərə bir-neçə ərzaq məhsulları nazil edilmişdi, lakin onların bu istəyi hər gün təkrar edilirdi, onlar isə tərəvəz, xiyar, sarımsaq, mərci və soğan yemək istəyirdilər. Tərəvəz (bakl) adı altında bütün gövdəsiz (sapalaqsız) bitkilər nəzərdə tutulur. Xatırlanan digər bitkilər yaxşı tanınanlardır.\n\nMusa dedi: “Doğrudanmı siz qüdrət halvasını və bildirçini onlardan pis olanlarla dəyişməyi xahiş edirsiniz? Siz belə etməməlisiniz, çünki adlarını çəkdiyiniz qida məhsullarını istənilən şəhərdə tapmaq olar. Allah sizə ən xeyirli və ən yaxşı qida məhsulları vermişdir. Niyə siz onları başqaları ilə dəyişmək istəyirsiniz?”\n\nİsraillilərin davranışı onların səbirsizliyinə, Allahın hökmlərinə və Rəbbin nemətlərinə etinasız yanaşmalarına və onların məhkum edildiyi cəzanın törətdikləri qəbildən olan cinayətlərə uyğun gəldiyinə dəlalət edirdi. Onları artıq haqlamış və zahiri görünüşlərindən bəlli olan alçaldılma və miskinlik həqarətin təcəssümü idi. Onların qəlbi isə mənəvi səfalət mərəzinə tutulmuşdu. Onlar artıq özlərini qüdrətli hesab etmir və yüksək məqsədlər haqqında düşünmürdülər. Əksinə, onların mənəvi siması acınacaqlı və məqsədləri cüzi idi. Onlar Allahın qəzəbindən başqa bir şey əldə etmədilər. Onların qazancı necə də pisdir! Vəziyyətləri necə də yamandır!\n\nAllahın qəzəbi onlara ona görə düçar oldu ki, onlar Allahın, hər biri haqqı bildirən və izah edən ayələrini rədd etdilər. Onlar ayələrə inanmaqdan boyun qaçırdılar və bununla Allahın qəzəbinə gəldilər. Bununla yanaşı, onlar haqsız olaraq peyğəmbərləri öldürmüşdülər. Tamamilə aydın məsələdir ki, peyğəmbərlərin qətli ədalətli ola bilməz. Buna baxmayaraq, Fövqəluca Allah bu əməli ədalətsiz adlandırmışdır ki, onların törətdiyi cinayətin ağırlığını xüsusilə vurğulasın və heç kim düşünməsin ki, onlar bu cinayətləri öz cahillikləri və yaxud bilməməzlikləri üzündən yerinə yetirmişlər.\n\nOnlar bu cinayətləri Allaha itaətsizlik etmək və Onun qullarının haqlarına qəsd etmək istədiklərinə görə törətmişdilər. Bir qisim günahlar həmişə digər günahların törədilməsinə səbəb olur və əgər insan öz vəzifələrinin yerin yetirilməsinə laqeyd münasibət bəsləyirsə, onda o, əvvəlcə kiçik günahlar edir, sonralar isə bu günahlar bidətə, küfrə və digər ağır cinayətlərə çevrilir. Allah bizi belə bədbəxtlikdən saxlasın!\n\nBilmək lazımdır ki, bu ayələr Müqəddəs Quran nazil edilən zamanda yaşayan İsrail oğullarına yönəldilmişdir. Allah onları, ata-babalarının törətdikləri günahlarına görə qınayır, lakin bunda böyük bir hikmət vardır.\n\nBirincisi, İsrail oğulları özlərini tərifləyərək, dediklərinə görə, bacarıq etibarı ilə, Muhəmməd Peyğəmbərdən (s.ə.s.) və onunla birlikdə iman gətirmiş müsəlmanlardan üstün olduqlarını iddia edirdilər. Allah isə onlara, taleləri oğullarına yaxşı məlum olan əcdadlarının sifətlərini xatırladır ki, hər bir insana, israillilərin keçmişdə kifayət qədər səbirli və yüksək əxlaqlı olmadıqları və ləyaqətli işlər görmədikləri aydın olsun. Əgər israillilərin ən ləyaqətli və mömin sayılan ulu babaları belə keyfiyyətlərə malik idilərsə, onda Peyğəmbərin (s.ə.s.) müasirləri olan israillilər haqqında nə güman etmək olar?!\n\nİkincisi, Allahın israillilərin ilk nəslinə göstərdiyi mərhəmət onların sonrakı nəsillərinə də aid idi, çünki ataya verilən nemət bütün hallarda oğullarına da aid edilir. Allah İsrail oğullarına məhz bu nemətləri xatırladır, çünki onlar bu xalqın bütün nəsillərinə şamil edilmişdi.\n\nÜçüncüsü, israillilərin ulu babalarının törətdikləri günahlarda ittiham edilməsi, dini icma nümayəndələrinin, onlar müxtəlif zamanlarda yaşasalar da, həmişə birgə hərəkət etməsinə, bir-birini müdafiə etməsinə dəlalət edir. Əgər onlardan biri hər hansı bir əməl törədirsə, onun nəticələri bu icmanın bütün nümayəndələrinə təsir göstərir. Əgər onlardan kimsə bir xeyir iş görürsə, o onların hər birinə fayda verir və əgər onlardan kimsə pis əməllər törədirsə, bu da onların hər birinə zərər vurur.\n\nDördüncüsü, İsrail oğullarının əksəriyyəti ulu babalarını onların törətdikləri günahlara görə qınamamışdır və əgər insan törədilmiş cinayətə razıdırsa, o, həmin cinayətin iştirakçısına çevrilir. Allahın, Peyğəmbərin (s.ə.s.) dövründə yaşamış israillilərə qarşı belə müraciətinin başqa izahları da mövcuddur ki, onları təkcə O Özü bilir.",{"from":349,"to":349,"text":1935},"Bu ayənin tələbləri müstəsna olaraq Kitab əhlinə aiddir. Mötəbər bir rəyə görə, sabiilər - çoxsaylı xristian cərəyanlarından birinin nümayəndələridir. Allah xəbər verir ki, yəhudilərin, xristianların və sabiilərin Allaha və Qiyamət gününə iman gətirmiş və Allahın elçilərinin həqiqiliyini qəbul etmiş möminlər mütləq böyük əcr alacaqlar və əmin-amanlıq içində olacaqlar. Onlar qorxu bilməyəcək və kədərlənməyəcəklər. O ki qaldı Allaha və Qiyamət gününə iman gətirməyi rədd etmiş yəhudilərə, xristianlara və sabiilərə, onları tamamilə başqa bir qismət gözləyir. Onları qorxu bürüyəcək və onlar qəm-qüssə içində olacaqlar.\n\nTamamilə aydındır ki, bu hökm Muhəmmədin (s.ə.s.) peyğəmbərliyi başlayana qədər yaşamış Kitab əhlinə aiddir, çünki onların əməllərini həqiqətən bu minvalla səciyyələndirmək ola bilərdi.\n\nBu ayədən belə bir nəticə çıxır ki, əgər Quran ayələrinin mətni oxucunu xətalı nəticələr çıxarmağa təkan verərsə, Quranda həmişə elə bir ayə tapılır ki, o, yanlış təsəvvürləri darmadağın edir. Müqəddəs Quran, məxluqlar hələ yaradılana qədər onların haqqında hər şeyi Bilən Rəbb tərəfindən nazil edilmişdir. O, Öz mərhəməti ilə bütün varlığı qurşamışdır.\n\nFövqəluca Allah İsrail oğullarını itaətsizliklərinə və bəd əməllərinə görə danlayır və bəzi adamların ürəyində belə bir təsəvvür yarana bilər ki, bu qınaq bütün israillilərə aiddir. Buna görə, Uca Yaradan məzəmmətə layiq görülməmiş şəxslərin xüsusiyyətlərini də bildirmişdir. Bu barədə ən yaxşı bilən Allahdır!\n\nBundan başqa, əvvəlki ayələrdə ancaq İsrail oğulları haqqında bəhs edilirdi və bir sıra adamlar səhvən zənn edə bilərdilər ki, təkcə israillilər Rəbbin qınağına layiq görülmüşlər. Məhz buna müvafiq olaraq Fövqəluca Allah ümumi məna kəsb edən vəhy nazil etmiş və o, bütün millətlərə şamil edilərək, insanlara əsil həqiqəti izah etmək və ayələrin yanlış anlaşılmasının qarşısını almaq məqsədi güdmüşdür. Öz Kitabında məxluqların ağlını heyran qoyan biliklər nazil edən Rəbbimiz pak və müqəddəsdir!\n\nSonra Mərhəmətli və Fövqəluca Allah əcdadlarının əməllərinə görə israillilərə tənə vurmaqda davam edərək buyurur:",{"from":402,"to":167,"text":1937},"Ey İsrail oğulları! Yadınızdadır, Biz sizinlə necə sərt bir əhd bağladıq. Biz sizi vahimələndirmək üçün dağı başınız üstünə qaldırdıq, sonra isə sizə Tövratdan möhkəm yapışmaq, onun tələblərini səylə yerinə yetirmək və Allaha səbirlə itaət etmək hökmünü verdik. Sizə əmr olundu ki, nazil edilmiş vəhyi oxuyasınız və öyrənəsiniz ki, Allahın cəzalandıracağından, Onun qəzəbindən özünüzü qoruya biləsiniz və təqvalı olasınız. Lakin siz bu açıq-aşkar təlimatdan üz çevirdiniz və özünüzü ən dəhşətli əzablara düçar etdiniz və əgər Allahın sizə rəhmi gəlməsəydi, şübhəsiz ki, ziyana düşərdiniz.",{"from":413,"to":419,"text":1939},"Burada söhbət “əl-Əraf” surəsində təfərrüatı ilə təsvir edilən hekayətdən gedir. Fövqəluca Allah buyurur: “Onlardan dəniz sahilində yerləşən kənd barəsində xəbər al! O vaxt onlar şənbə günü üçün qoyulmuş qadağanı pozurdular. Şənbə günü onların balıqları üzə çıxaraq onların yanına axışır, şənbədən başqa günlərdə isə onlara tərəf gəlmirdilər. Günah etdiklərinə görə Biz onları beləcə sınayırdıq. O zaman onlardan bir dəstə dedi: “Allahın məhv edəcəyi və ya şiddətli əzaba düçar edəcəyi bir tayfaya nə üçün öyüd-nəsihət verirsiniz?” Onlar dedilər: “Bu, Rəbbiniz yanında üzrxahlıq etmək üçündür. Bəlkə, onlar pis əməllərdən çəkinsinlər!” Onlar özlərinə edilmiş xəbərdarlığı unutduqları zaman Biz pis əməlləri qadağan edən kimsələri xilas etdik, haqsızlıq edənləri isə itaətdən çıxdıqlarına görə dəhşətli bir əzabla yaxaladıq. Özlərinə qoyulan qadağanı pozduqları zaman Biz onlara: “Mənfur meymunlar olun!” – dedik” (Əraf, 7\u002F163-166).\n\nİsrail oğulları ağır günah işlətmiş və Allahın qəzəbinə gəlmiş öz həmqəbilələrinin tarixini gözəl bilirdilər. Sonucda Allah onları alçaltdı və mənfur meymunlara çevirdi. Bu cəza onların müasirləri üçün və onlardan sonra gələn xalqlar üçün nümunə oldu. Allah həqiqəti Öz qullarına izah etdi ki, onlar Ona itaətsizlikdən çəkinsinlər. Lakin öyüd-nəsihət ancaq Allahdan qorxan möminlərə fayda verir. Başqaları isə Allahın ayələrindən heç bir nəticə çıxarmırlar.",{"from":425,"to":425,"text":1941},"Ayədə, adam öldürmüş və buna görə bir-birilərini günahlandıraraq mübahisə edən israillilərlə Musa arasında baş vermiş əhvalatdan bəhs edilir. Şərait elə mürəkkəb idi ki, əgər Allah onu aydınlaşdırmasaydı, onların arasında böyük bir ədavət düşəcəkdi. Musa, qatilin adını bilmək üçün onlara bir inək kəsməyi əmr etdi və insanlar etirazsız onun əmrini yerinə yetirməliydilər. Lakin onlar belə qərara gəldilər ki, heç nəyi saymadan ona etiraz etsinlər. “Sən bizi ələmi salırsan?” – deyə onlar bildirdilər. Belə olduqda Allahın peyğəmbəri (ə.) belə buyurdu: “Ey Allah, məni bu nadanlıqdan saxla!”\n\nAncaq cahil insanlar, heç bir faydası olmayan və ətrafındakıları məsxərəyə qoyan sözlər söyləyə bilərlər. Ağıllı adam isə başa düşür ki, özü kimi insanlara istehza etmək ən böyük qüsurdur və o, həm din və həm də sağlam düşüncə tərəfindən məhkum edilir. Əgər insan ətrafdakılar üzərində öz üstünlüyünü dərk etsə belə, bu onu ancaq Rəbbinə həmd etməyə yönəltməli və başqaları ilə yumşaq rəftar etməlidir. Musa bunu onlara izah etdikdə onlar başa düşdülər ki, o doğru deyir.",{"from":431,"to":453,"text":1943},"İsraillilər peyğəmbərə (ə.) dedilər: “Rəbbindən xahiş et ki, bizə o inəyin yaşını bildirsin”. Musa (ə.) onlara dedi ki, inək nə qoca və nə də çox cavan olmamalıdır, çünki Allah orta yaşlı inək kəsməyi əmr etmişdir. Sonra isə o, mübahisələri bir tərəfə qoyub, Allahın iradəsini yerinə yetirməyi əmr etdi. Belə olduqda ona dedilər: “İndi isə Rəbbindən soruş bizə inəyin rəngini desin”. Musa dedi ki, Allah tamamilə sarı olan, rəngi ona baxanları sevindirən inəyi kəsməyi əmr edir. İsraillilər yenə ona dedilər: “Öz Rəbbindən soruş ki, hansı inəyi kəsməli olduğumuzu bizə bir də izah etsin. Onlar hamısı bizə eyni görünürlər və biz nə edəcəyimizi bilmirik. Əgər Allah istəsə, biz doğru hərəkət edərik”. Belə olduqda, pak peyğəmbər (ə.) dedi: “Allah buyurur ki, yeri şumlamağa və əkini suvarmağa alçaldılaraq məcbur edilməmiş, qüsurları olmayan, ağır zəhmətdən azad edilmiş inəyi kəsəsiniz. O, büsbütün sarıdır, üstündə heç bir ləkə, nişan yoxdur”. İsraillilər dedilər: “Bax, indi sən həqiqəti necə lazımdırsa izah etdin!”\n\nBu sözlər onların cahilliyinə dəlalət edirdi, çünki pak peyğəmbər (ə.) elə əvvəlcədən onlara həqiqəti deyirdi. Onlar hər hansı bir inəyi kəsib istənilənə nail ola bilərdilər, lakin onlar çoxsaylı suallar verməyə başladılar və Allah da onların işini mürəkkəbləşdirdi. Əgər onlar: “Əgər Allah istəyərsə” – deməsəydilər, axtardıqları inəyi tapa bilməzdilər. Lakin onlar yuxarıda sadalanmış əlamətlərə malik inəyi tapa bildilər, onu kəsdilər, hərçənd onlar bunu etməməyə daha yaxın idilər.",{"from":229,"to":229,"text":1945},"İsraillilər inəyi kəsdikdən sonra onlar onun bir parçasını ölüyə vurmaq əmri aldılar. Ola bilsin ki, onlara inəyin müəyyən orqanı göstərilmişdi və ya ola da bilsin ki, onlar ölüyə inəyin istənilən hissəsi ilə toxuna bilərdilər, çünki bu halda heyvanın müəyyən orqanının göstərilməsi tamamilə mənasız idi. İsraillilər bu hökmü yerinə yetirdilər və onda Allah ölünü diriltdi. O, qatilin adını dedi və Allah onların gizlətməyə cəhd etdiklərinin üstünü açdı. Bütöv bir xalqın gözü qarşısında ölünün dirildilməsi, ölümdən sonra dirilmənin birmənalı həqiqiliyinə sübutdu və bu israilliləri düşündürməli və onlara zərər verə bilən şeylərdən onları uzaqlaşdırmalı idi.",{"from":464,"to":464,"text":1947},"İsraillilərə öyüd-nəsihət təsir etmədi. Allah onlara böyük mərhəmət və Öz möcüzələrini göstərməsinə baxmayaraq, onların qəlbi daha da sərtləşdi. Onların qəlbi sərtləşməməli idi, çünki onlar möcüzələri öz gözləri ilə görmüşdülər. Bu ilahi möcüzələr insanın qəlbini yumşaldır və onu Allaha itaətə yönəldirdi.\n\nFövqəluca Allah həmçinin xəbər verir ki, kafirlərin daş ürəkli olması hətta dəmirin sərtliyini də aşmışdır, çünki dəmir, qurğuşun və tunc daşlardan fərqli olaraq, odda əriyirlər. Ayədəki “hətta” ədatı göstərir ki, onların qəlbi öz sərtliyinə görə, daşdan qətiyyən seçilmir, lakin bu o demək deyildi ki, onlar bu meyara əsasən daşlardan üstün idilər.\n\nSonra Allah daşların kafirlərin qəlblərindən üstün olduğunu yada salır və buyurur ki, daşlar arasında elələri var ki, onlardan çeşmələr fışqırır. Onların arasında elələri də var ki, parçalanırlar və aralarından su axır. Elə daşlar da var ki, Allahın qorxusundan qopub düşürlər. Bu keyfiyyətlərinə görə hətta daşlar da kafirlərin qəlbindən üstündür və ona görə onlar ən sərt xəbərdarlığa layiqdirlər. Fövqəluca Allah israillilərə xatırladır ki, onların böyük və kiçik günahları Ona yaxşı məlumdur və onlar mütləq və tamamilə layiq olduqları əvəzi alacaqlar.\n\nQeyd etmək lazımdır ki, bir çox şərhçilər İsrail oğullarının rəvayətlərini öz əsərlərinin səhifələrində təkrarlayırlar. Onları Quran ayələrinə uyğunlaşdıraraq yəhudi əfsanələrini Allahın Kitabının şərhinə çevirirlər. Bu halda onlar Peyğəmbərin (s.ə.s.): “İsrail oğullarının adından rəvayət edin, çünki bunda qəbahətli bir şey yoxdur”.\n\nLakin mən belə hesab edirəm ki, İsrail oğullarının rəvayətlərini müsəlmanların müqəddəs mətnləri ilə əlaqələndirmədən və Allahın Kitabı ilə qarışdırmadan ayrıca danışmağa icazə verilir, çünki onu ancaq Peyğəmbərin (s.ə.s.) səhih hədisləri əsasında şərh etmək olar. Yəhudilərin rəvayətlərinə gəldikdə isə, səhih hədisdə deyilmişdir: “Kitab əhlinə inanmayın, lakin onların rəvayətlərini də rədd etməyin”. Yəhudi rəvayətlərinin səhihliyi şübhə doğurduqda (halbuki İslam dini hər bir müsəlmandan Müqəddəs Quranın mətninə və mənasına cüzi də olsa şübhə yeri qoymadan iman gətirməyi tələb edir)[1], Quran ayələrini, rəvayətçiləri naməlum olan bu hekayətlərin əsasında təfsir etmək qadağan olunur. Nəzərə alınmalıdır ki, onların əksəriyyəti qeyri səhihdir. Müqəddəs Quranın təfsiri şübhə doğurmamalıdır. Lakin bəzi şəriət alimləri buna əhəmiyyət verməmişlər və bunun nəticəsində yəhudi rəvayətləri Quranın şərhlərinə düşmüşdür. Doğru yolu tapmaqda kömək göstərən təkcə Allahdır!",{"from":60,"to":60,"text":1949},"Möminlər Kitab əhlinin haqq dinə iman gətirəcəklərinə bel bağlamamalıdırlar, çünki onların əxlaqi siması buna ümid etməyə əsas vermir. Onlar Allahın Kitabının mənasını dərk etdikdən və səhih biliklər əldə etdikdən sonra, onu təhrif edir və Allahın verdiyi izahının əksinə olaraq yozurlar. Onlar istəyirlər ki, insanlar səhvən onların uydurmalarını Allahın vəhyi hesab etsinlər, halbuki, əslində bu belə deyildir. Məgər öz dini və fəxrləri hesab etdikləri Kitaba belə münasibət bəsləyən insanlar iman gətirə bilərlərmi? Doğrudan da, onların İslama gəlməsi, sadəcə, ağlasığmazdır.",{"from":475,"to":475,"text":1951},"Bu ayədə Fövqəluca Allah, əsil möminlərlə rastlaşdıqda özlərini də mömin göstərən Kitab əhlindən olan münafiqlərin əməllərindən xəbər verir. Onlar əsil həqiqətdə ürəklərində olmayan şeyləri dilləri ilə deyirlər. Bir-biriləri ilə təkbətək qalanda isə, yanlarında ancaq öz əqidədaşları olduğu halda, bir-birilərinə deyirlər: “Doğrudanmı siz özünüzü mömin adlandırıb möminləri inandırmağa çalışırsınız ki, siz də onlar kimisiniz? Belə davranaraq siz onlara əsas verirsiniz ki, sonradan bununla sizi günahlandırsınlar. Onlar elə başa düşəcəklər ki, guya haqqa ibadət edirlər və bizim baxışlarımız yanlışdır, sonra isə onlar dediklərinizi Rəbbin qarşısında sizin əleyhinizə dəlil gətirəcəklər. Doğrudanmı son nəticədə özünüzə qarşı çevriləcək əməllərdən əl çəkməyə ağlınız çatmır?” Belə söhbətləri onlar öz aralarında aparırlar.",{"from":174,"to":174,"text":1953},"Onlar əsil baxışlarını gizlədir və zənn edirlər ki, möminləri özlərinə qarşı çevriləcək sübutlardan məhrum edə biləcəklər. Lakin onlar dərindən yanılırlar, çünki onların aşkarda etdikləri də, gizlətdikləri də Allaha məlumdur və Allah Öz bəndələrinə münafiqlərin həqiqi niyyətlərini dərk etməyə imkan verir.",{"from":153,"to":153,"text":1955},"Kitab əhli arasında elə cahillər var ki, tamamilə biliksizdirlər. Onlar Müqəddəs Kitablardan məlumatsız olduqları üçün təkcə boş xəyallara inanırlar. Bu o deməkdir ki, onlar, həqiqəti olduğu kimi dürüst bilən əcdadlarının əlində olmuş Kitab haqqında biliyə malik deyillər. Onlar Kitabı yalnız oxuyur, zənnə qapılır və öz ruhani xadimlərinə kor-koranə itaət edirlər.\n\nAllah bu və bundan əvvəlki ayələrdə Kitab əhli arasında olan din xadimlərindən, nadan insanlardan, münafiqlərdən və həm də saleh möminlərdən bəhs edir. Din xadimləri öz azğın nəzəriyyələrindən möhkəm yapışmış, onların cahil tərəfdarları isə onlara kor-koranə itaət edirlər. Onların doğru yola gələcəklərini güman etməyə heç bir əsas yoxdur.",{"from":491,"to":491,"text":1957},"Fövqəluca Allah burada Müqəddəs Kitabları təhrif edən və qondardıqları şerləri Allahın nazil etdiyini iddia edən günahkarları təhdid edir. Onlar, maddi nemətlər əldə etmək ümidi ilə, yalan yayır və bilə-bilə haqqı gizlədirlər. Əldə etdiklərinin hətta hamısını – birincidən sonuncuya qədər, bir yerə cəmləşdirsən cüzi bir şey alınar. Onlar öz yalanlarını başqalarının malını ovlamaq üçün tələ kimi istifadə edirlər. Həm də onlar insanlarla iki qat ədalətsiz davranırlar. Birincisi, onlar insanları dinləri ilə əlaqədar aldadırlar. İkincisi də, onlar, səhih hökmlərə əsaslanmadan, müdhiş yalana istinad etməklə, haqsızcasına başqalarının malını mənimsəyirlər. Onlar, soyğunçulardan, oğrulardan və digər cinayətkarlardan daha ağır cinayət törədirlər. Məhz buna görə Allah, Kitabı təhrif etdiklərindən, yalan yaydıqlarından və qadağan edilmiş yolla mal əldə etdiklərindən ötrü onları cəzalandırmaqla hədələyir. “Vay onların halına!” ifadəsi sərt xəbərdarlıqdır və bu, onları məşəqqətlər və qəm-qüssə gözlədiyini bildirir.\n\nŞeyxülislam İbn Teymiyyə son beş ayənin təfsirində demişdir: “Allah Müqəddəs Kitabların sözlərinin yerini dəyişdirənləri qınayır və bu tənə, uydurma bidətləri Müqəddəs Quranın və Sünnənin mətnləri ilə əsaslandırmağa can atanlara da şamildir. Allah Kitab haqqında biliyə malik olmayanları, ancaq boş xülyalara dalanları da danlayır. Bu, Quran üzərində düşünməkdən boyun qaçıran, onun sözlərini sadəcə tələffüz etməklə kifayətlənən və həmçinin Allahın yazısına zidd olan əsərlər qondaran, haqq dini inkar etməyə cəhd göstərən və özünün yanlış baxışlarını Allahın adına çıxardanlara da aiddir. Belə insanlar öz nəzər nöqtələrini şəriət və din adlandırır, Quranın və Sünnənin mənası sayır, saleh sələflərimizin və İslamın böyük alimlərinin baxışları hesab edir, İslam dininin əsas prinsipləri kimi qələmə verirlər ki, bunlar bütünlüklə və, xüsusilə də, ibadətdə müsəlmanlar üçün fərzdir. Bu danlaq, bəyan etdiyi “həqiqəti” heç kimin təkzib edə bilməməsi üçün Quran və Sünnə haqqında bildiklərini gizlədənə də aiddir. Buna, öz istəklərini həyata keçirməyə çalışanlar daha tez-tez yol verirlər. Ümumiyyətlə, belələrinə - rafiziləri, xüsusilə də bu və ya digər dini təlimlərin tərəfdarlarını örnək göstərmək olar”.",{"from":497,"to":497,"text":1959},"Kitab əhlinin yaramaz əməllərini xatırladıqdan sonra Fövqəluca Allah onların özlərini mömin hesab etmələri və Allahın cəzasından mütləq xilas ediləcəklərinə və bol savab qazanacaqlarına əmin olmaları barədə xəbər verir. Onlar belə hesab edirlər ki, əgər Cəhənnəmə düşsələr də od onlara cəmisi bir-neçə barmaqla sayılacaq gün ərzində toxunacaq. Onlar nəinki günah işlədirlər, həm də özlərini tam təhlükəsizlikdə hiss edirlər.\n\nLakin onların iddiaları tamamilə əsassızdır və buna görə Fövqəluca Allah onları təkzib etdi və Öz Elçisinə (s.ə.s.) belə deməsini buyurdu: “Ey Kitab əhli! Məgər siz Allahla əhd bağlamışsınız ki, onun əsasında öz Rəbbinizə və Onun Elçisinə iman gətirməli və Ona itaət etməlisiniz? Əgər bu doğrudursa, onda bu əhdə sadiq olan möminlər mütləq xilas olacaqlar, çünki Allahın əhdi qətidir və dəyişməzdir. Amma, ola da bilsin ki, siz qətiyyən bilmədiyiniz bir şeydə Allaha istinad edirsiniz?”\n\nFövqəluca Allah bildirir ki, Kitab əhlinin iddialarına iki qiymətdən birini vermək olar – üçüncü qiymət yoxdur. Əgər onlar doğrudan da Allahla əhd bağlayıblarsa və o əhdə sadiqdirlərsə, onda onların iddiaları doğrudur. Yox, əgər onlar Allaha şər atırlarsa, onda onların yalançı iddiaları onları daha müdhiş cəzaya və vicdansızlığa məhkum edəcəkdir. Lakin Kitab əhlinin əməlləri onlara Allahla əhd etməyə ümid yeri qoymur; axı onlar peyğəmbərlərin çoxunu rədd etmiş, onların bəzilərini öldürmüş, Allaha itaət etməkdən boyun qaçırmış və verdikləri vədlərini pozmuşlar. Bu o deməkdir ki, onlar səhih biliklərə malik olmadan iftiralar uydurur və Allaha şər atırlar. Bu isə, məlum olduğu kimi, Allaha böhtan atmaqdır ki, ən böyük günahlardan və ən ağır cinayətlərdən biridir.\n\nu ﮛ ﮜ ﮝ ﮞ ﮟ ﮠ ﮡ ﮢ ﮣ ﮤﮥ ﮦ ﮧ ﮨ ﮩ",{"from":503,"to":503,"text":1961},"Fövqəluca Allah bu ayədə nəinki Kitab əhli, həm də digər günahkarlar üçün ümumi hökm çıxarmışdır. Bu ittiham qətidir və o, fasiqlərdən kimin məhv ediləcəyi və kiminsə xilas olacağı haqqında puç xülyaları və əsassız iddialarını darmadağın edir. Bu iddialar həqiqətdən uzaqdır, çünki Cəhənnəmin əbədi sakinləri zalımlıq etmiş günahkarlardır və özlərini öz günahları ilə əhatə etmişlər.\n\n“Seyyiət” (“pislik”) sözü şərti cümlədə qeyri-müəyyən haldadır, müşrikliyə və yerdə qalan digər bütün günahlara aiddir. Lakin bu sözlə ancaq müşriklik nəzərdə tutulur, çünki daha sonra deyilir ki, bu günahkarlar öz günahları ilə əhatə olunmuşlar. Günahları ilə mühasirə olunduqları halda onlar xilas yolu tapa bilməzlər. Bu isə ancaq müşriklərlə ola bilər. Əgər insan iman sahibidirsə, onda günahların onu hər tərəfdən əhatə etməsi mümkün deyil.\n\nBu ayəyə istinad edən xaricilər iddia edirlər ki, itaətdən çıxmış hər bir kəs kafirdir. Amma əslində bu ayə onlara qarşı dəlildir, çünki tamamilə aydındır ki, o, müşriklərdən bəhs edir. Hər dəfə, yanlış nəzəriyyə tərəfdarları öz yalanlarını Quran ayələri və ya səhih hədislər vasitəsi ilə əsaslandırmağa cəhd göstərdikdə, bu müqəddəs mətnlər onların əleyhinə dəlillərə çevrilir.",{"from":509,"to":509,"text":1963},"Fövqəluca Allah ayədə Allaha, mələklərə, Kitablara, elçilərə və Qiyamət gününə iman gətirən və saleh əməl işləyən möminlər barədə xəbər verir. Hər hansı bir əməl, iki tələbə cavab vermirsə, saleh əməl adlandırıla bilməz. Birincisi, o, səmimiyyətlə Allaha həsr olunmalıdır. İkincisi, o, Allahın Elçisinin (s.ə.s.) Sünnəsinə müvafiq olaraq həyata keçirilməlidir.\n\nBu və bundan əvvəlki ayələrdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, xilasa nail olanlar və böyük uğur qazananlar ancaq yaxşı əməllər işlətmiş möminlər olacaqlar, Cəhənnəmin xülyaları məhv olmuş sakinləri isə Allaha şərik qoşan kafirlər olacaqlar.",{"from":247,"to":247,"text":1965},"İslamın əsas müddəalarına aid olan bu qayda bundan əvvəlki bütün dini şəriətlərdə də mövcud olmuşdur, çünki o, bütün zamanlarda və istənilən ölkədə öz əhəmiyyətini saxlayır, ləğv edilmir. O, Allahın dininin əsasını təşkil edir. Buna görə də aşağıdakı ayədə bizə də belə əmr edilmişdir: “Allaha ibadət edin və heç bir şeyi Ona şərik qoşmayın! Valideynlərə, qohum-əqrabaya, yetimlərə, kasıblara, yaxın və uzaq qonum-qonşuya, yol yoldaşına, müsafirə və sahib olduğunuz kölə və kənizlərə yaxşılıq edin! Həqiqətən, Allah özünü öyənləri və lovğalıq edənləri sevmir” (Nisa, 4\u002F36).\n\nİsraillilər o dərəcədə bərkürəkli xalq idi ki, Allahın hökmlərini yerinə yetirmirdilər və O, onlarla sərt əhd bağlayana qədər haqqı qəbul etmirdilər. Əhd bağladıqdan sonra Allah onlara Tək Allaha ibadət etməyi tapşırdı və Ona şərik qoşmağı qadağan etdi. Bu – dinin əsas şərtidir və bunsuz Allah heç bir xeyirxah əməli qəbul etmir. Bu isə, Uca Rəbbin qarşısında bütün qullarının borcudur.\n\nAllah onlara həm də ata-anaya yaxşılıq etmək hökmü verdi. Bu hökm – onları hər hansı söz və ya rəftarla razı salmaqdan ibarətdir. O, həm də valideynlərə itaətsizliyin, onlarla pis rəftarın qadağan olduğunu nəzərdə tutur, çünki onlara xoş münasibət onlara itaətsizlikdən əl çəkmədən mümkün deyil.\n\nYaxşı rəftar etmək hökmü bunun əksi olan rəftarın qadağan olunduğunu nəzərdə tutur. Valideynlərə yaxşı münasibət bəslənməsinə zidd olan iki əməl vardır: onlara pis münasibət göstərmək və pislik edilməsə də, yaxşı münasibət göstərməmək. Hərçənd bu iki əməlin hər ikisi günahdır, amma onlardan birincisi daha ağırdır. Qohumlara, yetimlərə və kasıblara yaxşılıq barədə də eyni sözləri demək olar. İnsanlara göstərilə bilən bütün xoş münasibətləri saymaq mümkün deyil və onlardan hər birinin öz həddi vardır.\n\nSonra Fövqəluca Allah israillilərə bütün insanlara yaxşılıq etməyi və gözəl sözlər söyləməyi əmr etmişdir. Bunlar, bəyənilən əməllər etməyə çağırışı və pis əməllərdən çəkindirməni, faydalı biliklər öyrətməyi və salam verməyi, səmimi söhbətlər etməyi və başqa gözəl sözləri ehtiva edir. Şübhə yoxdur ki, bir adam bütün insanların maddi ehtiyaclarını təmin edə bilməz və buna görə də Allah elə bir hökm nazil etdi ki, onun əsasında bütün məxluqlara xeyirxahlıq etmək olar. Məhz bundan ötrü Allah insanlara xoş və gözəl sözlər söyləməyi buyurdu. Bu hökm həm də ətrafdakılarla, onlar hətta kafir olsalar da belə, pis rəftar edilməsinə qadağa qoyulduğunu bildirir. Fövqəluca Allah buyurur: “İçərilərindən zülm edənlər istisna olmaqla Kitab əhli ilə ən gözəl tərzdə mübahisə edin...” (Ənkəbut, 29\u002F46).\n\nAllah Öz qullarına ləyaqətlə danışmağı və ləyaqətli işlər görməyi buyurmuşdur. Mömin şəxs kobud və ədəbsiz söz və ya hərəkətlərə yol verməməli, söyüşməməli və faydasız mübahisələrə qoşulmamalıdır. Əksinə, o həmişə nəzakət qaydalarına riayət etməli və özünə layiq təmkinlik göstərməli, Allahın iradəsini yerinə yetirərək və Onun verəcəyi savablara ümid bəsləyərək, insanlarla mehribancasına davranmalı və onların etdikləri haqsızlıqları səbirlə ötürməlidir.\n\nSonra isə, Fövqəluca Allah namaz qılmağı və zəkat verməyi əmr edir. Biz əvvəlcə demişdik ki, namaz – Tək Allaha səmimi qəlbdən ibadət etməyi təcəssüm etdirir, zəkat isə, Onun qullarına bəslənən xeyirxah münasibətdir. Ağıllı və uzaqgörən adam bu və digər hökmlər barədə düşünərsə, ona aydın olar ki, belə hökmlərin nazil edilməsi və belə əhdin bağlanması Allahın İsrail oğullarına göstərdiyi mərhəmətindən irəli gəlirdi. Lakin onlar Allahın iltifatından nifrətlə üz döndərdilər. İnsan, sonradan ona qayıtmaqla, hökmdən uzaqlaşa bilər, amma israillilər Rəbbin iradəsini icra etmək üçün qayıtmağı, heç az da olsa belə, arzu etmirdilər. Ey AllAh, bizi belə azğınlıqdan saxla!\n\nİsraillilərin ancaq az bir hissəsi haqdan üz döndərmədilər. Allahın bu barədə də xəbər verməsinin səbəbi, insanların, bütün israillilərin Onun hökmünü yerinə yetirməkdən boyun qaçırmaları kimi səhv zənnə düşməməklərindən ötrüdür. Bu azsaylı insanlar, Onun günahlardan qoruduğu və hidayət yoluna yönəltdiyi şəxslərdir.",{"from":520,"to":272,"text":1967},"Bu ayədə, vəhylərin Mədinədə nazil edildiyi dövrdə yaşamış İsrail oğullarının törətdiyi əməldən bəhs edilir. Ərəb qəbilələri olan əl-Aus və əl-Xəzrəc, onlar sonradan Peyğəmbərin (s.ə.s.) Mədinə sakinləri arasından köməkçiləri - ənsarlar oldular, peyğəmbərliyin başlanmasına qədər müşrik idilər və cahiliyyə dövründə qəbul olunduğu kimi, bir-biriləri ilə vuruşardılar. Onların yaxınlığında üç yəhudi qəbiləsi məskən salmışdı: bəni Qureyzə, bəni ən-Nadir və bəni Qaynuqa. Bu qəbilələrdən hər biri Mədinədə müxtəlif ərəb qəbilələri ilə sülh müqaviləsi bağlamışdılar və ərəblər bir-biriləri ilə müharibəyə başlayanda, yəhudilər öz müttəfiqləri olan ərəblərə digər ərəb qəbiləsi ilə olan döyüşdə kömək edirdilər. Həmin ərəb qəbiləsinə isə yəhudilərin digər qəbiləsi kömək edirdi. Beləliklə, yəhudilərin bir qismi o biri qismini öldürür və məsələ soyğunçuluğa və hətta yaşadığı yerlərdən qovulmağa gedib çıxdıqda onları öz evlərindən qovub çıxarırdılar. Müharibə sakitləşəndə isə döyüşən tərəflər öz əsir düşmüş həmqəbilələrini pul verib geri alırdılar.\n\nYəhudilərə üç hökm nazil edilmişdi – bir-birinin qanını tökməmək, evlərindən və məskənlərindən bir-birini qovmamaq və əsir düşmüş yəhudiləri əsirlikdən pul verib azad etmək. Onlar ilk iki hökmü pozaraq, ancaq üçüncünü yerinə yetirirdilər ki, bu da onların Allah tərəfindən qınanmasına səbəb olmuşdu. Onlar Kitabın bir hissəsinə iman gətirərək, pul verib əsirləri geri alırdılar, lakin onun digər hissəsini rədd edərək, bir-birilərini öldürür və öz qardaşlarını doğma yerlərindən qovub çıxarırdılar.\n\nBu ayədən belə bir nəticə çıxır ki, iman insanı Allahın hökmlərini yerinə yetirməyə və Onun qadağanlarını pozmaqdan çəkinməyə məcbur edir və xeyirxah əməllərin həyata keçirilməsi isə imanın bir hissəsidir.\n\nYəhudilərə gəldikdə isə, onlara verilən əvəz – bu dünyada rüsvayçılıq oldu. Allah onları biabır etdi və Öz Elçisinə (s.ə.s.) onlara üstün gəlməyə imkan verdi və nəticədə onların bəziləri öldürüldü, digərləri əsir düşdü və daha başqaları isə öz evlərindən qovuldular. Qiyamət günü isə onlar daha dəhşətli cəzaya məruz qoyulacaqlar, axı Allah Öz qullarının törətdiyi əməllərə biganə qalmır.",{"from":531,"to":531,"text":1969},"Fövqəluca Allah İsrail oğullarını Kitabın bir hissəsinə inanmağa, digər hissəsini isə rədd etməyə vadar edən səbəb barədə xəbər verir. Səbəb odur ki, onlar Axirət həyatı hesabına dünya həyatını satın aldılar. İsraillilər qərara almışdılar ki, müttəfiqlərinə kömək etməsələr, rüsvay olunarlar. Onlar bu dünyada utanıb biabır olmaqdansa, yanar Cəhənnəmə düşməyi üstün tutdular və buna görə onların cəzası azaldılmayacaqdır. Əksinə, onlara veriləcək işgəncə daima dözülməz olacaqdır. Onlara istirahət etməyə imkan verilməyəcəkdir və heç kim onlara bu dəhşətli və xoşagəlməz cəzadan xilas olmağa kömək etməyəcəkdir.",{"from":537,"to":537,"text":1971},"Fövqəluca Allah İsrail oğullarının yanına, Rəbbi ilə söhbət etmiş və onlara Tövratı gətirmiş Musa peyğəmbəri (ə.) göndərdiyi zaman onlara bəxş etdiyi neməti xatırladır. Onun ardıyca digər elçilər də göndərilmişdi ki, onların hər biri Tövratın əsasında öz qərarlarını qəbul edirdilər. Onların sonuncusu İsa peyğəmbər (ə.) idi. Allah ona açıq-aydın möcüzələr vermişdi. Onlar tamamilə kifayət edərdi ki, insanlar ona iman gətirsinlər. Bununla yanaşı Allah ona Müqəddəs Ruhla kömək edirdi. Təfsirçilərin əksəriyyəti hesab ediblər ki, söhbət mələk Cəbraildən gedir. Başqa bir şərhə görə isə, Müqəddəs Ruh bir imandır ki, Allah onun vasitəsilə Öz qullarını müdafiə edir.\n\nBelə çoxsaylı və dəyərləndirilməsi heç mümkün olmayan nemətlərə baxmayaraq, israillilər iman gətirməkdən təkəbbürlə boyun qaçırdılar. Bunun səbəbi isə, Allahın elçilərinin gətirdiklərinin onların xoşuna gəlməməsiydi. Belə olduqda, onlar bəzi elçilərə yalançı adı qoyur, digərlərini isə öldürürdülər. Onlar doğru rəhbərlik qarşısında öz alçaq istəklərinə, Axirət həyatı qarşısında isə bu dünya həyatına üstünlük verdilər. Şübhəsiz ki, bunların xatırladılması İsrail oğullarına sərt qınaq və ittiham idi.",{"from":195,"to":553,"text":1973},"Ey Elçi! Onlar sənin təliminə inamsızlıqlarına, sənin sözlərini anlamağa mane olan pərdənin onların qəlbini örtməsi ilə bəraət qazandırırlar. Onlar elə zənn edirlər ki, bu minvalla öz xəbərsizliklərini əsaslandıra və kafirliklərinə haqq qazandıra biləcəklər. Lakin onlar, Fövqəluca Allahın lənətlədiyi və Öz mərhəmətindən uzaqlaşdırdığı yalançılardır. Bu lənətin səbəbi – onların kafirliyindədir, axı onların arasında möminlər olduqca azdır və əksəriyyətcə, kəmetiqad və ya imansızdırlar.\n\nAllah onlara insanların ən yaxşısını və elçilərindən ən sonuncusunu göndərmişdir. O (s.ə.s.), onlara Tövratın doğruluğunu təsdiq edən Kitab gətirmişdir. Onlar onun şəxsiyyətində zühur edəcəyi ilə müşrikləri qorxutduqları Elçini (s.ə.s.) tanıdılar, o müşrikləri ki, cahiliyyə dövründə onlarla vuruşmalı olurdular. Onlar onun köməyinə ümid bəsləyir və müşrikləri xəbərdar edirdilər ki, onlara qarşı Allahın peyğəmbəri ilə birlikdə döyüşəcəklər. Amma Səmavi Kitab və tanıdıqları Peyğəmbər (s.ə.s.) gəldikdə, onlar ona iman gətirməkdən boyun qaçırdılar və möminlərə bəslədikləri paxıllığa görə yol verilən həddi aşdılar. Onlar razılaşa bilmədilər ki, Allah Mərhəmətini Öz qullarından istədiyinə bağışlayır və buna görə O, onları lənətlədi və onlara qəzəbləndi. Onlar buna layiq idilər, axı onlar həmişə imandan qaçırdılar, şübhə edirdilər və Allaha şərik qoşurdular. Məhz buna görə Axirət günü onlar alçaldıcı və əziyyətverici cəzaya məhkum olunacaqlar. Onlar Cəhənnəmə atılacaq və əbədi səadətdən məhrum ediləcəklər. Onların halı necə də acınacaqlıdır! Onların Allaha, Onun Kitablarına və Onun elçilərinə olan imanı dəyişdirmələri necə də acınacaqlıdır! Allaha, Onun Kitablarına və Onun elçilərinə qarşı imansızlıq göstərmələri nəticəsində əldə etdikləri şey necə də acınacaqlıdır! Onlar şüurlu surətdə belə davrandıqlarına görə cəzalarının ağırlığı daha da şiddətlənəcəkdir.",{"from":559,"to":565,"text":1975},"Yəhudilərə, Allahın Öz Elçisinə (s.ə.s.) nazil etdiyi Qurana iman gətirin deyildikdə, onlar itaət etməkdən təkəbbürlə boyun qaçırır və bəyan edirdilər ki, onlar ancaq özlərinə nazil edilənə iman gətirirlər. Onlar başqa kitablara iman gətirmək istəmirlər, halbuki, onlar Allahın onlara və ya başqa xalqlara nazil etdiklərinin hamısına inanmağa borcludurlar. Təkcə belə iman insanlara fayda verə bilər və bu – Allahın bütün elçilərinə imandır. Əgər bir insan elçilər və Səmavi Kitablar arasında fərq qoyaraq onların birini qəbul edib, digərini inkar edirsə, onun iddialarını iman adlandırmaq olmaz. Əksinə, bu, əsil kafirlikdir. Buna görə Fövqəluca Allah buyurur: “Allahı və Onun elçilərini inkar edənlər, Allahı Onun elçilərindən istəyib: “Biz o elçilərin bəzisinə inanırıq, bəzilərinə isə inanmırıq!” – deyənlər və bunun arasında bir yol tutmaq istəyənlər – məhz onlar əsl kafirlərdir. Biz kafirlər üçün alçaldıcı bir əzab hazırlamışıq”.\n\nMərhəmətli və Fövqəluca Allah israillilərin sözlərini qətiyyətlə təkzib edərək, onları tamamilə çıxılmaz vəziyyətə saldı. O, Qurana iman gətirilməməsinin yanlışlığını iki dəlillə əsaslandırır. Birincisi, Müqəddəs Quran – həqiqətdir. Əgər Quran hekayətləri, hökmləri və qadağaları Rəbdən gələn həqiqətdirsə, onda bu Kitaba iman gətirməmək – Allahı və Allahın ayələrini inkar etməyə bərbərdir. İkincisi, Müqəddəs Quran özündən əvvəlki Kitabların da doğruluğunu təsdiq və mühafizə edir. Necə olur ki, adamlar onlara nazil edilən Kitaba inanır, amma oxşar digər Kitabı inkar edirlər? Həqiqətən də, bu – yanlış baxışlara qatı mövhumatçı kimi tərəfdar olmaq və doğru rəhbərliyə qarşı öz alçaq xislətinə yer verməkdir.\n\nDigər tərəfdən, Müqəddəs Quran əvvəlki Kitabların doğruluğunu təsdiq edirsə, deməli o, onlarda qorunub saxlanan ayələrin həqiqiliyi xeyrinə təkzibolunmaz bir dəlildir. Bundan başqa, o həm də əvvəlki vəhylərin gerçəkliyinin yeganə sübutudur. Əgər onlar Qurana iman gətirməkdən boyun qaçırır və onu inkar edirlərsə, onda onlar öz doğruçuluğunun yeganə sübutunu inkar edən və pisləyən insanlara bənzəyirlər ki, belə bir dəlili olmadan onlar öz iddialarını əsaslandırmaq qabiliyyətinə malik ola bilməzlər. Məgər belə bir rəftar Kitab əhlinin düşüncəsizliyinə dəlalət etmirmi? Qurana iman gətirməkdən boyun qaçıraraq, onlar, əslində, onlara əvvəlcə nazil edilmiş Kitabı təkzib və rədd edirlər.\n\nFövqəluca Allah bunu izah etdikdən sonra, onların əvvəlki Kitablara iman gətirdikləri iddiasının yalan olduğunu sübut edir. Onlar doğrudan da iman sahibi olsaydılar, Allahın peyğəmbərlərini öldürməzdilər və onlara təkzibedilməz həqiqəti təsdiq edən açıq-aşkar möcüzələri göstərdikdən sonra, Musanın (ə.) yerində olmadığı az bir zamanda buzova sitayiş etməzdilər. Onlar özlərini zalımcasına aparırdılar və bəraət qazana bilməzdilər.",{"from":188,"to":188,"text":1977},"Allah israillilərlə əhd bağlayaraq dağı onların başı üstünə qaldırır. Onlara əmr olunur ki, haqqı mütilik və itaətkarlıqla dinləsinlər. Lakin onlar Allahın hökmlərini dinləyərək, itaətdən imtina etdilər. Onların ürəyi məhəbbətini qızıl buzova və ona ibadətə bağladı, bunun səbəbi isə onların kafirliyində idi. Bax buna görə, Fövqəluca Allah Öz Peyğəmbərinə (s.ə.s.) buyurur ki, belə desin: “Ey İsrail oğulları! Siz özünüzü dindar adlandırır və haqq dinə ibadət etdiyinizlə fəxr edirsiniz. Lakin siz Allahın peyğəmbərlərini öldürürdünüz və Musa (ə.) olmayan zaman qızıl buzova sitayiş etdiniz. Allah dağı başınız üzərinə qaldırana və bununla sizi təhdid edənə qədər Onun hökmlərini və qadağanlarını qəbul etməkdən imtina edirdiniz. Siz ancaq sözdə itaət edəcəyinizə vədə verdiniz, amma əməlinizlə onu pozdunuz. Məgər bu iman adlanır? Məgər bu möminlikdir? Əgər sizin bu davranışınız dindirsə, belə din necə də pisdir ki, insanı həddini aşmağa, Allahın elçilərini inkar etməyə və çoxsaylı günahlar etməyə təkan verir”.\n\nTamamilə aydındır ki, əsil iman insana ancaq xeyir əməllər işlətməyə hökm verir və onu hər hansı şər əməldən çəkindirir. Fövqəluca Allah bunu bildirdikdən sonra İsrail oğullarının yalançı və ziddiyyətli iddialarını ifşa edir.",{"from":576,"to":582,"text":1979},"Ey Muhəmməd! İsrail oğullarına de: “Əgər sizin iddialarınız doğrudursa, əgər Cənnət məkanı yalnız sizin üçün nəzərdə tutulubsa, əgər Cənnət bağlarına yalnız yəhudilər və xristianlar girəcəklərsə və Cəhənnəm odu sizə cəmi bir neçə gün toxunacaqsa, onda özünüzə ölüm arzulayın!”\n\nAllahın Elçisi (s.ə.s.) yəhudilərə təklif etdi ki, özlərinə ölüm arzulasınlar və onları çıxılmaz vəziyyətə saldı. Onlar özlərinin doğruluğunda inadla təkid edirdilər, ancaq indi onlar sadə bir seçim qarşısında dayanmışdılar. Onlar ya Allaha və Onun Elçisinə (s.ə.s.) iman gətirməli, ya da öz doğruçuluqlarına əmin olduqlarını sübut etməli, özlərinə ölüm diləməli və bundan o saat sonra, zənn etdikləri kimi, onlar üçün hazırlanmış Cənnət diyarında olacaqdılar. Lakin onlar bu addımı atmaqdan imtina etdilər və hər kəsə məlum oldu ki, onlar inadkar kafirlərdir və şüurlu surətdə Allahın və Onun Elçisinin (s.ə.s.) əleyhinə çıxırlar. Fövqəluca Allah xəbər verir ki, onlar heç vaxt özlərinə ölüm diləməzlər, çünki küfrə ibadət edir, günahlar törədir və yaxşı başa düşürlər ki, ölüm, onların törətdikləri bəd əməllərə görə, onlardan alınacaq qisası tezləşdirəcək.\n\n[1] Kursiv mənimdir. F.S.",{"from":367,"to":367,"text":1981},"Ölüm yəhudilər üçün ən nifrətamiz hadisədir. Onlar bütün başqa adamlardan daha çox yaşamaq həsrətindədirlər, bunda hətta müşriklərə də üstün gəlirlər. Halbuki onlar elçilərə və Kitablara qətiyyən inanmırlar. Onların dünyəvi həyata həvəsi o qədər böyükdür ki, hər biri min il yaşamaq istəyir. Onlar özləri üçün mümkün olmayanı arzulayırlar və bu, onların bu dünya həyatına məhəbbət bəsləmələrinin ən yüksək həddə çatdığına dəlalət edir. Buna baxmayaraq, əgər onlar belə uzun bir ömür sürsələr belə, bu onlara heç bir fayda gətirməz və onları cəzadan xilas etməz, çünki Allah onların nə etdiklərini görür. Allah bunu bildirdikdən sonra Öz qullarını törətdikləri əməllərə görə qisas alınacağı barədə xəbərdar edir.",{"from":593,"to":133,"text":1983},"Ey Muhəmməd! Yəhudilər bəyan edirlər ki, sənə iman gətirməməklərinin səbəbi himayədarının mələk Cəbrail olmasıdır. Onlar deyirlər ki, onun yerinə başqa bir mələk olsaydı mütləq sənə iman gətirərdilər. Bu bəyanatlar ziddiyyətlərlə doludur və mənadan məhrumdur. O bəyanatlar onların Allaha qarşı təkəbbürlü münasibətinin göstəricisidir. Cəbrail Allahın Müqəddəs Quranını sənin qəlbinə yerləşdirdiyi kimi, Allahın digər peyğəmbərlərinə də eynilə nazil olmuşdur. O, Allahın hökmlərini icra edir və Allahın yalnız elçisidir. Cəbrailin gətirdiyi Kitaba gəlincə isə, o bütün əvvəlki Kitabların həqiqiliyini təsdiq edir. O, əvvəlki Müqəddəs Kitablarla təzad yaratmır və onları təkzib etmir. O, ən kamil rəhbərlikdir və ona əsaslanaraq, hər cür yanlışlıqlardan xilas olmaq mümkündür. Bununla yanaşı, o, ona iman gətirən hər bir insana dünya həyatında və Axirət günündə xoşbəxtlik haqqında müjdə verir.\n\nGözəl keyfiyyətlərə malik olan Cəbrailə qarşı düşmənçilik münasibəti Allaha və Onun ayələrinə inanmamağa, Allaha, Onun Elçisinə (s.ə.s.) və Onun mələklərinə qarşı düşmənçiliyə bərabərdir. Yəhudilərin Cəbrailə bəslədikləri nifrət, ona qarşı şəxsi düşmənçilikdən deyil, onun Allahdan Allahın elçilərinə gətirdiyi haqqa yönəldilmiş kin-küdurətdən irəli gəlirdi. Bütün bunlar onların kafirliyinə və Cəbraili göndərmiş Allaha, onun vasitəsilə nazil edilmiş Kitaba və onun yanına göndərildiyi Elçiyə (s.ə.s.) qarşı düşmənçiliklərinə dəlalət edir. Onların sözlərini və hərəkətlərini məhz belə başa düşmək lazımdır.",{"from":106,"to":106,"text":1985},"Ey Peyğəmbər! Biz sənə aydın başa düşülən ayələr nazil etdik və onlar doğru yola gəlmək istəyən hər kəsi bu yola yönəldir və inadkarcasına iman gətirmək istəməyən hər bir adamı öz nadanlığına isnad edib bəraət qazanmaq imkanından məhrum edir. Bu dəlillər həqiqət haqqında o qədər aydın sübutlardır ki, onlara itaət etməkdən ancaq fasiqlər boyun qaçıra bilər, çünki onlar Allaha tabe olmaqdan qaçırlar və Allahın hökmləri qarşısında özlərini həddən artıq təkəbbürlü aparırlar.",{"from":609,"to":609,"text":1987},"Bu ayə insanları onunla təəccübləndirir ki, israillilər Allahla nə qədər tez-tez əhd bağlayırdılarsa da, bu əhdlərə sadiq qalmağa çox vaxt bir o qədər də səbirləri çatmırdı. Onları öz vədlərini pozmağa vadar edən nə idi? Bunun səbəbi – onların əksəriyyətinin kafir olmalarındaydı. Məhz möhkəm imanın olmaması israilliləri vədlərini pozmağa yönəldirdi. Əks halda onlar belə hərəkət etməzdilər, çünki Fövqəluca Allah buyurur: “Möminlərin içərisində Allaha etdikləri əhdə sadiq qalan kişilər vardır. Onlardan kimisi əhdini yerinə yetirib şəhid olmuş, kimisi də şəhid olmasını gözləyir. Onlar əhdlərini əsla dəyişdirməyiblər” (Əhzab, 33\u002F23).",{"from":615,"to":615,"text":1989},"Allahın şərəfli Elçisi (s.ə.s.), özlərini ardıcılları adlandırdıqları əvvəl nazil edilmiş Kitabların gerçəkliyini təsdiq edən Böyük Kitabı onlara gətirdikdə, onlar bu Elçiyə (s.ə.s.) və onunla nazil edilmiş Haqqa iman gətirmədilər. Onlar Allahın Kitabından nəinki sadəcə üz döndərdilər və hətta, onun doğruluğunu və həqiqiliyini gözəl başa düşdükləri halda, nadanlar kimi, ona arxalarını çevirdilər.\n\nBeləcə davranan Kitab əhli, boş əllə qaldılar. Onlar Allahın Elçisinə (s.ə.s.) iman gətirməyi rədd edərkən, əslində, heç düşünmədən, öz Kitablarını da təkzib etdilər. Fövqəluca Allah fasiqlərlə həmişə belə edir, çünki bu, Onun ilahi müdrikliyindən irəli gəlir. Əgər insan ona fayda gətirən bir şeyi yerinə yetirməkdən şüurlu surətdə boyun qaçırırsa, onda o, özünə əsil zərər verən şeyləri həyata keçirməyə başlayır. Əgər insan Mərhəmətli Allaha ibadəti rədd edirsə, hökmən bütlərə və müqəvvalara səcdə etməyə başlayır. Əgər o, Allahı sevməkdən və Ondan qorxmaqdan, öz Rəbbinə ümid bəsləməkdən vaz keçirsə, deməli o, digər himayədarları sevməyə, onlardan qorxmağa və onlara ümidini bağlamağa başlayır. Əgər insan Allaha itaət edərək öz malını xərcləmirsə, o, İblisə uyaraq onu puç edir. Əgər o, öz Rəbbi qarşısında əyilmək istəmirsə, onda o, Onun qulları qarşısında alçalmaq məcburiyyətində qalır. Əgər o, haqdan üz döndərirsə, mütləq yalan girdabına batır.\n\nMəhz belə bir tale, Allahın Kitabını rədd etmiş və şeytanlara inanmış yəhudilərə qismət olmuşdur. Onlar dəhşətli bir yalan uyduraraq bəyan etmişdilər ki, Süleyman səltənətini cadugərliklə saxlayırdı. Elə buna görə Fövqəluca Allah buyurur:",{"from":621,"to":627,"text":1991},"Şeytanlar insanlara cadugərliyi nümayiş etdirərək bildirdilər ki, Süleyman peyğəmbər (ə.) cadugər idi və bunun sayəsində böyük bir səltənətə sahib oldu. Onlar dəhşətli bir yalan uydurmuşdular, çünki Süleyman peyğəmbər (ə.) heç vaxt cadugərliklə məşğul olmamışdı. Allah ayədə xəbər verir ki, Süleyman mürtəd deyildi və heç vaxt cadugərlik öyrənməmişdi. Əksinə, şeytanlar özləri kafir idilər, çünki özləri insanlara cadugərlik və sehrbazlıq öyrədirdilər. Onlar bunu Adəmin nəsillərini azğınlaşdırmaq arzusu ilə yandıqlarına görə edirdilər.\n\nYəhudilər də İraq torpağı Babilistanda olan iki mələyə nazil edilmiş cadugərliyi öyrənirdilər. Allah onlara cadugərlik haqqında elm nazil etmişdi ki, onun vasitəsilə Öz qullarını sınaqdan keçirsin və hər iki mələk cadugərliyi insanlara öyrətməyə girişdilər. Lakin insana cadugərliyi öyrətməzdən əvvəl, onlar ona xeyirxah məsləhət verir və təklif edirdilər ki, cadugərliyi öyrənməsinlər, çünki o – kafirlikdir. Onlar insanlara cadugərliyin və sehrbazlığın öyrənilməsinin qadağan olduğunu bildirirdilər və bu cinayətin ağırlığı haqqında xəbərdarlıq edirdilər.\n\nDeyilənlərdən belə çıxır ki, şeytanlar cadugərliyi insanlara öyrədəndə yalanı həqiqət kimi göstərir və cadugərliyi Süleyman peyğəmbərə (ə.) aid etməklə onları yoldan çıxarırdılar, halbuki Süleyman peyğəmbərin (ə.) bu cinayətlə əlaqəsi olmadığını Allah Özü təsdiq etmişdi. İki mələk isə insanlara cadugərliyi onları sınamaqdan, onlara faydalı nəsihət verməkdən və onları hər hansı bəraətdən məhrum etməkdən ötrü öyrədirdi. Yəhudilər isə cadugərliyi həm şeytanlardan və həm də o iki mələkdən öyrənirdilər. Onlar peyğəmbərlərin və elçilərin elminə yiyələnməkdən əl çəkmişdilər və şeytan elmini öyrənməyə girişmişdilər. Həqiqətən də, hər kəsin seçdiyi özünə görədir!\n\nSonra Fövqəluca Allah cadugərliyin vurduğu zərərdən bəhs edir. Cadugərlər iki mələkdən hətta əri arvadından ayırmağı da öyrənmişdilər, hərçənd məlumdur ki, ər-arvadlıq məhəbbəti onun digər təzahürlərindən daha möhkəm olur. Məhz buna görə Allah buyurur: “Ünsiyyətdə rahatlıq tapasınız deyə, sizin üçün özünüzdən zövcələr yaratması, aranıza məhəbbət və mərhəmət salması da Onun dəlillərindəndir. Həqiqətən, bunda düşünənlər üçün ibrətamiz dəlillər vardır”[1].\n\nBütün deyilənlər sübut edir ki, həqiqətən də, cadugərlik mövcuddur və o, ancaq Allahın rizası olduğu halda, zərər verə bilər. Bil ki, Allahın iradəsi iki formada: mütləq iradə (məşiət kovniyyə) və qanunvericilik iradəsi (məşiət şəriyyə) kimi təzahür edir. Allahın mütləq iradəsi Onun izn verdiyi bütün hadisələrə aiddir. Nəzərdən keçirdiyimiz ayədə Allahın məhz razılıq verdiyi bu iradə yad edilir. Allahın qanunvericilik iradəsi isə bundan əvvəlki ayələrin birində xatırlanmışdı: “...Allahın izni ilə Quranı... sənin qəlbinə o nazil etmişdir”[2].\n\nŞərh etdiyimiz və digər oxşar ayələr göstərir ki, yerlə bağlı bütün səbəblər və hətta ən əhəmiyyətli və güclü təsirə malik olanlar belə, Allahın müəyyən etdiyi qədərindən həmişə asılı olur, fərdin taleyi isə ətrafda baş verənlərə müstəqil təsir göstərmir. Heç bir müsəlman təriqəti, qədəriyyəçilərdən başqa, bu dini prinsipi inkar etmir, onlar isə iddia edirlər ki, qulların hərəkətləri tam müstəqildir və Allahın iradəsindən qətiyyən asılı deyildir. Onlar hesab edirlər ki, Allahın iradəsi insanın əməllərinə aid deyil və onların bu baxışları Allahın Kitabına, Onun Elçisinin (s.ə.s.) Sünnəsinə və sələflərin, onların ardıcılları olan tabeinlərin yekdil rəyinə ziddir.\n\nSonra Fövqəluca Allah xatırladır ki, cadugərlik peşəsi insanlara ancaq zərər gətirir. Cadugərlik nə dünyəvi işlərdə, nə də ruhani məsələlərdə xeyir vermir və onun bu cəhəti onu bir sıra digər günah əməllərdən fərqləndirir, çünki sonuncular dünya işlərində bəzi faydalar verə bilir. Şərab içməkdən və qumar oynamaqdan bəhs edərək Fövqəluca Allah Öz Elçisinə (s.ə.s.) belə deməyi buyurur: “...De: “İkisində də həm böyük günah, həm də insanlar üçün mənfəət vardır. Amma günahları mənfəətlərindən daha böyükdür...”[3]. Lakin cadugərlik insana təkcə zərər gətirir və heç bir şey insanı bu günahı işlətməyə təkan verməməlidir.\n\nNəzərə almaq lazımdır ki, qadağan olunmuş bütün əməllər ya ancaq zərər verirlər, ya da xeyirdən daha çox zərər verirlər, saleh əməllər isə ya mütləq fayda verir, ya da zərərdən daha çox fayda gətirir. Yəhudilərə gəldikdə isə, onlar bilirdilər ki, bir adam cadugərliklə məşğul olmaq istədikdə və bu bilikləri əldə etdikdə, o, mal alan alıcı kimi, Axirət həyatında öz hissəsindən məhrum edilir və özünü cəzaya məhkum edir. Onların əməli cahilliklərinin nəticəsi deyildi. Onlar şüurlu surətdə əbədi həyat qarşısında dünyəvi həyata üstünlük vermişdilər. Yaxşı olardı ki, onlar xeyirxah əməllərdə əksini tapan biliklərə malik olaydılar. Lakin onlar bunu etmədilər.",{"from":633,"to":633,"text":1993},"Dini öyrənmək istəyən müsəlmanlar Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) müraciət edir və deyirdilər: “Qayğımıza qal! Vəziyyətimizi nəzərə al!” Onlar bu sözləri pis niyyətlə söyləmirdilər. Lakin yəhudilər müvafiq ərəb ifadəsində pis məna gördülər. Hər dəfə yeri düşdükdə, onlar bu sözə pis məna verərək Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) söyləyirdilər. Elə buna görə, Allah möminlərə bu ifadəni işlətməyi qadağan etdi ki, onun mənasının təhrif olunmasına yol verilməsin.\n\nBu ayə sübut edir ki, yol verilmiş əməl qadağan olunmuş fəaliyyətə səbəb ola bildikdə, o da, qadağan olunur. Bu özəllik, müraciət edilərkən nəzakət qaydalarına riayət etməyin və yanlış anlaşılmayan ifadələrin istifadə edilməsinin zəruriliyini xüsusilə vurğulayır və habelə, kobudluqdan, söyüşdən, ləyaqətsizcəsinə yozula bilən ibarəli fikir və sözlərdən imtina etməyə çağırır.\n\nBuna görə Allah müsəlmanlara aydın və yanlış yozulması mümkün olmayan ifadələr işlətməyi əmr edir. Allah müsəlmanlara həmçinin dinləməyi də əmr edir, ancaq məhz nəyi dinləməyi dəqiqləşdirmir. Bu isə o deməkdir ki, bu hökm Quran ayələrinin mətnlərinə, mənalarına və Peyğəmbərə (s.ə.s.) bəxş edilən müdrikliyin - Sünnənin müqəddəs mətnlərinə və həmçinin möminlərin eşitməli və yerinə yetirməli olduğu nə varsa, hamısına aiddir. Bu ayə nəzakət qaydalarına riayət etməyi və Allaha müti olmağı buyurur.",{"from":639,"to":639,"text":1995},"Fövqəluca Allah kafirləri əzabverici cəza ilə hədələyir, yəhudilərin və müşriklərin möminlərə qarşı düşmənçiliyi haqqında xəbər verir. Onlar müsəlmanların müvəffəqiyyətlər qazanmasını, istər böyük qələbələr olsun, istərsə də kiçik uğurlar olsun, qətiyyən istəmirlər. Onlar müsəlmanlara amansız nifrət bəsləyirlər və Allahın onlara Öz lütfünü bəxş etməsinə həsəd çəkirlər. Axı Allah böyük lütf sahibidir və O, istədiyini himayə edir. Allah Öz mərhəməti sayəsində Öz Elçisinə (s.ə.s.) Kitab nazil etmişdir ki, müsəlmanları paklaşdırsın, onlara əvvəllər məlum olmayan Kitabı və müdrikliyi öyrətsin. Buna görə həmd təkcə Allaha məxsusdur!",{"from":645,"to":645,"text":1997},"Dini hökmün ləğv edilməsi (nəsx) adı altında bir hökmün digəri ilə əvəz edilməsi və ya həmin hökmün tamamilə ləğv edilməsi nəzərdə tutulur. Yəhudilər dini hökmlərin ləğv edilməsi imkanını inkar edir və bunu yol verilməz hesab edirdilər, halbuki, Tövratda bunun qanuniliyi qeyd olunmuşdur. Bu o deməkdir ki, onların dini hökmlərin ləğv edilməsi imkanını inkar etmələri kafirliyin təzahürlərindən və rəzil istəklərinə yol vermələrindən irəli gəlirdi.\n\nBir sıra dini hökmlərin ləğv edilməsinin hikmətindən bəhs edərək, Fövqəluca Allah xəbər verir ki, əgər O, Quranın bəzi ayələrini ləğv edir və ya Öz qullarına, ürəklərindən silərək, onları unutdurursa, əvəzində daha faydalı ayələr və ya onlara bərabəri nazil edilir. Yeni hökmlər qullara əvvəlkilərindən az fayda vermir; çünki Uca Rəbb Öz qullarına mərhəmətini daima göstərir. Xüsusilə bu müsəlmanlara aiddir. Allah onlara yüksək dərəcədə iltifat göstərərək, müsəlmanların dinini asanlaşdırmışdır. Allahın nazil etdiyi bəzi hökmlərini ləğv etmək bacarığına şübhə edənlərə gəlincə isə, onlar üçün Fövqəluca Allah belə buyurur:",{"from":651,"to":651,"text":1999},"Allah sizin üzərinizdə mütləq hakimiyyət sahibidir, Özünün kainatla bağlı qərarlarında, hökmlərində və qadağanlarında sizə mərhəmət göstərərək və rəhm edərək sizi idarə edir. Siz, Onun Öz qulları üçün müəyyən etdiyi qədərdən qaça bilməzsiniz və siz Onun onlar üçün qoyduğu qanunlara qarşı çıxmamalısınız. Rəbbin kainat və dini qanunları bütün qullara aiddir. Onların bu qanunlara qarşı müqavimət göstərməsinə dəyərmi?\n\nDigər tərəfdən, Allah Öz qullarını himayə edir və onlara yardım göstərir. O, onlara nemət əldə etməyə və şərdən qorunmağa kömək edir. Onun himayədarlığı – qulları üçün hikmət və rəhmət təcəssümü olan qanunlar müəyyənləşdirməkdə özünü büruzə verir. Əgər insan Quranın və Sünnənin ləğv edilmiş və ya dəyişdirilmiş hökmləri üzərində düşünərsə, Allahın müdrikliyi və qullarına qarşı bəslədiyi mərhəmətinə əmin olar və bilər ki, Allah Öz mərhəməti əsasında insanları onlar üçün faydalı olan şeylərə yönəldir. Hərçənd onlar bunu hətta dərk etmirlər.",{"from":657,"to":657,"text":2001},"Allah möminlərə və ya yəhudilərə Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) etiraz etməyi və, bir vaxt israillilərin Musadan (ə.) tələb etdiklərini, ondan təkidlə xahiş etməyi qadağan etdi. Bu barədə Fövqəluca Allah buyurur: “Kitab əhli səndən, onlara göydən bir kitab endirməyini istəyirlər. Onlar Musadan, bundan daha böyüyünü istəyərək: “Allahı bizə açıq-aşkar göstər!” – demişdilər. Haqsızlıqlarına görə onları ildırım vurmuşdu...”( Nisa, 4\u002F153);\n\n“Ey iman gətirənlər! Sizə agah olunca xoşunuza gəlməyəcək şeylər barəsində soruşmayın. Əgər Quran nazil edildiyi zaman onlar haqqında soruşsanız, sizə aydın olar. Allah bunları (indiyə qədər verdiyiniz bu cür sualları) əfv etdi. Allah Bağışlayandır, Rəhimlidir” (Maidə, 5\u002F101).\n\nBu və buna bənzər digər xahişlər və suallar şərh etdiyimiz ayədə qadağan edilmişdir.\n\nDoğru məsləhət almaq və bilik əldə etmək məqsədilə verilən suallara gəldikdə isə, onlar tərifə layiqdir və buna görə Fövqəluca Allah belə hökm verir: “...Əgər bilmirsinizsə, Zikr əhlindən soruşun” (Nəhl, 16\u002F43).\n\nAllah belə sualları başqa ayələrdə də bəyəndiyini bildirmişdir: “...Səndən içki və qumar meysir soruşurlar...”( Bəqərə, 2\u002F219);\n\n“...Səndən yetimlər barəsində soruşurlar...” (Bəqərə, 2\u002F220).\n\nBaşqa oxşar ayələr də var.\n\nBu suallardan fərqli olaraq qadağan olunmuş suallar və xahişlər pislənir, çünki onlar insanı küfrə salır. Kim imanı küfrə dəyişərsə, hökmən düz yoldan azar.",{"from":73,"to":73,"text":2003},"Fövqəluca Allah ayədə Kitab əhlinin çoxusunun paxıl olması barədə danışır. Onlar möminlərə o dərəcədə güclü həsəd çəkirlər ki, onları imandan döndərib kafirlərin sırasına qaytarmağa can atırlar. Onlar bu məqsədlə cəhdlər edir və fitnə-fəsad törədirlər. Lakin onların etdikləri öz əleyhlərinə çevrilir. Bununla əlaqədar Fövqəluca Allah buyurur: “Kitab əhlindən bir zümrə dedi: “Möminlərə nazil edilənə günün əvvəlində iman gətirin və günün sonunda inkar edin ki, bəlkə onlar öz dinlərindən dönələr” (Ali-İmran, 3\u002F72).\n\nHərçənd belə davranış Kitab əhlinin kinli paxıllıqlarının nəticəsi olsa da, Fövqəluca Allah möminlərə onlarla yumşaq rəftar etməyi, Allah onlara Öz Hökmünü göndərənə qədər onları incidənləri bağışlamağı tapşırır. Sonradan Allah möminlərə müqəddəs müharibə aparmağı əmr edərək, onları düşmənlərindən xilas edir. Kafirlərin bir qismi öldürülmüş, digərləri əsir düşmüş, qalanları isə qovulmuşdular. Həqiqətən, Allah hər şeyə qadirdir.",{"from":126,"to":126,"text":2005},"Allah insana verilmiş vaxtın namaz qılmaq, təmizlənmək üçün sədəqə paylamaq və Rəbbə yaxınlaşmağa imkan yaradan digər əməllərin həyata keçirilməsi üçün istifadə etməyi buyurur. Allah möminlərin xeyirxah əməlləri ilə qazandıqları savabların itməyəcəyini vəd edir. Onlar öz mükafatlarının tamamilə qorunduğunu görəcək və saleh əməllərinin əvəzini bütövlükdə mütləq alacaqlar, çünki Allah onların nə etdiklərini görür.",{"from":85,"to":85,"text":2007},"Yəhudilər deyirdilər ki, Cənnətə yəhudilərdən başqa heç kim girməyəcək. Xristianlar da deyirdilər ki, xristianlardan başqa heç kim ora girməyəcək. Onlar deyirdilər ki, Cənnət ancaq onlar üçün təyin olunmuşdur, ancaq istənilən əsassız iddia, onların həqiqiliyi dəlillər və sübutlarla təsdiq olunmayınca, qəbul edilmir. Əgər onlar doğru deyirlərsə, qoy öz sübutlarını göstərsinlər.\n\nHər kəs, dediyi sözləri təsdiq etmək üçün sübutlar gətirməlidir. Əgər o bunu edə bilmirsə, onda onun əsassız iddiaları ilə digərlərinin tamamilə əks əsassız iddiaları arasında heç bir fərq yoxdur. Məhz dəlillər mümkün iddiaları və bəyanatları qəbul və ya rədd etməyə əsas verir. Kitab əhlinə gəldikdə isə, onlar öz doğruçuluğunu təsdiq edən hər hansı bir dəlilə malik olmadıqları üçün, sözlərinin birmənalı şəkildə yalan olması da sübuta yetmiş olur.",{"from":146,"to":146,"text":2009},"Fövqəluca Allah bu ayə ilə aydın bir dəlil nazil edərək onu bütün insanlara şamil edir və Kitab əhlinin iddialarının və boş ümidlərinin puç olduğunu sübuta yetirir. Onun şəriətini rəhbər tutaraq səmimiyyətlə öz əməllərini Allaha həsr edən və Rəbbinə ibadət edən Cənnət bağlarına düşəcək və öz Rəbbindən mükafat alacaqdır. Bu mükafat – Cənnət olacaqdır və orada hər cür nemətlər toplanmışdır. Belə bir insan nə qorxu, nə də qəm-qüssə biləcək, çünki arzuladığı ən əziz və qiymətli saydığı şeyləri əldə edəcək və hər hansı gözlənilməz dəhşətli və xoşagəlməz şeylərdən qorunacaq.\n\nDeyilənlərdən məlum olur ki, əgər insan qeyd edilmiş keyfiyyətlərə sahib deyilsə, Cəhənnəmin məhvə düçar edilmiş sakinləri arasına düşəcəkdir. O şəxslər xilas olunacaqlar ki, Rəbbimiz Allah xatirinə səmimi qəlblə xeyirxahlıqlar etmiş və Onun Elçisinin (s.ə.s.) yolu ilə getmiş olsunlar.",{"from":683,"to":683,"text":2011},"Kitab əhli öz rəzil istəklərinin qarşısını almayaraq bir-birilərinə o qədər paxıllıq edirlər ki, bir-birilərini azğınlıqda və kafirlikdə ittiham edərək, müşrik ərəblərə və digər müşriklərə bənzəyirlər. Bir dinin tərəfdarları o biri dinin tərəfdarlarını azğın adlandırırlar. Qiyamət günü başlayanda Allah bu çəkişənlər barədə Öz ədalətli hökmünü verəcək. Allah Öz qullarına bu hökmü barədə xəbər verərək bildirir ki, bütün peyğəmbərlərə və elçilərə iman gətirənlər, öz Rəbbinə itaət edənlər və Onun haramlarını pozmayanlar nicat tapacaq və böyük uğur qazanacaqlar. Bütün qalan insanlara gəldikdə isə, onlar mütləq həlak olacaqlar.",{"from":689,"to":689,"text":2013},"Ən zalım insanlar və ən qəddar cinayətkarlar – məscidlərdə Allahı zikr etməyə mane olanlar və namaz qılmağa və ibadətin digər mərasimlərini keçirməyə imkan verməyənlər, məscidləri maddi və mənəvi cəhətdən dağıtmağa can atanlardır. Məscidlərin maddi cəhətdən dağıdılması dedikdə, onların binalarının sökülməsi, onlara vurulan ziyan və onların natəmizliklərlə murdarlanması nəzərdə tutulur. Mənəvi cəhətdən dağıdılma altında isə, namaz qılanlara məscidlərdə Allahın adının zikr edilməsinə imkan verilməməsidir.\n\nBu ayə yuxarıda sadaladığımız keyfiyyətlərə malik olan hər kəsə aiddir. O, fil qoşunları sahiblərinə və Allahın Elçisinə (s.ə.s.) Hudeybiyyə sülhü bağlanılan il həcc ziyarətinə getməyə imkan verməyən qureyşlilərə də aiddir. O, Qüdsü viran qoymuş xristianlara, Allahın evlərinə ziyan vurmağa, Allaha müqavimət göstərməyə və möminlərin sıralarına təfriqə salmağa cəhd göstərən çoxsaylı digər zalımlara da aiddir.\n\nAllah kafirlərə, bir cəza kimi, məscidlərə alçaldılmış halda və qorxu içində girməyi əmr etmişdir. Rəbbin qanunu və qədəri belədir. Kafirlər Allahın qullarını qorxutmağa cəhd edirdilər, lakin Qüdrətli Allah onların öz arasına qorxu toxumu səpdi. Müşriklərə gəldikdə, onlar Allahın Elçisinə (s.ə.s.) həcc ziyarətinə getməyə yol vermədilər, az bir müddət keçəndən sonra isə, Qüdrətli Allah onu (s.ə.s.) Məkkəyə sahib etdi və müşriklərə Öz Evinə yaxınlaşmağı qadağan etdi. Fövqəluca Allah buyurur: “Ey iman gətirənlər! Həqiqətən də, müşriklər murdardırlar. Odur ki, özlərinin bu ilindən sonra Məscidülharama yaxınlaşmasınlar” (Tövbə, 9\u002F28).\n\nFil qoşunlarına gəldikdə isə, Fövqəluca Allah onları haqlamış cəza barədə rəvayət etmişdir. Xristianlara gəldikdə isə, Allah möminlərə onların üzərində qələbə çalmağa və onları müqəddəs torpaqlardan qovmağa imkan vermişdir. Yuxarıda təsvir etdiyimiz keyfiyyətlərin daşıyıcısı olan hər bir zalım kəs zalımlığının əvəzini hökmən alacaqdır. Yaradan bütün hadisələri, onlar baş verən ana qədər, öncədən dəqiqliklə bildirir və bu qabaqcadan xəbər verilənlər böyük hadisələrin müjdəçiləri olur.\n\nBu gözəl ayəyə istinad edərək şəriət alimləri hesab edirlər ki, kafirləri məscidə buraxmaq olmaz. Onlar bu həyatda rüsvay olmağa və həqarətə layiq edilmiş, Axirət günü isə onları böyük cəza gözləyir.\n\nƏgər ən böyük zalımlar Allahın məscidlərində Onun adını zikr etməyə qoymayan günahkarlardırsa, onda ən ləyaqətli iman sahibləri məscidləri maddi və mənəvi cəhətdən bərpa edən möminlərdir. Məhz buna görə Fövqəluca Allah buyurur: “Müşriklər küfr etdiklərini bildikləri halda, onlara Allahın məscidlərini abadlaşdırmaq yaramaz. Onların əməlləri puça çıxmışdır. Onlar Odda əbədi qalacaqlar. Allahın məscidlərini yalnız Allaha və Axirət gününə iman gətirən, namaz qılan, zəkat verən və Allahdan başqa heç kəsdən qorxmayanlar abadlaşdırar. Ola bilsin ki, onlar doğru yolla gedənlərdən olsunlar” (Tövbə, 9\u002F17-18).\n\nBundan başqa, Allah məscidlərin tikilməsini, abadlaşdırılmasını və onlara ehtiramla yanaşılmasını buyurmuşdur. Fövqəluca Allah deyir: “Bu nur Allahın, tikilib ucaldılmasına və içində Öz adının zikr edilməsinə izn verdiyi evlərdədir. Orada səhər-axşam Ona təriflər deyirlər” (Nur, 24\u002F36).\n\nMəscidlərə çoxlu dini hökmlər şamil edilir ki, onların mahiyyəti yuxarıda xatırlanan gözəl ayələrdə ifadə olunmuşdur.",{"from":1040,"to":1040,"text":2015},"Allah dünyanın bütün tərəflərindən fərqli olaraq, şərqi və qərbi xüsusilə ayırmışdır, çünki onlarda böyük əlamətdar hadisələr bir yerə toplanmışdır. Orada səma cisimləri üfüqdən qalxır və batır və əgər Allah şərqin və qərbin üzərində hökmrandırsa, deməli dünyanın digər tərəfləri də Onun hakimiyyəti altındadır.\n\nEy insanlar! Allahın hökmünü yerinə yetirərək və ya məcburən hansı tərəfə çevrilməyinizdən asılı olmayaraq, Allahın Surəti orada olacaqdır. Sizə namaz zamanı üzünüzü Kəəbəyə tərəf çevirmək əmr olunmuşdur, halbuki siz əvvəllər üzünüzü Qüdsə tərəf çevirirdiniz. Səfər zamanı isə dəvə üstündə oturaraq və ya başqa nəqliyyat vasitəsində üzünü hərəkət istiqamətinə tutaraq namaz qılmağınıza icazə verilir. Əgər Kəəbənin hansı tərəfdə olduğunu təyin edə bilməsəniz, üzünüzü öz istəyinizlə hər hansı istiqamətə yönəldib namaz qılmanıza icazə verilir. Sonradan səhvə yol verdiyinizi görsəniz də namazınız qəbul olunacaq. Əgər belinizdə ağrı sizi incidərsə, əgər xəstələnsəniz, sizin üçün digər güzəştlər də edilmişdir. Bütün hallarda, hansı yana çevrilsəniz də, elə bir tərəf tapmazsınız ki, ora Rəbbinizin hökmü altında olmasın.\n\nBu ayə Fövqəluca Allahın Üzünün varlığını, Onun əzəmətinə və kamilliyinə layiq olduğunu və məxluqlarının üzünə bənzəmədiyini təsdiq edir. Allah ən böyük mərhəmət və ən kamil sifətlərə malikdir, Ona məxluqlarının bütün sirləri və niyyətləri məlumdur.\n\nAllah Özünün Hərşeyiəhatəedən sifətləri və Özünün hüdudsuz bilikləri sayəsində Öz qullarına müxtəlif hərəkətlər etməyə imkan verir və onların xeyirxah əməllərini qəbul edir. Buna görə, həmd Tək Ona məxsusdur!",{"from":1044,"to":1044,"text":2017},"Yəhudilər, xristianlar və müşriklər arasında elələri var ki, Allahın oğlu olduğunu iddia edirlər. Onlar Allaha Onun böyüklüyü və əzəmətinə xas olmayan sifətlər aid edirlər. Onlar ağır günah işlədir və özlərinə qarşı zalımlıq edirlər. Lakin onların Rəbbə qarşı yaramaz münasibətlərinə baxmayaraq, Fövqəluca Allah onların cinayətinə səbirlə dözür, onları cəzalandırmağa tələsmir və hətta onları əmin-amanlıq və bol ruzi ilə təmin edir.\n\nAllah pakdır və müşriklərin, zalım günahkarların Ona aid etdiklərindən və Onun əzəmətinə uyğun gəlməyən sifətlərdən ucadır! Mütləq kamilliyə malik olan Allah pakdır və nöqsanlardan uzaqdır!\n\nFövqəluca Allah müşriklərin sözlərini nəinki təkzib edir, O, həm də Özünün Mütləq Kamilliyinə dair dəlillər gətirir. O, bildirir ki, göydə və yerdə nə varsa, hamısı Ona məxsusdur. Bütün məxluqlar Onun hakimiyyəti altındadır və Onun qullarıdır. O, onları – ağa öz kölələrini idarə etdiyi kimi, idarə edir. Bütün qullar Ona itaət edirlər, Onun iradəsindən asılıdırlar və Ona möhtac olduları halda, Onun, qətiyyən kimsəyə ehtiyacı yoxdur. Həqiqət bundan ibarət olduğu halda, qullarından kim Böyük Rəbbin oğlu ola bilər, həm də oğul həmişə öz valideyninə oxşayır, çünki onun bir hissəsi olur? Allah – Ən Qüdrətli Hökmdardır, halbuki bütün məxluqlar – Ona tabe olan qullardır. O varlıdır və ehtiyacı yoxdur, halbuki Onun qulları kasıbdırlar və öz Rəbbinə möhtacdırlar. Bütün bunlardan sonra Ona necə övlad aid etmək olar? Kim bunu iddia edirsə, deməli ən böyük və ən yaramaz yalan uydurur!\n\nAllaha itaətkarlığa (qunut) gəldikdə isə, o iki cür olur.\n\nMəxluqların ümumi itaətkarlığı onların öz Yaradanın hakimiyyəti altında olması ilə səciyyələnir, xüsusi itaətkarlıq isə Ona ibadət etməklə bağlıdır. Birinci növ itaətkarlıq şərh etdiyimiz ayədə keçməkdədir. İkinci növ isə Fövqəluca Allahın: “...Allah qarşısında mütiliklə durun” (Bəqərə, 2\u002F238) sözlərilə xatırlanır.",{"from":1048,"to":1048,"text":2019},"Allah göyləri və yeri yaradıb onlara mükəmməl görkəm verdi və onları, əvvəllər misli olmamış gözəl məxluqlar etdi. Qərar qəbul etdikdə Onun təkcə “Ol” deməsi kifayət edir və arzu etdiyi şey olur. Heç nə Onun iradəsinə qarşı dura bilməz və heç kim Ona mane ola bilməz!",{"from":160,"to":160,"text":2021},"Kitab əhlindən olan nadanlar və başqa nadanlar soruşurlar: “Niyə Allah Öz elçiləri ilə danışdığı kimi, bizimlə də danışmır? Niyə elçilər bizim görmək istədiyimiz möcüzələri bizə göstərmirlər?” Öz dayaz ağıllarına əsaslanaraq onlar Yaradanla söz güləşdirməyə cəsarət edirdilər, özlərini Allahın elçilərindən üstün tutur və onlara möcüzə göstərilməsini tələb edirdilər. Fövqəluca Allah bu barədə buyurur: “O zaman siz: “Ey Musa! Biz Allahı açıq-aşkar görməyincə, sənə iman gətirməyəcəyik!” – dediniz və gözünüz görə-görə sizi ildırım vurdu” (Bəqərə, 2\u002F55);\n\n“Kitab əhli səndən, onlara göydən bir kitab endirməyini istəyir. Onlar Musadan, bundan daha böyüyünü istəyərək: “Allahı bizə açıq-aşkar göstər!” – demişdilər. Haqsızlıqlarına görə onları ildırım vurmuşdu...” (Nisa, 4\u002F153);\n\n“Onlar dedilər: “Bu necə elçidir ki, yemək yeyir, bazarları gəzib dolaşır. Nə üçün ona özü ilə birlikdə xəbərdarlıq edən bir mələk göndərilmədi? Niyə ona bir xəzinə verilmədi? Niyə meyvəsindən yeyib dolanmasından ötrü bir bağı olmadı?”...” (Furqan, 25\u002F7-8);\n\n“Onlar dedilər: “Bizə yerdən bir bulaq çıxarmayınca sənə iman gətirməyəcəyik və ya ortasından şırıl-şırıl çaylar axıdacağın xurma və üzüm bağın olmayınca, yaxud, iddia etdiyin kimi, göyü parça-parça üstümüzə yağdırmayınca və ya Allahı və mələkləri qarşımıza gətirməyincə, yaxud qızıldan bir evin olmayınca və ya göyə qalxmayınca biz sənə inanmayacağıq. Əgər bizə oxuyacağımız bir kitab endirməsən, göyə qalxmağına da inanmayacağıq”...” (İsra, 17\u002F90-93).\n\nOnlar Allahın elçiləri ilə bax belə rəftar edirdilər. Onlar elçilərdən möcüzə tələb edirdilər ki, onları acizlikdə ifşa etsinlər. Onlar doğru yol tapmaq niyyətində deyildilər və həqiqəti aydınlaşdırmaq da istəmirdilər. Elçilər isə insanlara çoxsaylı möcüzələr göstərirdilər və bunlar tamamilə kifayət edərdi ki, onlar haqq dinə qayıtsınlar. Məhz buna görə Allah buyurur ki, O, imanlı insanlara artıq əlamətləri izah etmişdir. Hər bir yəqinliklə inanan dindar öz Rəbbinin o qədər gözəl möcüzələrini və inandırıcı dəlillərini görüb ki, onlar onun möhkəm əqidəsinə çevrilmişdir. Bu əqidə tərəddüdlər və şübhələrlə bir araya sığışmaz.",{"from":1055,"to":1055,"text":2023},"Fövqəluca Allah bir möcüzəni xatırladır ki, o, qalan bütün möcüzələri əhatə edir və nəzərdə tutur. Bu, Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) haqq peyğəmbər olduğunu və onun gətirdiyi Kitabın doğruluğunu sübut edən dəlildir. Həmin möcüzə, insanlara həqiqəti gətirən Allahın elçisinin peyğəmbərliyidir. Bu möcüzə Peyğəmbərə (s.ə.s.) vəhy edilmiş bütün hökmləri əhatə edir və özlüyündə üç dəlildən ibarətdir. Birinci dəlil – Muhəmmədin (s.ə.s.) peyğəmbərliyidir. İkinci dəlil – onun tərcümeyi-halıdır və rəhbərliyidir. Üçüncü dəlil Quran və Sünnə təlimidir ki, onu da o, təbliğ etmişdir. İlk iki dəlil – Məhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) Allah tərəfindən göndərilməsi haqqında Quran ayəsi ilə nazil edilmiş vəhydən irəli gəlir. Üçüncü dəlil isə onun haqq ilə göndərilməsinin Quran ayəsindən bəlli olduğuna sübutdur.\n\nBirinci dəlil kimi biz Muhəmmədin (s.ə.s.) peyğəmbərliyini qeyd etdik. Onun doğruçuluğuna əmin olmaq üçün onun peyğəmbərliyinin başlanmasına qədər bəşəriyyətin vəziyyətini öyrənmək kifayətdir. İnsanlar bütlərə, oda və xaça ibadət edir, onlara nazil olunmuş dinləri təhrif edir və imansızlığın qatı qaranlığı onların gözlərini kor edir və hər tərəfdən onları əhatəyə alırdı. Bu kafirlikdən xilas olmaq Kitab əhlinin çox azına qismət oldu və onlar da Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) gəlişi ərəfəsində artıq tükənirdilər. Lakin Fövqəluca Allah yaratdıqlarını nahaq yerə xəlq etməmişdi və onları yaddan çıxarmamışdı. O – Müdrik, Bilən, Qüdrətli və Mərhəmətli Rəbdir. İlahi müdrikliyə və mərhəmətinə əsaslanaraq Allah Böyük Elçisini (s.ə.s.) Öz qullarının yanına göndərdi və onlara buyurdu ki, Mərhəmətli Allaha şərik qoşmadan, təkcə Ona ibadət etsinlər. Dərrakəli insana Peyğəmbərin (s.ə.s.) doğruçuluğuna əmin olmaq üçün onun ağır məsuliyyətli vəzifəsi haqqında düşünmək kifayətdir. Bu böyük möcüzə onun həqiqətən Allahın Elçisi (s.ə.s.) olduğuna birmənalı şəkildə şəhadət verir.\n\nİkinci dəlil kimi, Peyğəmbərin (s.ə.s.) tərcümeyi-halını qeyd etdik. Əgər bir adam onun, peyğəmbərliyinin başlanmasına qədər keçmiş həyatını və habelə onun malik olduğu və sonradan daha da kamilləşmiş və heyranedici keyfiyyətlərini lazım olan qaydada öyrənərsə, ona məlum olar ki, belə kamil əxlaqi simaya ancaq peyğəmbərlər malik ola bilərlər, çünki Fövqəluca Allah əxlaqi keyfiyyətləri insanların doğruçuluğunun və ya yalançılığının ən böyük dəlillərindən biri etmişdir.\n\nBiz, üçüncü dəlil kimi, böyük İslam şəriətini və gerçək hekayətlərdən ibarət olan, yaxşılıq etməyə hökm verən, bəd əməlləri qadağan edən və insanlara xarüqəladə möcüzələr göstərən Müqəddəs Quranı göstərmişdik. Xatırlatdığımız üç dəlil bütün digər ilahi dəlilləri və vəhyləri özündə əks etdirir.\n\nFövqəluca Allah bildirir ki, Muhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) xeyirxah müjdəçi və nəsihətçi idi. O, bu dünyada və öləndən sonra ona itaət edən hər bir insana xoşbəxt həyat haqqında müjdə verir və ona itaətsizlik edən hər kəsə həm bu dünyada və həm də öləndən sonra bədbəxtliklərdən çəkinmək barədə xəbərdarlıq edirdi. O, Cəhənnəm sakinlərinin əməlləri üçün cavab verməyəcəkdi, çünki ona ancaq həqiqəti insanlara çatdırmaq tapşırılmışdı. Onlar ancaq Qüdrətli Allahın qarşısında cavab verməli olacaqlar.",{"from":40,"to":40,"text":2025},"Fövqəluca Allah Öz Elçisinə bildirir ki, o, yəhudilərin və xristianların dinini qəbul etməyənədək onlar ondan razı qalmayacaqlar. Onlar ibadət etdikləri dini təbliğ edərək, doğru yolla getdiklərini düşünürlər. Məhz buna görə Allah Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) əmr edir ki, təkcə ona (s.ə.s.) nazil edilmiş Allahın təliminin doğru təlim olduğunu hamıya bəyan etsin. Kitab əhlinin baxışlarına gəldikdə isə, onlar ancaq öz alçaq istəklərinə istinad edirlər. Əgər Muhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.), bu biliklər ona vəhy edildikdən sonra, onların istəklərinə imkan versəydi, onda onun nə himayədarları, nə də köməkçiləri olmazdı.\n\nBu ayə yəhudilərin və xristianların istəklərinə uymağı və özünü onların dinini fərqləndirən xüsusiyyətlərinə oxşatmağı qəti qadağan edir. Fövqəluca Allahın bilavasitə Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) müraciət etməsinə baxmayaraq, bu ayə onun ardıcıllarına da aiddir, çünki vəhyin ümumi məna daşıdığına və təkcə yönəldildiyi konkret şəxsə aid olmadığına diqqət yetirilməlidir. Digər bir qaydaya müvafiq olaraq, ayənin nazil edildiyi konkret səbəbi deyil, ümumi mənasını nəzərə almaq lazımdır.",{"from":1062,"to":1062,"text":2027},"Fövqəluca Allah bildirir ki, Allahın mütləq mərhəməti ilə hörmət göstərdiyi və Müqəddəs Kitabını bəxş etdiyi Kitab əhli arasında Onun hökmlərini lazım olduğu kimi yerinə yetirən möminlər vardır. Oxumaq (tilavət) sözü ilə ayədə hökmlərə riayət edənlər nəzərdə tutulur. Bu saleh dindarlar Allahın halal buyurduğunu halal sayır və Onun haram qıldığını haram qəbul edirlər. Onlar mənaları aydın olan ayələri əsas götürür, mütəşabeh ayələrə isə iman gətirirlər. Bu Kitab əhli xoşbəxtdir, çünki onlar Allahın mərhəmətini dərk edərək ona minnətdarlıqla cavab verirlər. Onlar Allahın bütün elçilərinə iman gətirir və onların aralarında fərq qoymurlar. Onlar əsil möminlərdir və özlərini, onlara nazil olmuş Kitaba iman gətirdiklərini və sonradan nazil olmuş Kitabları isə inkar etdiklərini bəyan edənlərə oxşatmırlar. Sonuncular Allahın onları təhdid etməsinə layiqdirlər və onlar – ziyana uğramışlardır.\n\n[1] Rum, 30\u002F21\n\n[2] Bəqərə, 2\u002F97\n\n[3] Bəqərə, 2\u002F219",{"from":1066,"to":1072,"text":2029},"Birinci iki ayənin təfsirini biz artıq nəzərdən keçirmişik. Sonra isə Allah Öz qulu və Kitab əhlinin bütün dini icmalarının, hətta müşriklərin də, hamısının özünü bənzətmək üçün nümunə və şanlı elçi saydığı sevimli İbrahim haqqında söhbət açır. Allah onu hökmləri və qadağaları vasitəsilə imtahana çəkdi. Allah Özünün bütün qullarını bu qayda ilə sınaqdan keçirir ki, imtahandan keçmək bacarığı olmayan yalançıları və hər sınaqla daha yüksək mərhələlərə ucalan, öz qəlbini və əməllərini təmizləyən həqiqi möminləri isə üzə çıxartsın. Belə sınaqlardan çıxmış ən ləyaqətli qullardan biri də Allahın sevimlisi İbrahim (ə.) idi. Allah onu dəhşətli bir imtahana çəkmişdi, lakin o, bu sınaqdan ləyaqətlə çıxdı və buna görə Allah ona minnətdarlığını bildirərək əvəzini verdi, çünki Allah həmişə Qədirbilən Rəbb olmuşdur.\n\nAllah İbrahimə deyir: “Mən səni insanların rəhbəri və təqlid edilən örnək edəcəyəm, onlar isə səndən nümunə götürəcək və sənin ardınca əbədi səadətə yollanacaqlar. Sən əbədi tərifə, böyük mükafata və hamının ehtiramına layiq görüləcəksən”.\n\nAllaha and olsun ki, bu elə ən yüksək üstünlükdür ki, yarışanlar onun xatirinə yarışmalı və zəhmət adamları da qollarını çırmalamalıdırlar. Bu - ən yüksək ləyaqətdir ki, ona nail olmaq ancaq ruhən möhkəm olan elçilərə və onların, insanları Allahın yoluna gəlməyə dəvət edən sadiq davamçılarına qismət olurdu.\n\nİbrahim (ə.) belə yüksək dərəcəyə çatmağa nail olduğuna görə sevinirdi və Allaha dua etdi ki, bu neməti onun nəsillərinə də versin. O, Allahdan dilədi ki, ona və onun nəsillərinə belə yüksək dərəcəyə qalxmağa icazə versin; bax elə onun bu təşəbbüsü onun rəhbərlik keyfiyyətlərini təsdiq edirdi. O, Allahın qullarına səmimi qəlbdən xeyirxahlıq arzulayır və istəyirdi ki, onların arasında daha çox dəvətçilər, doğru yola gəlməyə nəsihət verənlər olsun. Amma belə yüksək məqsədləri qəbul edib insanları yüksək dərəcələrə təkcə Allah qaldıra bilərdi.\n\nMərhəmətli və Rəhimli Rəbb onun duasını diqqətlə dinləyərək bildirir ki, bəzi insanlara yeganə bir maneə belə yüksəkliklərə nail olmağa imkan verməyəcək. Allah buyurur ki, təkcə özlərinə qarşı zülm edən və öz ləyaqətini alçaldan zalımlar dində təqlid nümunəsi ola bilməyəcəklər. Dində təqlid üçün yüksək örnək olanlara ədalətsizlik və zalımlıq yaraşmır. Bu yüksək dərəcəyə ancaq səbirlə və möhkəm inamla nail olmaq mümkündür və bunun nəticəsi – möhkəm iman, saleh əməllər, gözəl əxlaq, düzgün prinsiplər, Rəbbinə kamil məhəbbət, Onun qarşısında qorxu keçirmək və yol verilmiş günahlara görə tövbə etməkdir. Məgər ədalətsiz insan bu keyfiyyətləri əldə edə bilərmi?!\n\nAyənin mənası ondan ibarətdir ki, ədalətsizlikdən xilas olan insan müəyyən dini prinsiplərdən istifadə edərsə, dində təqlid üçün nümunə ola bilər.",{"from":1076,"to":1076,"text":2031},"Fövqəluca Allah İbrahimin nümunə götürülməsi üçün bir örnək və başçı olmasına əbədi bir dəlil gətirir. Bu dəlil - Məscidülharamdır. Onun ziyarət edilməsi İslam dininin sütunlarından biridir və o, insanların etdikləri günahları və xətaları yuyur. Bu məsciddə çoxsaylı yerlər var ki, Allahın sevimlisi İbrahimi və onun nəsillərini xatırladır və onun dində təqlid edilmək üçün örnək olduğunu təsdiq edir.\n\nAllah Məscidülharamı insanlar üçün sığınacaq etmişdir və onlar maddi və mənəvi nemətlər əldə etmək üçün axışıb oraya gəlirlər. Onlar hər dəfə oranı ziyarət etdikcə, Məscidülharamda olmaqdan doya bilmirlər. O, bütün canlı varlıqlar üçün, istər əhliləşdirilməmiş heyvanlar olsun, istərsə ağaclar və yaxud digər cansız məxluqlar olsun, əmin-amanlıq yeridir. Hətta cahiliyyə dövründə Allaha şərik qoşan müşriklər də Məscidülharama ehtiramla yanaşardılar, bəzən orada öz atalarının qatilini görəndə belə onun sakitliyini pozmazdılar. İslamın gəlməsilə bu məscidin müqəddəsliyi və şöhrəti daha da artdı.\n\nSonra Fövqəluca Allah İbrahimin yerini (İbrahim məqamı) namazgah etməyi buyurdu. Belə bir rəy var ki, İbrahim məqamı adı altında hal-hazırda Kəəbənin qapısı qarşısında olan yer nəzərdə tutulur. Bu halda, söhbət Kəəbənin ətrafını təvaf etdikdən sonra iki rükət namazın, mümkün olduqca, İbrahim məqamının arxasında qılındığı yerdən gedir. Quran təfsirçilərinin əksəriyyəti bu rəyi müdafiə edirlər.\n\nLakin başqa şərhə görə İbrahim məqamı adı altında onun ziyarəti zamanı ayaq basdığı bütün yerlər nəzərdə tutulur və ərəb sözü olan “məqam” (“yer”) isminin tək halında işlədilməsi onun yiyəlik halında olması ilə izah edilir. Bu halda ifadə bütün həcc mərasimini: Kəəbənin təvafını, əs-Səfa və əl-Mərvə təpələri arasında qaçışı, Ərəfat vadisində dayanmağı, Müzdəlifə vadisində gecələməyi, daş atmağı, qurban kəsməyi və ziyarətin digər mərasimlərini əhatə edir. Bu şərhə müvafiq olaraq, İbrahim məqamını namazgah yeri etmək hökmü, onun yerini həcc ziyarəti zamanı onun nümunəsinə uyğun olaraq ibadət yerinə çevirmək hökmüdür. Yəqin ki, sonuncu təfsiri daha üstün saymaq lazımdır, çünki o, birinci şərhi də ehtiva edir və ayənin lüğəvi mənasına da uyğun gəlir.\n\nFövqəluca Allah həmçinin bildirir ki, İbrahimə və İsmailə Allahın Evini müşriklərin əməllərindən, kafirliyindən və itaətsizliyindən və habelə çirkinlikdən, murdarlıqdan və natəmizlikdən təmizləmək tapşırılmışdı, çünki bu məscid ancaq təvaf edənlər, gəlib namaz qılanlar üçün təyin edilmişdir.\n\nFövqəluca Allah ilk növbədə Kəəbəni təvaf edənləri xatırladır, çünki bu ibadət mərasimi Məscidülharamın özəlliklərindəndir. Bundan sonra isə ayədə ibadət üçün etikafa[1] çəkilən insanlar yad edilir, çünki möminlərin etikafa çəkilməsi yalnız məscidlərin xüsusiyyətlərindəndir. Ancaq bundan sonra, namaz qılanlar qeyd olunur, hərçənd namaz bütün sadalanan mərasimlərdən ən ləyaqətlisidir. Buradan belə çıxır ki, şərh etdiyimiz ardıcıllığın müəyyən izahı var.\n\nFövqəluca Allah Məscidülharamı bir neçə səbəbə görə Öz Evi adlandırır. Birincisi, bu İbrahim peyğəmbəri (ə.), İsmail peyğəmbəri (ə.) məscidi natəmizliklərdən təmizləməyə lazımi diqqət yetirmələri və zəruri olan hər şeyi etmələri üçündür. İkincisi, bu, Məscidülharamın müqəddəsliyini və şöhrətini xüsusilə vurğulamaqdan ötrü idi və insanlara orada Allaha ibadət etməyi bir vəzifə kimi tapşırmaqla yanaşı həmdə bu, ona ehtiram göstərilməsinə yönəldilmişdi. Üçüncüsü, bu, insanların qəlbində Məscidülharama böyük maraq, meyl yaradırdı.",{"from":1080,"to":1080,"text":2033},"İbrahim (ə.) Məscidülharamda namaz qılarkən Allaha dua etdi ki, Məkkəni təhlükəsiz şəhər etsin və onun əhalisinə hər cür məhsullardan ruzi bağışlasın. Sonra İbrahim peyğəmbər (ə.) öz duasını möminlərlə bağlayır və Allaha olan ehtiramını büruzə verir. Amma onun duasının birinci hissəsi ümumi səciyyə daşıyırdı və buna görə də Allah onun duasına cavabını, zalımlardan başqa, hamıya aid etdi.\n\nDigər tərəfdən, İbrahim peyğəmbər (ə.) Allahdan şəhərin əhalisinə ruzi verməsini dilədi və bunu ancaq möminlər üçün istədi. Allah isə ruzini həm mömin və itaətkar dindarlara və həm də kafirlərə və münafiqlərə verir. Məhz buna görə Allah xəbərdar edir ki, ruzi şəhərin bütün sakinlərinə, həm müsəlmanlara, həm də kafirlərə veriləcəkdir. Müsəlmanlar maddi nemətləri Allaha ibadət xatirinə istifadə edəcəklər və sonra Cənnət bağlarına yollanacaqlar, kafirlər isə, maddi nemətlərdən ancaq qısa müddət ərzində ləzzət alacaqlar, sonra isə məcburən ən pis sığınacağa – Odlu Cəhənnəmə göndəriləcəklər.",{"from":1084,"to":67,"text":2035},"Ey Muhəmməd! Yadına sal ki, İbrahim peyğəmbər (ə.) və İsmail peyğəmbər (ə.) Kəəbənin özülünü necə qaldırmışdılar və bu şərəfli işi səbirlə davam etdirmişdilər. Onların ürəkləri qorxu hissindən və ümid hissindən aşıb-daşırdı. Bu böyük xeyirxahlığı yerinə yetirərək, onlar Allaha dua edirdilər ki, onu qəbul etsin və onu bütün insanlar üçün faydalı etsin. Onlar Allaha dua edirdilər ki, onları və onların nəsillərini İslam tərəfdarları etsin. Bunun isə mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Rəbbin qarşısında bütün qəlbinlə müti olasan və Onun hökmlərini vücudunla yerinə yetirəsən.\n\nSonra onlar Allahdan xahiş edirlər ki, onlara ibadət qaydalarını göstərsin, yəni ibadət qaydasını onlara əyani surətdə öyrətsin ki, onlara çoxlu fayda versin. Belə bir rəy var ki, ibadət qaydaları (mənasik) dedikdə, burada həcc ziyarətinin bütün mərasimləri, ayinləri nəzərdə tutulur ki, təfsir edilən ayələrin mətni də bunu təsdiq edir. Digər bir şərhə görə isə bu ayəF daha geniş mənaya malikdir və özündə bütün dini hökmləri və ayinləri ehtiva edir. Bu ayələrin ümumi mahiyyəti də geniş mənanın xeyrinə şəhadət verir. “Nusuk” sözü “ibadəti” ifadə edir, amma çox vaxt o həcc ziyarəti ilə əlaqədar işlədilir. Xalq arasında bu sözə məhz bu - sonuncu məna verilir. Bütün hallarda hər iki peyğəmbər Allahdan onlara faydalı biliklər və saleh əməllər bəxş etməsini diləyirlər. Hər bir qulun hökmən hansısa bir xətaya yol verəcəyini və tövbə etməyə ehtiyacı olacağını nəzərə alaraq, onlar da Allahdan onların tövbəsini həmişə qəbul etməyi xahiş edirlər.\n\nSonra onlar Ona dua edirlər ki, onların nəsillərindən elçi seçsin ki, şöhrətləri və şanları artsın. Onlar arzu edirlər ki, insanlar həmin elçiyə itaət etsinlər və lazım olan kimi onun gözəl məziyyətlərinə bələd olsunlar. Onlar istəyirlər ki, o elçi Allahın ayəsini insanlara oxusun, onun qayğısına qalsın və insanlara onu əzbərləmək üçün yardım göstərsin, onlara Kitabı və Sünnəni şərh etməyi öyrətsin, xeyirxah əməllərlə onların qəlbini paklaşdırsın və insanların qəlbini nəcibləşdirməyən pozğun əməllərə qarşı onlarda nifrət oyatsın. Sonra isə onlar Allahın qüdrətini və müdrikliyini tərifləyərək Ondan öz gələcək nəsilləri arasından bu iki keyfiyyətə malik olan bir elçi seçməyi xahiş etdilər. Bütün var olan nə varsa, Allahın hökmü altındadır və heç kim Onun iradəsinə müqavimət göstərə bilməz. O, Öz Müdrikliyi ilə hər şeyi öz yerində bərqərar edir. Elə buna görə, O, onların duasını diqqətlə dinləyərək, adlı-sanlı Muhəmmədi (s.ə.s.) insanlara peyğəmbər göndərdi. Onun gəlişi, Allahın İbrahimin və İsmailin nəsillərinə və o cümlədən bütün bəşəriyyətə nəsib etdiyi mərhəməti idi. Məhz buna görə, Muhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) demişdir: “Mən - əcdadım İbrahimin duasının nəticəsiyəm”.",{"from":1094,"to":1094,"text":2037},"İbrahimin (ə) dininin məziyyətlərini və üstünlüklərini bildikdən sonra təkcə axmaq adamlar ondan üz döndərirlər. Belə insanlar özləri haqqında heç nə bilmir və öz nəfslərinə laqeyd yanaşırlar. Onlar ən az ilə qənaətlənərək, öz canlarını ucuz qiymətə satırlar. İbrahimin (ə.) dininin ardıcıllarına gəldikdə isə, onlar ən ağıllı və kamil insanlardır.\n\nSonra Fövqəluca Allah İbrahimin (ə.) bu dünyadakı və ölümdən sonrakı taleyindən bəhs edir. O, bu dünyada onu saleh əməllər etməyə ruhlandıran Allahın sevimlisi idi və Onun sayəsində o, ən ləyaqətli və yaxşı insanlardan biriydi. Axirət həyatında isə o, ən yüksək pillələrə qalxmağa nail olan əməlisaleh insanlardan biri olacaqdır.",{"from":1098,"to":1098,"text":2039},"Allah İbrahimə buyurdu ki, itaət etsin və müsəlman olsun və o, həmin andaca bu hökmü yerinə yetirdi və öz səmimiyyətinə, tövhidə bağlılığına, tək olan Allaha məhəbbətinə və Onun qarşısında tövbə etdiyinə şəhadət verdi. Allahın tövhidinə olan sədaqəti onun təkzibolunmaz sifətlərindən idi. O, bu keyfiyyətini öz nəsillərinə aşılamış və vəsiyyət etmişdi ki, həmişə bu dinə iman gətirsinlər. O, tövhid şəhadətini elə bir söz etdi ki, o, onun nəsilləri arasında əbədi yaşayır və övladları onu nəsildən nəslə ötürürlər. Bir vaxtlar o söz Yaqub peyğəmbərə (ə.) də çatmışdı və o da onu öz oğullarına və nəsillərinə vəsiyyət etmişdi.",{"from":1102,"to":1102,"text":2041},"Ey Yaqubun nəsilləri! Sizin əcdadınız sizə Allaha müti olmağınızı vəsiyyət etmişdir və siz ən kamil tərzdə ona itaət etməli və peyğəmbərlərin sonuncusunun yolu ilə getməlisiniz. Allah sizin üçün din seçəndə sizə böyük mərhəmət göstərmişdir. Bu dinin hökmlərini yerinə yetirin, onun əxlaq normalarına riayət edin və ölüm sizi haqlayana qədər bu yoldan çıxmayın. Əgər insan bütün ömrü boyu eyni dinə etiqad edirsə, o, onunla da ölür. Əgər o, öz dini etiqadı ilə ölürsə, o, Qiyamətdə də ondan ayrılmır.",{"from":1106,"to":1106,"text":2043},"Fövqəluca Allah yəhudilərin bəyan etdikləri, İbrahimin və Yaqubun dininə iman gətirdikləri barədə sözlərini rədd etdi. Məgər ölüm Yaquba yaxınlaşanda və o, onun yaxınlığını hiss edəndə onlar onun yanında idilər? O vaxt o, oğullarını imtahandan keçirməyi qərara alaraq onların onun vəsiyyətnaməsinə göstərəcəkləri sədaqətdən məmnun olmaq istəmişdi. Buna görə o soruşmuşdu: “Mənim ölümümdən sonra kimə ibadət edəcəksiniz?” Onlar demişdilər: “Biz sənin Allahına və İbrahimin, İsmailin və İsaqın Allahına ibadət edəcəyik. Biz Ona şərik qoşmayacağıq və Onu yaratdıqları ilə bərabər tutmayacağıq. Biz həmişə Ona itaət edəcəyik”. Onlar tək Allaha iman gətirəcəklərini və xeyirxah işlər görəcəklərini vəd etdilər ki, bu cavab onu olduqca məmnun etdi.\n\nŞübhəsiz ki, yəhudilər o anda Yaqubun yanında olmamışdılar, çünki o uzaq zamanlarda yəhudilik hələ yox idi. Allah isə, Yaqubun öz oğullarına yəhudiliyi deyil, tövhid etiqadını vəsiyyət etməsi barədə xəbər verir.",{"from":1110,"to":1110,"text":2045},"Ey Kitab əhli! Hər insana onun əməlləri qalır və hər bir insan ancaq öz əməllərinin əvəzini alacaqdır. Heç kim başqalarının günahına görə məsuliyyət daşımayacaq və heç kim də başqalarının möminliyindən və təqvalılığından sui-istifadə edə bilməyəcəkdir. Siz iddia edirsiniz ki, İbrahimin dininə sitayiş edirsiniz və boş bəyanatlarla kifayətlənirsiniz ki, bunun da həqiqətlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Amma siz öz etiqad etdiyiniz dini baxışlarınız barəsində düşünməlisiniz. Siz düşünməlisiniz ki, o baxışlarınız sizə xilas olmağa kömək edəcək və ya yox?!.",{"from":139,"to":139,"text":2047},"Yəhudilər və xristianlar müsəlmanları öz dinlərinə çağırırdılar və bildirirdilər ki, onlar düz yolla gedirlər və yerdə qalan bütün dinlərin tərəfdarları – yollarını azanlardır. Allah müsəlmanlara buyurdu ki, onlara ləyaqətlə cavab verərək desinlər: “Biz, tək Allaha ibadət edən və qalan hər şeydən üz döndərən, tövhid etiqadına malik olan və bütpərəstlikdən, şirkdən çəkinən İbrahimin dininə etiqad edirik. Biz ancaq bu qaydada doğru yolla gedə bilərik, çünki əgər biz onun dinindən dönsək kafirlərin və azmışların arasında olarıq”.",{"from":1117,"to":1117,"text":2049},"Bu və buna bənzər ayələr, insanların iman gətirməli olduqları nə varsa, hamısını əhatə edir. Bilmək lazımdır ki, iman gətirmək dedikdə, əsas dini baxışlarda əqidə möhkəmliyi nəzərdə tutulur ki, bu da ruhun və bədənin etdiyi əməllərlə təsdiq olunur. Bu ifadədən belə anlamaq olar ki, iman, imanın bir hissəsi və nəticələrinin biri olan saleh əməllərin hamısını özündə birləşdirir.\n\nƏgər iman Quran ayələrində ayrıca xatırlanırsa, o həmişə İslamı və saleh əməlləri bildirir, əgər təkcə İslam qeyd olunursa, onda o, həmişə imanı və əməlisaleh nəzər nöqtələrini əks etdirir. Əgər onlar ikisi birlikdə yad edilirsə, onda iman adı altında qəlbdə olan əqidə, İslam adı altında isə, açıq şəkildə həyata keçirilən saleh əməllər nəzərdə tutulur. Eyni şeyi imanın saleh əməllərlə yanaşı xatırlandığı ayələr haqqında da demək mümkündür.\n\nŞərh etdiyimiz ayədə Fövqəluca Allah iman sahiblərinə dilləri ilə qəlblərində əksini tapmış sözləri tələffüz etməyi buyurur. Yalnız belə olduqda sözləri mükəmməl və kamil hesab etmək və yalnız bu halda onlara görə savab qazanmaq olar. İnsan dili ilə dediyi sözlərə qəlbi ilə inanmadıqda, onun bu davranışı nifaq və kafirlikdir. Əgər insan qəlb ilə təsdiq etmədiyi sözləri deyirsə, onda bu sözlər təsir göstərməyə və böyük fayda verməyə qabil deyildir. Şübhəsiz ki, əgər deyilən sözlər doğrudursa və insan imanın əsaslarını qəbul edirsə, onda o, işlətdiyi həmin sözlərə görə savab qazanacaq, lakin burada əsassız iddialar və qəlbən təsdiq olunan sözlər arasındakı fərq özünü açıq-aydın göstərir.\n\n“Deyin” hökmü, müsəlman əqidəsinin açıq formada bəyan edilməsinin, İslam əqidəsinə etiqadın və ətrafdakı insanları İslama dəvət etməyin artıq zəruriləşdiyini nəzərdə tuturdu, çünki dinin əsasında dayanan məhz düzgün əqidədir. Bu hökmün bütün müsəlmanlara aid olmasına görə onlar birlikdə Allahın ipindən yapışmalı, eyni əqidəni təbliğ etməli və ümumi vəzifəni həyata keçirməlidirlər. Buradan həm də belə bir nəticə çıxır ki, möminlərin müxtəlif cərəyanlara bölünmək haqqı yoxdur və onlar vahid orqanizm kimi bir olmalıdırlar.\n\nBu ayədən həm də aydın olur ki, insan müəyyən hökmlərə iman gətirdiyini təsdiq edə bilər və hətta hər bir müsəlman bunu etməlidir. Lakin müsəlman özünü mömin adlandırmamalıdır. Əksinə, əgər o, bunu Allahın iradəsi ilə bağlamırsa, belə iddialardan çəkinməlidir, çünki özünü mömin adlandırmaq, özünü tərifləmək mənasını verir və qəlbində gizlənəni təsdiqləyir.\n\nBu ayədən bir daha belə çıxır ki, müsəlman Allaha – varlığı mütləq Olan Vahid Rəbbə, ən kamil sifətlərə malik və hər cür qüsur və nöqsanlardan pak, ibadətə Tək layiq Olan və heç bir şəriki Olmayan Allaha iman gətirməlidir.\n\nMüsəlman həmçinin Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) nazil edilən Vəhyə iman gətirməyə borcludur. Bu Vəhy – Müqəddəs Quran və Sünnədir. Fövqəluca Allah belə buyurur: “...Allah sənə Kitabı və Hikməti nazil etdi...”( Nisa, 4\u002F113).\n\nBurada iman dedikdə, Yaradanın sifətlərinə, Onun Elçisinin (s.ə.s.) məziyyətlərinə, Qiyamət gününə, keçmişdə olan və gələcəkdə olacaq hadisələr haqqında rəvayətlərə və habelə Allahın Kitabında və Elçisinin (s.ə.s.) Sünnəsində verilən bütün hekayətlərə iman gətirmək nəzərdə tutur. Bunlara həm də şəriət qanunları, ədalətli cəza qanunu və bir çox başqa hökmlər daxildir.\n\nMüsəlman həmçinin əvvəlki peyğəmbərlərə nazil edilmiş Kitablara və Allahın bütün peyğəmbərlərinə iman gətirməlidir. Onların arasında xüsusi yeri, bu ayədə xatırlanmış peyğəmbərlər tuturlar, çünki onlar Allahın elçiləri dəstəsinin ən şanlı nümayəndələri idilər və yer üzünə ali şəriət qanunvericilikləri gətirirdilər. Müsəlman bütün peyğəmbərlərə və bütün Müqəddəs Kitablara ümumiyyətlə iman gətirməlidirlər, lakin əgər ona bəzi peyğəmbərlərin adı məlum olduqda, onlara ayrı-ayrılıqda da iman gətirməlidir. Onun peyğəmbərlər və Müqəddəs Kitablar arasında fərq qoymağa haqqı yoxdur. Əksinə, o, hər bir peyğəmbərə və hər Müqəddəs Kitaba iman gətirməyə borcludur. Bu – müsəlmanları səciyyələndirən xüsusiyyətdir və buna görə onlar, özlərini dəlilsiz-sübutsuz dindar adlandıran bütün qalan insanlardan fərqlənirlər.\n\nYəhudilər, xristianlar, sabiilər və digər inancların tərəfdarları belə hesab edirlər ki, onlar Allahın elçilərinə və Müqəddəs Kitablara iman gətiriblər. Amma əslində, onlar onların bir hissəsini qəbul edir, digərinə isə iman gətirməkdən boyun qaçırırlar. Onlar Allahın elçiləri və Kitabları arasında fərq qoyurlar. Onlar bəzi elçilərə iman gətirməyə razılaşır, qalanlarını isə inkar edirlər. Bu kafirlik onların bəzi elçilərə imanını məhv edir, halbuki onların qəbul etdikləri elçilər Allahın bütün digər elçilərinin, o cümlədən, Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) haqq peyğəmbərliyini bəyan etmişdilər. Əgər bir insan Muhəmməd Peyğəmbəri (s.ə.s.) inkar edirsə, o, əslində öz elçisinin təliminə iman gətirməkdən vaz keçir və kafir olur.\n\nAyədə “Rəbbi tərəfindən peyğəmbərlərə verilən...” Quran ifadəsi, dinin Allah tərəfindən insana bəxş edilmiş, həm bu dünyada və həm də Axirətdə ona xoşbəxtlik gətirən əsil nemət olduğunu təsdiq edir. Bizə, peyğəmbərlərə əta edilmiş hakimiyyətə, var-dövlətə və ya başqa dünyəvi nemətlərə iman gətirməyimizə hökm verilməmişdir. Bizə Allahın Kitablarına və Onun nazil etdiyi qanunlara iman gətirmək buyurulmuşdur. Bu ayə, peyğəmbərlərin insanlara Allahın vəhylərini çatdırdıqlarını və onların Onunla Öz yaratdığı məxluqlar arasında vasitəçi rolunu daşıdıqlarını təsdiq edərək, onların vəzifəsinin Allahın dinini insanlara çatdırmaqdan ibarət olduğunu göstərir. Lakin peyğəmbərlər Kainatda cərəyan edən proseslər üzərində heç bir hakimiyyətə malik deyillər. Onların öz Rəbbindən vəhy alma gerçəkliyi isə Allahın Öz məxluqları haqqında mükəmməl qayğı çəkməsinə dəlalət edir. Allah kamil Rəbb olduğu üçün insanlara Kitablarını nazil edir və onlara peyğəmbərlərini göndərir və Ona, Öz qullarını unutmaq və onlara qayğı göstərməmək yaraşmaz.\n\nPeyğəmbərlər vəhyi öz Rəbbindən aldıqlarına görə, şərh etdiyimiz ayədə Allahın peyğəmbərləri ilə özlərini peyğəmbər adlandıran yalançılar arasında fərq xüsusilə vurğulanır. Bu fərqi müəyyən edib üzə çıxartmaq üçün onların hər birinin nəyə dəvət etdiklərini araşdırmaq kifayət edər. Allahın peyğəmbərləri həmişə xeyirxahlığa çağırır və pis işləri qadağan edirdilər və həm də onların hər biri bütün digər peyğəmbərləri və onların doğruçuluğunu təsdiq edirdilər. Onların təlimləri bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etmirdi, çünki onlar Allah tərəfindən nazil edilirdilər. Fövqəluca Allah buyurur: “Məgər onlar Quran barəsində düşünmürlərmi? Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ziddiyyət tapardılar” (Nisa, 4\u002F82). Allahın elçilərindən fərqli olaraq, yalançı peyğəmbərlərin təbliğatı, əmrləri və qadağaları çox vaxt ziddiyyətli olurdu ki, bu, yalançı peyğəmbərlərin tərcümeyi-halını və təlimlərini diqqətlə oxuyub öyrənənlərin hamısına yaxşı bəllidir.\n\nMüsəlmanların bütövlükdə və xüsusilə iman gətirməyə borclu olduqları əqidə məsələlərini izah etdikdən sonra, Fövqəluca Allah müsəlmanlara Ona itaət etməyi buyurur, axı əməllə təsdiq olunmayan istənilən söz insana fayda gətirməz. Müsəlmanlar Allaha itaətkar olmalı, Ona qəlbi və bədəni ilə təzim etməli, təkcə Ona səmimiyyətlə ibadət etməlidirlər. Ancaq təkcə Allaha səmimi ibadətin zəruriyyəti, idarə edilən sözün bu ayədə idarə edənin qarşısında qoyulması ilə vurğulanır.\n\nBu gözəl ayə qısadır. Buna baxmayaraq o özündə tövhidin üç tərkib hissəsini birləşdirir: Allahın Vahid Rəbb olmasına; Onun Vahid Məbud olmasına; Onun ilahi adlara və sifətlərə malik olmasına iman gətirmək..\n\nBu ayədə bütün elçilərə və bütün Kitablara iman gətirmənin zəruriliyi xüsusilə vurğulanır və sonra bir sıra elçilərin adı çəkilir ki, bu, xüsusinin halın ümumiyə daxil olması nümunəsidir və onların üstünlüyünə dəlalət edir. Ayədən həm də aydın olur ki, iman - qəlb ilə əmin olmaqdan, sözlə qəbul və əməllə təsdiq etməkdən ibarətdir, özü də, imanın bu üç tərkib hissəsi səmimiyyətlə və sırf Allah xatirinə olmalıdır. Orada həm də Allahın həqiqi peyğəmbərləri ilə özlərini peyğəmbər elan edən yalançılar arasındakı fərq qeyd olunur.\n\nBu ayənin vasitəsilə Yaradan Öz qullarına onlara danışmaq üçün lazım olanları öyrətmiş, onlara böyük lütfkarlıq göstərmiş və mənəvi nemət bəxş etmişdir ki, bu da həm bu dünyada və həm də Axirətdə səadətin rəhnidir. Pak və müqəddəs Allah Öz Kitabını bütün varlıqlar üçün nəsihət, doğru rəhbərlik və mömin insanlar üçün nemət etmişdir!",{"from":1121,"to":1121,"text":2051},"Ey möminlər! Əgər Kitab əhli bütün Kitablara, onlardan ən yaxşısı olan sonuncu Səmavi Kitaba – Qurana və bütün elçilərə, onlardan ən yaxşısı və ən layiqlisi olan, Allahın sonuncu Peyğəmbərinə (s.ə.s.) iman gətirsələr, əgər onlar sizin əqidənizə şərik olsalar və tək Allaha itaət etsələr, əgər onlar Allahın elçiləri arasında fərq qoymaqdan əl çəksələr, onda Cənnət bağlarına aparan doğru yola gəlmiş olarlar. Ancaq belə əqidəyə nail olan insan doğru yola gələ bilər və: “Yəhudiliyə və ya xristianlığa keçsəniz doğru yolla gedərsiniz!” deyənlər bərk yanılırlar. Onlar elə zənn edirlər ki, ancaq onların dini düz yolla aparan doğru rəhbərlikdir, əsli həqiqətdə isə, doğru yol həqiqi elm və saleh əməllərdən ibarətdir.\n\nİnsan ədalətli dini biliklər əldə edə bilmədikdə və ya onları əldə etdikdən sonra, onlara əsaslanmaqdan boyun qaçırdıqda, doğru yoldan çıxır. Yəhudilərlə xristianlara gəldikdə isə, onlar, sözün əsil mənasında, haqq ilə ixtilafa düşdülər, çünki ondan üz döndərdilər. İnsan həqiqətlə ziddiyyətə başladıqda, o, bir tərəfdə, Allah və Onun Elçisi (s.ə.s.) isə, tamamilə əks olan başqa bir tərəfdə qalmış olurlar. O, həqiqətdən qopub ayrı düşür, onunla düşmənçilik etməyə başlayır və ona amansız nifrət bəsləyir ki, bu da onu Allahın Elçisini (s.ə.s.) incitməyə sövq edir. Məhz buna görə, Allah Öz Elçisinə (s.ə.s.) vəd etmişdi ki, onu onunla zalımcasına davranan şəxslərdən xilas etsin, axı Allah istənilən dillərdə deyilən hər hansı sözü, edilən xahişi eşidir, aydın və gizli olan hər şey barədə, qullarını arxasında və ya qarşıda nə gözlədiyini bilir. Bu xüsusiyyətlərə malik olan Allah həqiqətən Öz Elçisini (s.ə.s.) qoruya bilər və Allah vədini yerinə yetirərək, Peyğəmbərə (s.ə.s.) düşmənləri üzərində qələbə çalmağa kömək etdi də. Onların bir qismi öldürülmüş, digərləri əsir götürülmüş, bir başqaları qovulmuş, kimisi də qaçıb canını qurtarmışdı.\n\nBu ayə Müqəddəs Quranın möcüzələrindən biridir. Ayədə gələcəkdə olacaq bir hadisə öncədən xəbər verilmişdi və o, doğrudan da xəbər verildiyi kimi baş verdi.",{"from":1125,"to":1125,"text":2053},"Ancaq Allahın dininə inanın və onun hökmlərini layiqincə yerinə yetirin, xeyirxah əməlləri qəlbən və hərəkətlərinizlə icra edin, düzgün əqidə sahibi olun, xeyirxahlıq və dindarlıq ayrılmaz bir xassənizə çevrilənə qədər həmişə belə edin. Bu keyfiyyətlərə nail olduqdan sonra siz Allahın hökmlərini könüllü surətdə, Allaha bəslədiyiniz məhəbbətiniz sayəsində yerinə yetirəcəksiniz. Boya, onunla rənglənmiş parçanın ayrılmaz bir xüsusiyyətinə çevrildiyi kimi, iman da qəlbinizin ayrılmaz xassəsi olacaqdır. Bu iman sizi gözəl əxlaqi keyfiyyətlər əldə etməyə, xeyirxah əməllər və şərəfli işlər görməyə yönəldəcək ki, onların əsasında siz həm bu dünyada və həm də Axirətdə xoşbəxtlik qazanacaqsınız. Nəcib və ağıllı insanları buna inandırmaq üçün Allah haqq dinə heyranlığını bildirmişdir.\n\nAllahın dinindən başqa kimin dini yaxşı ola bilər? Elə bir din yoxdur ki, Onun dinindən yaxşı olsun. Allahın dini ilə digər inancların fərqini müəyyən etmək üçün, bu iki bir-birinə zidd şeyləri müqayisə etmək bəsdir. Əgər qul öz Rəbbinə layiqincə iman gətirirsə, onda o, bütün qəlbi ilə Allahın qarşısında müti olaraq durur və əməllərində Ona tabe olur. O, öz ləyaqətli keyfiyyətləri və yaxşı əməlləri ilə özünü daha da nəcibləşdirir, öz əxlaqi simasını kamilləşdirir və pis xasiyyətlərindən, eyiblərindən və qüsurlarından xilas olur. O, düzgün sözlər danışır və düzgün addımlar atır, səbirlilik və dözümlülük göstərir, ismətini gözləyir, özünü mərd aparır, ətrafdakılara sözü və işi ilə xeyir verir, Allahı sevir və Ondan qorxur və Ona təvəkkül edir. O, səmimi qəlblə Haqq olan Allaha ibadət edir və Onun qullarına yaxşılıq edir. Lakin qul öz Rəbbinə iman gətirməyi rədd edirsə və Ondan qaçmağa cəhd göstərirsə, onda o, məxluqlara sitayiş etməyə başlayır. Onun şəxsi keyfiyyətləri pisləşir və naqisləşir, çünki o, küfrə ibadət edir, Allaha şərik qoşur, yalan uydurur, ona etibar göstərənə xəyanət edir, fitnəkarlıq salır, insanları yanlışlığa yönəldir, əxlaqsızlıq edir, sözü və əməli ilə insanlara əzab verir. Onun keyfiyyətləri arasında bir olan Allaha səmimi ibadət və Onun qullarına müsbət münasibət yoxdur. Əgər bu iki insanı müqayisə etsək, onların arasında nəhəng bir fərq olduğunu görərik və bu, bizə Allahın dinindən yaxşı din olmadığını anlamağa imkan verər. Buradan həm də belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, ən yaramaz və əxlaqsız insanlar öz Rəbbinin dininə ibadət etməyənlərdir.\n\nSonra Fövqəluca Allah qeyd edir ki, müsəlmanlar ancaq bir Allaha ibadət edirlər. Bu ifadə Onun dininin mahiyyətini izah edir, çünki bu din iki əsas rükn üzərində bərqərar olmuşdur: Allaha səmimi xidmət və Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) yolu ilə getmək. İbadət – Allahın sevdiyi və razı qaldığı, qulun qəlbi və hərəkətləri ilə yerinə yetirdiyi söz və əməllərini birləşdirən bir anlayışdır. Lakin Fövqəluca Allah, qullarının sözləri və əməllərindən, onlar Elçisinin (s.ə.s.) dili ilə qanuniləşdirdiyinə uyğun olmadıqca, razı qalmayacaqdır. Allaha səmimi ibadət ifadəsi isə Onun xatirinə səmimiyyətlə yerinə yetirilən xeyirxah əməllərdir. Təfsir etdiyimiz ayədə qeyd olunur ki, saleh əməllər ancaq təkcə Allah üçün həyata keçirilə bilər, çünki idarə olunan söz idarə edən sözün qarşısında qoyulmuşdur. Onu da demək lazımdır ki, möminləri təsvir etmək üçün həqiqi feli sifətdən istifadə olunmuşdur ki, o, ərəb dilində hərəkətin davamlılığını bildirir. Bu isə o deməkdir ki, Allaha ibadət onların ayrılmaz əxlaqi keyfiyyətlərindəndir.",{"from":1129,"to":1129,"text":2055},"Mübahisə adı altında ayədə iki və daha çox insanlar arasında münaqişəli məsələlərə aid höcətləşmə nəzərdə tutulur ki, burada tərəflər öz əqidələrini, baxışlarını müdafiə və müqabil tərəfin nəzər nöqtəsini isə inkar etməyə cəhd göstərirlər. Belə mübahisələri elə tərzdə aparmaq lazımdır ki, ən qısa yolla həqiqəti yolunu azmış müqabil tərəfə çatdırmaq mümkün olsun və ya həqiqəti ona bildirmək və yalanı ifşa etməklə, inad göstərən kafir öz bilməməzliyini bəhanə gətirib özünü doğrultmaq imkanından məhrum edilsin. Əgər mübahisə bu çərçivədən kənar çıxırsa, onda o, düşmənçilik çəkişməsinə çevrilir və heç bir fayda verməyərək böyük bir fitnə törədir.\n\nEy Kitab əhli! Siz hesab edirsiniz ki, Allaha müsəlmanlardan daha yaxınsınız. Lakin sizin boş sözləriniz heç bir dəlil və sübuta istinad etmir. Allah təkcə sizin Rəbbiniz deyildir, axı O – bütün insanların Rəbbidir. Bizim hər birimiz öz əməllərinə cavab verəcək, bu isə o deməkdir ki, biz bərabər hüquqlara malikik. Tərəflərin heç biri iddia edə bilməz ki, onun Allahın iltifatına haqqı daha çoxdur. Əgər siz iki bərabərhüquqlu qruplar arasında heç bir inandırıcı sübutlara əsaslanmadan fərq qoyursunuzsa, onda sizin iddialarınız yalan və əsassızdır. İki oxşar insan qrupuna müxtəlif yanaşma – açıq-aşkar ədalətsizlikdir. Bizim aramızda fərq ancaq Allah xatirinə icra etdiyimiz xeyirxah əməllərimizin səmimilik dərəcəsində ola bilər.\n\nTamamilə aydındır ki, tək Allaha səmimiyyətlə ibadət edənlər təkcə möminlərdir və səmimiyyət xilasın rəhni olduğu üçün, mömin müsəlmanların Allahın lütfkarlığına haqqı, həqiqətən, başqa insanlarınkından daha çoxdur. Buradan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, Rəhmana yaxın olanlarla İblisin əlaltıları arasında fərq bütün ağıllı adamların layiq saydığı keyfiyyətlərə müvafiq olaraq müəyyənləşdirilir. Bu meyarların ədalətliliyi barədə ancaq təkəbbürlü və nadan insanlar höcətləşirlər.\n\nBu ayə mübahisələri necə aparmaq haqqında incə bir eyham vurur. Ondan da belə çıxır ki, bütün təşəbbüslərdə ya bənzər şeylər arasında oxşarlıq tapmaq, ya da keyfiyyətcə fərqlənən əşyalar arasında fərqi müəyyən etmək zəruriyyətdən irəli gəlir.",{"from":1133,"to":1133,"text":2057},"Fövqəluca Allah Kitab əhlinin Allahın peyğəmbərləri ilə bağlı növbəti əsassız mübahisələri haqqında xəbər verir. Onlar belə hesab edirdilər ki, bu ayədə adları çəkilən böyük peyğəmbərlərə, müsəlmanlardan daha çox yaxındırlar, lakin Fövqəluca Allah onların iddialarını rədd etdi. Doğrudanmı onlar Fövqəluca Allahdan daha yaxşı məlumatlıdırlar?\n\nOnlar hesab edirlər ki, İbrahim yəhudi və ya xristian idi. Lakin Fövqəluca Allah buyurur: “İbrahim nə yəhudi, nə də nəsrani idi. O, ancaq hənif bir müsəlman idi və müşriklərdən deyildi” (Ali-İmran, 3\u002F67).\n\nBiz iki mümkün qərardan birini qəbul etmək məcburiyyətindəyik: ya onlar həqiqəti deyirlər və doğrudan da gerçəyi bilirlər, ya da Fövqəluca Allah həqiqəti deyir və onlardan daha yaxşı məlumata malikdir. İki müddəadan biri doğrudur – üçüncüsü yoxdur. Bu sualın cavabı tamamilə aydın və o dərəcədə yəqindir ki, biz Allahın Kitab əhlindən daha məlumatlı olmasını hətta deməyə də bilərik. Belə gerçəkliklər hər bir insana bəllidir. Məgər soruşmaq olar ki: “Gecə və ya gündüz daha işıqlıdır?” “Od və ya su istidir?” “Tövhid və ya bütpərəstlik yaxşıdır?” Bütün bu suallar təmtəraqlı çıxması xatirinə verilir və şərhə ehtiyacı yoxdur.\n\nŞərh etdiyimiz bu məsələnin cavabı bir qətrə də olsa ağıl sahibi olan hər bir insana məlumdur. O, Kitab əhlinə də məlumdur. Onlar gözəl bilirlər ki, İbrahim və digər peyğəmbərlər (onlara Allahın salamı olsun) yəhudi və ya xristian olmayıblar, lakin onlar bu biliyi gizlədirlər və haqqı təsdiq etməkdən boyun qaçırırlar. Belə davranış isə böyük ədalətsizlikdir.\n\nÜmumiyyətlə, əlində Allahın şəhadət verdiyi həqiqət olduğu halda, onu gizlədən zalımdan daha zalım kim ola bilər? Bu şəhadət onlara insanlar tərəfindən verilməmişdi – o, Allahdan alınmışdı və onlar Onun tələblərini yerinə yetirməliydilər. Lakin onlar həqiqəti gizlədir və tamamilə əks bəyanatlar verirdilər. Onlar haqqı təkcə gizlətməklə və elan etməkdən boyun qaçırmaqla qalmırlar – onlar yalanı təntənəli surətdə bəyan edir və onu insanlar arasında yayırlar. Məgər belə bir rəftar ən amansız zalımlıq deyil? Allaha and olsun, bu – elə bir müdhiş zalımlıqdır ki, Kitab əhli ona görə ən dəhşətli cəza alacaq!\n\nMəhz buna görə, Fövqəluca Allah xəbər verir ki, O, Kitab əhlinin əməllərini unutmur. O, onların törətdiyi bütün cinayətlərini hesaba alır və layiq olduqları əvəzi onlar üçün saxlayır. Bu əvəz necə də pisdir! Zalım günahkarların məskəni olacaq Cəhənnəm necə də dəhşətlidir!\n\nİnsan əməllərinin və onların layiq olduqları əvəzi xatırlandıqdan sonra, Allahın qüdrətindən və hərşeyiəhatəedən elmindən bəhs edən Quran ayələrinin üslubu belədir. Bu, Allahın qullarını Cənnət mükafatları ilə cəzb etməyə və onları cəzalandırılmaqdan çəkindirməyə imkan verir. Dini hökmlərdən sonra Allahın gözəl adlarının yada salınması onu göstərir ki, İslam şəriəti və onun ədalətli cəza qanunları ilahi fəaliyyətin və Allahın sifətlərindən təzahür edən mütləq nəticələrdən biridir.",{"from":1137,"to":1137,"text":2059},"Bu ayənin təsirindən biz artıq bəhs etmişik. Allah onu təkrarlayıb ki, insanlar öz ümidlərini xəlq edilmişlərə bağlamasınlar. İnsan, öz əcdadlarının və valideynlərinin əməllərinə deyil, öz əməllərinə güvənməlidir, çünki ona əsil fayda, boşboğazcasına özünü adlı-sanlı insanların davamçıları adlandırmaqdan deyil, ancaq etdiyi xeyirxah əməllərdən gələ bilər.",{"from":1140,"to":1140,"text":2061},"Bu gözəl ayə Quran möcüzələrindən birini özündə əks etdirir, möminlərə təsəlli və təskinlik verir, onların qəlbinə inam gətirir, mürtədlərin etirazları haqqında xəbər verir, üç nəzər nöqtəsindən bu etirazları təkzib edir, haqqa müqavimət göstərənlərin və Allahın iradəsinə tabe olanların xüsusiyyətləri haqqında məlumat verir.\n\nFövqəluca Allah buyurur ki, anlaqsız və fərasətsiz adamlar Onun hökmlərinə və qanunlarına etiraz edirlər. Onların özlərinə nəyin fayda verəcəyindən xəbərləri belə yoxdur. Əksinə, onlar öz qəlblərini puç edir və onları çox ucuz qiymətə satırlar. Məhz yəhudilər, xristianlar və onlara bənzər zalımlar Allahın hökmlərinə və qanunlarına müqavimət göstərərək belə davranırlar.\n\nBelə bir ayənin nazil edilməsi, ilk vaxtlarda namaz zamanı müsəlmanlara Qüdsə tərəf üz tutmağın əmr edilməsi ilə əlaqədardır. Onlar Məkkədə olduqları zaman və Mədinəyə hicrət etdikdən il yarım sonraya qədər bu, belə davam etmişdir. Bu hökm özündə böyük hikmətə dəlalət edirdi və onun bir hissəsini Allah bizə açmışdır. Lakin sonralar, Özünün İlahi Hikmətinə müvafiq olaraq, Allah müsəlmanlara üzlərini Kəəbəyə tərəf çevirmək hökmü verdi.\n\nFövqəluca Allah bildirir ki, axmaqların arasında hökmən elələri də olacaq ki, deyəcəklər: “Niyə müsəlmanlar əvvəllər üz tutduqları qiblədən üz döndərməyi qərara aldılar? Onların bir daha Qüds tərəfə üz çevirməməsinə səbəb nədir?”\n\nŞübhəsiz ki, belə mülahizələr Allahın iradəsinə qarşı yönəldilmiş etirazlar və Onun mərhəmətini inkar etməkdir və möminləri ruhlandırmaq üçün Fövqəluca Allah fasiqlərin belə edəcəklərini onlara xəbər verir və deyir ki, belə sözləri ancaq dözümsüz və dindarlıqdan məhrum olmuş anlaqsız axmaqlar deyəcəklər. Belə şübhələrin yarana biləcəyinin müsəlmanlara xəbər verilməsi ilə, onlar axmaqların sözlərinə diqqət verməməliydilər, çünki ağıllı insan heç vaxt səfehlərin etirazına əhəmiyyət verməz və onlara baş qoşmaz.\n\nBu ayədən belə nəticə çıxarmaq olar ki, Allahın hökmlərinə ancaq axmaqlar, cahillər və tərs adamlar etiraz edirlər, halbuki əməlisaleh möminlər və ağıllı dindarlar Allahın qanunlarını həm sözlə və həm də əməlləri ilə qəbul edir və onlara itaət göstərirlər. Bax elə buna görə Fövqəluca Allah buyurur: “Allah və Onun Elçisi bir işə hökm verdiyi zaman heç bir mömin kişi və mömin qadın öz işlərində istədikləri qərarı verə bilməzlər. Allaha və Onun Elçisinə asi olan kəs, əlbəttə ki, açıq-aydın azğınlığa düşmüşdür” (Əhzab, 33\u002F36);\n\nXeyr! Sənin Rəbbinə and olsun ki, onlar öz aralarında baş verən çəkişmələrdə səni hakim hesab etməyincə, sonra da verdiyin hökmlərə görə özlərində bir sıxıntı duymadan tam təslim olmayınca iman gətirmiş olmazlar” (Nisa, 4\u002F65);\n\n“Aralarında hökm vermək üçün Allahın və Onun Elçisinin yanına çağırıldıqda möminlərin sözü ancaq: “Eşidirik və itaət edirik!” – demələridir. Nicat tapanlar da məhz onlardır” (Nur, 24\u002F51).\n\nİnsan başqa cür hərəkət edərsə, onda o, – axmaqdır və təkcə bu bəs edər ki, onun sözlərinə rədd cavabı verməyəsən və o sözlərə xüsusi əhəmiyyət göstərməyəsən. Lakin Fövqəluca Allah Özü onların şübhəli ittihamların cavabsız qoymur və şübhələrini dağıdır, çünki onlar bəzi insanları azdıra bilərdi. Fövqəluca Allah Öz Elçisinə (s.ə.s.) buyurur ki, şərq də, qərb də Allaha məxsusdur, O, kimə istəyirsə, ona doğru yolu göstərir. Şərq və qərb Allahın mülküdürsə, onda qalan bütün tərəflər də Ona məxsusdur. O, istədiyini doğru yola yönəltmək hakimiyyətinə malikdir və, İbrahim peyğəmbərin (ə.) etdiyi kimi, namaz zamanı Öz qullarına üzlərini Kəəbəyə tərəf çevirməyə hökm verməyə qadirdir.\n\nEy müsəlmanlar! Nadanlar niyə üzünüzü Allaha məxsus olan bir tərəfə çevirməyinizə etiraz edirlər? Siz ki, üzünüzü Rəbbin mülkünə məxsus olmayan tərəfə çevirmirsiniz və təkcə bu kifayətdir ki, Onun hökmünə tabe olasınız. Nəzərə alsaq ki, Allahın hökmü bir nemət, xeyirxahlıq və Allahın məsləhətidir, onda bu hökmə qarşı etiraz etmək Onun nemətini inkar etməyə bərabərdir və bunun səbəbi də adamların sizin paxıllığınızı çəkmələri və zalımlıqlarıdır.\n\nAllahın istədiyinə doğru yol göstərməsi haqqında ayə ümumi mənaya malikdir, lakin ümumi mənalı müqəddəs mətnlər həmişə onların mahiyyətini dəqiqləşdirən digər xüsusi mətnlərlə müqayisə edilməlidir. Doğru rəhbərliyin və yoldan azmanın törəməsinin öz səbəbləri var ki, onlar Allahın Hikməti və Ədalətinə uyğun olaraq müəyyənləşdirilmişdir. Allah Öz Kitabında qula düzgün rəhbərliyin nəsib olmasının və onun hidayət yoluna gəlməsinin səbəblərini dəfələrlə xatırladır. Fövqəluca Allah buyurur: “...Artıq sizə Allahdan bir nur (Muhəmməd) və açıq-aydın bir Kitab gəldi. Allah, Onun rizasını arayan şəxsləri bu Kitabla əmin-amanlıq yollarına yönəldir...”( Maidə, 5\u002F15-16). Bu ayələrdə müsəlman millətinin bütün işlərində düzgün rəhbərliyə və Rəbbin böyük mərhəmətinə layiq görülməsinin səbəbləri xatırlanır.",{"from":1144,"to":1144,"text":2063},"Müsəlman milləti orta yol tərəfdarıdır və bütün millətlərin ən yaxşısı və ən ədalətlisidir. Bütün digər millətlər bu orta yolun hər iki və təhlükəli tərəflərində yerləşirlər. Müsəlmanlar dinlə bağlı olan məsələlərdə ifrata varmırlar.\n\nPeyğəmbərlərə münasibətdə isə, Allahın peyğəmbərlərini həddən artıq yüksəldən xristianlar və digər yolunu azmışların, bir tərəfdən, peyğəmbərləri kobudcasına inkar edən yəhudilər və onlar kimi mürtədlər arasında digər tərəfdən, müsəlmanlar orta mövqe tuturlar. Müsəlmanlar, mömin olduqları üçün, bütün peyğəmbərlərə inanırlar.\n\nDini hökmlərə münasibətdə müsəlmanlar, ifrat inadcıllıq və sərtlik göstərən yəhudilərlə dini qanunlara etinasız yanaşan xristianlar arasında orta mövqe tuturlar.\n\nİbadət ayinlərinə, təmizlənmə mərasimlərinə və haram yeməklərə münasibətdə də müsəlmanlar, ancaq məbədlərdə və sinaqoqlarda dualarını icra edən, suyun təmizləyici qabiliyyətini inkar edən və öz zalımlıqları üzündən bir sıra faydalı yeməkləri yemək haqqı olmayan yəhudilərə özlərini oxşatmırlar və onlar üçün natəmiz və ya haram bir şey olmayan, bütün sürünənləri və yeriyənləri qidalanmaq üçün yeməyə icazə verən xristianlara da özlərini oxşatmırlar. Müsəlmanlar ən düzgün və mükəmməl qaydada təmizlənirlər. Allah onlara qidalanmaq üçün faydalı yeməklər və içkilər işlətməyə, gözəl paltar geyməyə, və onlara qadağan edilməmiş qadınlarla evlənməyə icazə vermişdir. O, onlara, yeməyə zərərli olan məhsulları və içkiləri, geyməyə ziyanlı paltarları və layiq olmayan nikahı qadağan etmişdir.\n\nAllah müsəlmanlara kamil bir din verməklə onlara iltifat göstərmiş, ən gözəl əxlaq və ən xeyirli əməllər öyrətmişdir. Allah onlara bilik və dözüm, ədalət və xeyirxahlıq nəsib etmişdir ki, digər dini icmalar buna layiq görülməmişlər. Bu keyfiyyətlərin sayəsində müsəlmanlar ən kamil, ən mötədil və ədalətli millət olmuş və özlərinin ədalətliliyi və qərəzsizliyinə görə bütün bəşəriyyətə şahidlik etmək haqqı qazanmışlar.\n\nMüsəlmanlara istənilən dini əqidə tərəfdarları haqqında mühakimə yürütmək imkanı verilmişdir. Əgər müsəlman icması bir insanı qəbul edib tanıyırsa, o, həqiqətən nüfuz sahibi olmağa layiqdir. Müsəlmanların qəbul etmədiyi adam, nəsibsiz və səfildir. Lakin belə bir sual da çıxa bilər: Allah niyə müsəlmanların başqa dini əqidə sahibləri haqqında mühakiməsini hesaba alır, halbuki, çəkişən tərəflərin birinin digərinə qarşı ittihamını qəbul etməyə yol verilmir? Məsələ orasındadır ki, çəkişən tərəflərdən birinin digərinə qarşı irəli sürdüyü ittihamı, onun doğruluğuna şübhə edildikdə, onun günahkarlığının sübutu hesab edilmir. Müsəlman millətinə münasibətdə isə onun ədalətli və qərəzsizliyi şəkk-şübhə doğurmur. Bütün hallarda şahidlik ədalətli və düzgün hökmün çıxarılmasına yardım etməlidir və bunun üçün də şahid qərəzsiz və kifayət qədər məlumatlı adam olmalıdır. Bu iki keyfiyyət müsəlman millətinə xas olan özəllikdir və buna görə də onun şahidliyi rədd edilmir. Kimsə müsəlman millətinin üstünlüyünə şübhə etsə və dəlil-sübut tələb etsə, müsəlmanların üstünlüyünü bəşəriyyətin ən yaxşı nümayəndəsi – Muhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) özü təsdiq edəcəkdir. Məhz buna görə, Allah bəyan edir ki, Peyğəmbər (s.ə.s.) müsəlmanlara şahidlik edəcəkdir.\n\nQiyamət günü Allah elçilərindən haqqı bəşəriyyətə çatdırdıqlarını soruşarkən kafir xalqlar haqqın onlara çatdırıldığını inkar edəcəklər, lakin müsəlman milləti Həmin gün digər dinlərə mənsub olan millətlərə qarşı şahidlik edəcəkdir. Məhz onda peyğəmbərlər müsəlmanları özlərinin doğruçuluğuna şahid göstərəcəklər, Muhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) isə müsəlmanların doğru danışdıqlarına şəhadət verəcəkdir.\n\nBu ayə müsəlmanların yekdil rəyinin təkzibolunmaz dəlil olduğunu və müsəlman millətinin bütövlükdə yanılmayacağını təsdiq edir. Bu deyilənləri, müsəlman millətinin orta yolu tutması baxımından, ayənin geniş məna kəsb etməsi də bildirir, çünki, əgər bütün müsəlman milləti eyni vaxtda bəzi mülahizələrində yanılsaydı, onda müsəlman milləti bu sözün geniş mənasında deyil, ancaq bəzi məsələlərdə ədalətli ola bilərdi. Bu ayə, hökm çıxarmağın, şahidlik etməyin və dini fitva verməyin ancaq ədalətli müsəlmanların haqqı olduğunu sübut edir.\n\nSonra Fövqəluca Allah xəbər verir ki, əvvəllər namaz qılınan zaman müsəlmanlara üzlərini Qüds tərəfə çevirməyi tapşırmışdı ki, kimin Elçisinin (s.ə.s.) ardıyca gedəcəyini, kiminsə geriyə dönəcəyini öyrənsin. Bu ayədə, Allahın Öz qullarını mükafatlandıracağı və cəzalandıracağı bilik nəzərdə tutulur. Şübhə yoxdur ki, bütün hadisələr haqqında, onlar baş verənədək, hər şey Allaha məlumdur. Lakin belə məlumatı əsasında O, insanları nə mükafatlandırır və nə də cəzalandırır, çünki Allahın ədaləti kamildir və Allah istəyir ki, həqiqəti bütün qullarına çatdırsın ki, onlar bilməməzlikləri ilə özlərini doğrultmağa çalışmasınlar. İnsanlar bir əməli həyata keçirdikdə, ona görə ya mükafatlandırılır, ya da cəzalandırılırlar.\n\nBütün deyilənlərdən belə nəticə çıxır ki, Allah əvvəllər namaz zamanı müsəlmanlara üzlərini Qüdsə tərəf çevirməyi ona görə tapşırır ki, onları sınaqdan keçirsin və Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) iman gətirənləri və hər hansı bir şəraitdə onun ardınca getməyə hazır olanları müəyyənləşdirsin. Mömin şəxs belə davranmalıdır, çünki o, quldur və Allahın iradəsindən asılıdır, Onun hökmlərini yerinə yetirməlidir. Bundan başqa, əvvəlki Kitablarda bildirilirdi ki, möminlər namaz vaxtı üzlərini Kəəbəyə tərəf çevirəcəklər. Buna görə də, ona tərəf çevrilmək hökmü, doğrudan da haqqa can atan hər bir kəsin imanını və mütiliyini artırmalı idi. Geriyə dönən, həqiqətdən üz çevirən və öz istəklərinin düşkünü olan günahkarlara gəldikdə isə, nazil edilmiş hökm, sadəcə, onların küfrünü və çaşqınlığını artırırdı və buna görə də onlar öz şər əməllərini şübhələrə əsaslanan naqis sübutlarla müdafiə etməyə başlayaraq, həqiqi biliklərə istinad etmədilər.\n\nÜzlərini Kəəbəyə tərəf çevirmək, Allahın doğru yola yönəltdiyi əsil möminlərdən başqa, hamı üçün çox ağır oldu. Onlar Allahın nemətini qiymətləndirib qəbul etdilər və öz Rəbbinə həmd etdilər ki, O, onlara, dünyada bütün yerlərdən üstün olan və ziyarət edilməsi İslamın əsas sütunlarından sayılan, törədilmiş günahları yuyan əzəmətli məscidə tərəf üz döndərməyə imkan vermişdir. Məhz bunu dərk etmələri möminlərin Allahın hökmünü yerinə yetirməsini asanlaşdırdı, halbuki bütün qalan insanlar üçün bu hökm ağır bir yükə çevrilmişdi.\n\nSonra Fövqəluca Allah xəbər verir ki, O, müsəlmanların imanının yox olmasına heç vaxt imkan verməyəcək. Fövqəluca Allaha Öz qullarının imanını unutmaq yaraşmaz. Belə bir şey ağlasığmazdır və mümkünsüzdür və ayə bu barədə Allahın İslama və haqq dinə yönəltdiyi hər bir insan üçün böyük müjdədir. Allah onların dinini hökmən qoruyacaq və yox olmağa qoymayacaq, özü də Onun qayğısı iki şəkildə təzahür edəcəkdir. Birincisi, O, Öz qullarının dinini həyəcanlı sınaqlardan, yanlış baxışlardan və onu dağıda, korlaya və kiçildə bilən hər şeydən qoruyur. İkincisi, O, Öz qullarının imanını artırır və onları, onların imanını artıran və əminliklərini gücləndirən əməllərə doğru ruhlandırır.\n\nAllah onları ilk dəfə Öz dininə gətirəndə onlara iman bəxş etmişdi və O, mütləq onların dinini müdafiə edəcək və onların əqidəsini, əcrini artıraraq, onları qəm-qüssədən qoruyaraq, onlara kamil nemətini göstərəcək. Müsəlmanlar imtahana çəkildikdə, bunun məqsədi əsil möminləri yalançılardan ayırd etmək olacaqdır. Belə sınaqlar möminləri paklaşdırır və onların doğruçuluğunu üzə çıxardır.\n\nLakin belə bir yanlış təsəvvür də yarana bilər ki, Allahın növbəti hökmü bir sıra möminlərin imandan əl çəkməsinə səbəb olmuşdur. Axı Fövqəluca Allah deyir ki, bu hökmün vasitəsilə Elçinin (s.ə.s.) ardıyca gedənlər və geriyə dönənlər aşkar edilmişdir. Belə yanlış mülahizələrin yaranmasının qarşısını almaq üçün Fövqəluca Allah xəbər verir ki, həqiqi möminlərin imanının yox olmasına heç vaxt imkan verməyəcək, çünki hər bir sınağın ağırlığı həmişə onların imanı ilə həmahəng olur.\n\nAllah həmçinin, müsəlmanlara namazlarında Kəəbəyə tərəf üz çevirmələrini əmr edənə qədər vəfat etmiş möminlərin imanlarının hədər getməsinə yol verməyəcək. Onlar öz vaxtında Allaha və Onun Elçisinə (s.ə.s.) layiqincə itaət etmişdilər və bütün həyatı boyu Ona tabe olmağa hazır idilər. Bu Quran ayəsi Sünnə və cəmaət tərəfdarlarının əməlinin imanın hissəsi olması barədə dəlillərindən biri idi.\n\nSonra Allah Özünün insanlara hədsiz mərhəməti və rəhmi haqqında xəbər verir. Bu keyfiyyətləri sayəsində Allah Öz səmimi qullarına göstərməyə başladığı nemətini axıradək davam etdirir; onlarla və ancaq sözdə iman gətirən, qəlblərinə imanın girmədiyi münafiqlər arasında fərq qoyur; möminləri onların imanını artıran və onları daha yüksək dərəcələrə yüksəldən sınaqlardan keçirir və habelə onların üzünü ən əzəmətli və böyük məscidə sarı çevirir.\n\n[1] Etikaf – məsciddə tənhalığa çəkilərək müəyyən dövr üçün oradan çıxmadan edilən ibadətdir. F.S.\n\nF 128-ci ayə nəzərdə tutulur. F.S.",{"from":1148,"to":1148,"text":2065},"Fövqəluca Allah Öz Peyğəmbərinə (s.ə.s.) xəbər verir ki, O, onun tez-tez ətrafa baxdığını və Kəəbəyə yönəlmək üçün vəhyin nazil olmasını gözləyərək, səmaya diqqət yetirdiyini görür. Allah demir ki, Peyğəmbər (s.ə.s.) göyə nəzər salır, O, buyurur ki, o, üzünü səmaya sarı çevirir. Bu isə onun maraqlandığını və qayğılandığını xüsusilə vurğulamaq üçün idi. Bundan başqa, əgər insan üzünü bir səmtə çevirirsə, onun baxışları da o tərəfə yönəlir.\n\nSonra Fövqəluca Allah Öz Elçisinə (s.ə.s.) buyurur ki, namaz vaxtı üzünü, Allahın Elçisinin (s.ə.s.) çox sevdiyi Kəəbəyə sarı çevirsin. Bu hal Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) üstün tutulduğunu xüsusilə qeyd edir, axı Fövqəluca Allah Özü onu razı salmaq istəyir.\n\nƏvvəlki ayələrdə namaz qılarkən məhz hansı tərəfə üzünü tutmaq xatırlanmadığı üçün, sonra Fövqəluca Allah xəbər verir ki, üzünüzü Məscidülharama tərəf çevirmək lazımdır. “Üz” dedikdə, əlbəttə ki, insan bədəninin ön tərəfi nəzərdə tutulur. İnsan harada: suda və ya quruda, şərqdə və ya qərbdə, cənubda və ya şimalda – olmasından asılı olmayaraq, namaz qılarkən üzünü Məscidülharama tərəf çevirməlidir.\n\nBu ayə, üzün Kəəbəyə tərəf çevrilməsinin fərz və nafilə namazlarının şərtlərindən olduğunu təsdiq edir. Əgər insan üzünü bilavasitə Kəəbəyə tərəf çevirə bilərsə, o bunu etməlidir. Əgər o, bunu edə bilmirsə, ona Kəəbə səmtinə üzünü çevirmək kifayətdir. Bu ayədən həm də belə bir nəticə çıxır ki, əgər namaz qılan bütün gövdəsi ilə Kəəbədən kənara çevrilərsə, namazı qəbul olunmaz, çünki istənilən hökm əks hərəkətlər etmənin qadağan olunduğunu nəzərdə tutur.\n\nƏvvəlki ayələrdən birində Fövqəluca Allah Kitab əhlinin və digər cahillərin Kəəbə tərəfə üz tutmağa etiraz etdiklərini xatırladır və onların etirazına cavab verir. Bu ayədə Allah xəbər verir ki, Kitab əhli arasında din alimləri bilirlər ki, sən tamamilə doğru davranırsan, çünki bu barədə bilikləri öz Kitablarından oxuyurlar. Buna baxmayaraq, onlar etiraz etməkdə və müqavimət göstərməkdə davam edirlər, axı onlar tərs və zalım adamlardır. Lakin bu, müsəlmanları kədərləndirməməli və onlar belə hallara diqqət yetirməməlidirlər, çünki etirazla çıxış edənlər o vaxt insanı qəmgin və narahat edə bilər ki, həqiqət aydın olmasın və etiraz edən haqlı olsun. İnsan özünün doğru yolda olduğuna qəti əmindirsə və ona etiraz edən tərs inadcılın biri, sözləri yalan və nöqsanlıdırsa, onda o, belə etirazlara fikir verməməlidir. Əksinə, o, çox yaxın vaxtlarda ona etiraz edənin ya bu dünyada, ya da Axirət həyatında cəzaya düçar olacağını gözləməlidir. Məhz buna görə, Allah qeyd edir ki, O, insanların əməllərinə etinasızlıq göstərmir və onları saxlayır ki, hər kəs layiq olduğu əvəzi ala bilsin. Bunun yada salınması haqqın düşmənlərinə xəbərdarlıq və möminlər üçün təsəllidir.\n\nMuhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) o dərəcədə böyük şövqlə insanları doğru yola yönəltmək istəyirdi ki, bir təsadüfi belə nəzərdən qaçırmadan, ətrafda olanlara məsləhətlərini verirdi. İnsanlar Allahın iradəsinə tabe olmaqdan boyun qaçıranda, o, olduqca bərk kədərlənirdi. Kafirlərin arasında çoxları var idi ki, Allahın hökmlərinə qarşı həyasızlıqla qiyam edir, Allahın elçilərini təkəbbürlə inkar edir və şüurlu surətdə doğru yolla getməkdən boyun qaçırır və, beləliklə, ona düşmənçilik münasibəti bəsləyirdilər. Məhz yəhudilər və xristianlar belə davranırdılar. Kitab əhli olduqları halda, onlar birinci olaraq şüurlu surətdə Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) iman gətirməyi rədd etdilər. Onların kafirliyi cahilliklərinin və bilməməzliklərinin nəticəsi deyildi, çünki onlar onun (s.ə.s.) doğruçuluğuna qəti inanırdılar. Elə buna görə də, sonra Fövqəluca Allah buyurur:",{"from":1152,"to":1152,"text":2067},"Ey Muhəmməd! Sən Kitab əhlinə öz sözlərinin və xütbələrinin doğruluğunu təsdiq edən dəlillər və möcüzələr göstərə bilərsən. Onlar buna baxmayaraq, sənin qiblən tərəfə üz döndərməyəcəklər, çünki onu qəbul etmək səni qəbul etməyə bərabərdir və elə buna görə də qiblə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bunun səbəbi isə onların haqdan şüurlu surətdə üz döndərən inadcıl və tərs insanlar olmasıdır.\n\nMöcüzələr təkcə o şəxslərə fayda verir ki, onlar haqq olanı axtarır və onun barəsində müəyyən şübhələr keçirir. Belə insanlar aşkar möcüzələr sayəsində həqiqəti aydınlaşdırırlar. Həqiqətlə qəti olaraq razılaşmayacaqları niyyətində olan fasiqlərə gəldikdə isə, onlar Allahın möcüzələrindən faydalanmaq qabiliyyətinə malik deyillər.\n\nBundan başqa, Kitab əhlinin öz aralarında böyük ixtilaflar mövcuddur – onların bir qismi o birilərinin qibləsini tanımağı rədd edirlər. Ona görə də onların sənin qiblənə tərəf dönməkdən boyun qaçırmalarında təəccüblü bir şey yoxdur. Onlar əsil paxıl düşmənlərdir. Onlar sənin qiblənə dönməyəcəklər, sən də onların qibləsinə dönən deyilsən.\n\nAllah buyurur ki, Muhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) Kitab əhlinin qibləsinə tərəf çevrilən deyil və bu ayə, onların qibləsi tərəfə dönmə, sadəcə, qadağan edilməsindən başqa, daha dərin mənaya malikdir. Bu hal, Kitab əhli ilə razılaşmamanın – Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) şəxsi keyfiyyətlərindən biri olmasını xüsusilə nəzərə çarpdırır. Bu isə o deməkdir ki, onun Kitab əhlinin qibləsinə tərəf dönməsi ağlasığmaz və mümkün olmayan bir şeydir. Fövqəluca Allah həm də demir ki, Kitab əhli, onların doğruluğunu təsdiq edən möcüzələr göstərə bilərlər, çünki onların iddiaları tamamilə əsassızdır.\n\nHəqiqət inkaredilməz dəlillərlə sübuta yetirildikdə, şübhəli etirazlara cavab vermək zəruriyyəti aradan qalxır; belə etirazlar saysız-hesabsız ola bilər. Onların əsassızlığı tamamilə aydındır, çünki mübahisə doğurmayan həqiqətə zidd olan nə varsa, yalandır. Buna görə, şübhəli sübutları və iddiaları təkzib etmək vacib deyil.\n\nSonra Fövqəluca Allah Kitab əhlinin istəklərinə imkan verməyi Öz Elçisinə (s.ə.s.) qadağan edir. Allah onların əqidəsini din adlandırmır, çünki onlar yalnız öz istəklərinə istinad edir və qəlblərinin dərinliyində həqiqi dinə ibadət etmədiklərini dərk edirlər. İnsan dindən üz döndərdikdə, o, labüd olaraq öz nəfsinə tabe olur. Məhz buna görə, Fövqəluca Allah buyurur: “Nəfsinin istəyini ilahiləşdirən kimsəni gördünmü?...” (Furqan, 25\u002F43).\n\nMuhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) məlum idi ki, o, haqqın tərəfindədir, Kitab əhli isə yalana sitayiş edir. Əgər bundan sonra o, onların istəklərinə göz yumsaydı, o, mütləq zalım günahkarların sırasına düşərdi. Həqiqəti və yalanı bilən və yanlış yalana şüurlu surətdə üstünlük verən adamdan daha zalım kim ola bilər?\n\nBu ayə Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) müraciət etsə də, əslində onun (s.ə.s.) bütün xələflərinə aiddir. Əgər Kitab əhlinin istəklərinə yol vermək Peyğəmbəri (s.ə.s.), onun yüksək məqamına və çoxsaylı saleh əməllərinə baxmayaraq, zalım günahkara döndərə bilərdisə, onda yerdə qalan bütün insanlar üçün bu günah daha böyük təhlükədir.\n\nQeyd etmək lazımdır ki, “izən” (“o vaxt”) sözü bu ayədə ona görə işlədilmişdir ki, heç kim sonuncu budaq cümləsini bu ayənin əsas mətnindən ayırmasın və hətta bunu heç xəyalına belə gətirməsin.",{"from":1156,"to":1156,"text":2069},"Fövqəluca Allah bəyan edir ki, Kitab əhli Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) doğrudan da Allahın Elçisi (s.ə.s.) olduğunu və onun (s.ə.s.) moizələrinin əsil həqiqətdən xəbər verdiyini qəti bilirdilər. Onlar onu, öz oğullarını tanıdıqları kimi, tanıyırdılar. Onların Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) peyğəmbərliyinə əmin olmaları o dərəcədə böyük idi ki, bunda azacıq da olsa, heç bir şübhələri yoxdu. Buna baxmayaraq onlar onun (s.ə.s.) peyğəmbərlik vəzifəsinə fərqli yanaşırdılar.\n\nOnların böyük bir hissəsi ona iman gətirməkdən boyun qaçırdılar və şüurlu surətdə həqiqəti gizlətməyi üstün tutdular. Fövqəluca Allah buyurur: “...Allahın onlara nazil etdiyi şəhadəti gizlədən kimsələrdən daha zalım kim ola bilər?...” (Bəqərə, 2\u002F140). Allah belə kafirlər haqqında xəbər verir ki, Öz Elçisinə (s.ə.s.) və möminlərə təsəlli olsun və onları Kitab əhlinin törədə biləcəyi şərdən və onların arasına yaya biləcəyi şübhələrdən xəbərdar etsin. Kitab əhlinin digər hissəsi həqiqəti şüurlu surətdə gizlətmirdi. Onların bəziləri haqqa iman gətirdilər, digər hissəsi isə öz nadanlığı üzündən kafir qaldılar.\n\nHəqiqi biliklərə malik olan insan həqiqəti, gözəl ifadələrdən istifadə etməklə, sözlərini dəlillərlə təsdiq etməklə, hikmətli və ibrətamiz şəkildə bəyan etməli, izahını verməli və digər üsullardan istifadə etməklə doğru-düzgün təqdim etməlidir. O, həm də bütün üsullardan yararlanaraq yalanı ifşa etməli, onu həqiqətdən ayırmalı, onun naqisliyini və eybəcərliyini vurğulamalıdır. O ki qaldı haqqı gizlətməyi üstün tutan Kitab əhlinə, onlar tamamilə əksinə hərəkət etdilər.",{"from":1160,"to":1160,"text":2071},"Ey Muhəmməd! Sənin Təlimin bütün başqa təlimlərdən daha çox haqq adlandırılmağa layiqdir, axı o, əzəmətli məqsədlər, gözəl əxlaq və mənəvi təmizlik üzərində qurulmuşdur. O, insanları onlara fayda verən şeylərə dəvət edir və onları, zərər vura bilən hər şeydən, qoruyur. O Təlim sənin Rəbbin tərəfindən nazil edilmişdir, Onun ilahi qayğısı sənə nazil etdiyi Müqəddəs Quranda özünü göstərmişdir. O, idrakı və qəlbi tərbiyə edir və özündə mütləq neməti əks etdirir və ona şübhə etmək sənə yaraşmaz. Əksinə, sən onun haqqında düşünməli və möhkəm əqidəyə nail olmalısan, axı Müqəddəs Kitab üzərində düşünmək insanı şübhələrdən xilas edir və onun etiqadını mükəmməlləşdirir.",{"from":1164,"to":1164,"text":2073},"Bütün dinlərin məsləkdaşları ibadət mərasimləri zamanı üzlərini müəyyən bir səmtə tərəf tuturdular ki, o, heç vaxt həlledici əhəmiyyətə malik olmamışdı. Müxtəlif dini şəriətlərdə istiqamət dövrdən və şəraitdən asılı olaraq dəyişirdi. Hökümlərin bəzisi ilə digərləri ləğv edilir və dindarlar digər səmtə üz çevirmək əmri alırdılar. Bu zaman ən vacib şərt kimi, Allaha itaət və Ona yaxınlaşmağa səy göstərmək, həmişə əsas olaraq qalırdı. Məhz bu keyfiyyətlər uğur qazanmanın və Allahın mərhəmətinə nail olmanın rəhnidir. Əgər insan həmin keyfiyyətlərə malik deyilsə, o, həm bu dünyada, həm də Axirət həyatında ziyana düşəcəkdir. Əgər o, bu keyfiyyətlərə malik olarsa, onda əsil qazanc əldə etmiş olar. Bu müddəa bütün şəriətlər üçün ümumi əsasdır və Allah məhz buna görə bəşəriyyəti xəlq etmiş və ona riayət etməyi buyurmuşdur.\n\nYaxşı işlərin görülməsində müsəlmanların bir-biri ilə yarışması haqqında hökm, sadəcə xeyirli işlər görmək barədə hökmdən daha genişdir. İnsan ətrafdakıların yaxşı əməllərini müəyyən etməyə çalışarkən, belə əməlləri başqalarından əvvəl və həm də tam qüsursuz və ən yaxşı şəraitdə yerinə yetirməyə səy göstərir. Əgər bu dünyada xeyirxah işlərin görülməsində başqalarını ötüb keçmək ona müyəssər olursa, onda o, Axirət həyatında Cənnət bağlarına başqalarından əvvəl düşməyə və ən yüksək dərəcələrə yetişməyə nail olacaqdır.\n\nYaxşı əməl dedikdə, şəriətin müəyyən etdiyi bütün vacib (fərz) və könüllü surətdə yerinə yetirilən tələbləri nəzərdə tutulur ki, bunlar: namaz, oruc, zəkat, həcc, ümrə, cihad və insana, cəmiyyətə fayda verən hər hansı digər xeyirxah əməllərdir.\n\nNəzərə alaq ki, insanları xeyirxah əməllər yerinə yetirməkdə yarışmasına təkan verən ən güclü amil Allahın vəd etdiyi mükafatı və həm də Fövqəluca Allahın Öz Qüdrəti sayəsində bütün insanları mütləq bir yerə toplayacağını bildirməsidir. Bu, hər bir insanın layiq olduğu əvəzi alacağı Qiyamət günü baş verəcəkdir. Bununla əlaqədar Fövqəluca Allah buyurur: “Göylərdə və yerdə nə varsa, Allahındır. Bu, Allahın pislik edənlərə əməllərinin cəzasını verməsi, yaxşılıq edənləri isə ən yaxşısı ilə mükafatlandırması üçündür”[1].\n\nBu şanlı ayədən çıxan nəticə belədir ki, insan, onun yaxşı əməllərini müşayiət edən hər bir ləyaqətli şəraitdən faydalanır. Buna aid olanlar: yerinə yetirilməsi vaxtının ilk saatında qılınan namaz, ötürülmüş orucun qəzasının ləngidilmədən yerinə yetirilməsi, ilk imkan yaranan kimi həcc və ümrə ziyarətinə can atma, zəkatın gecikdirilmədən ödənilməsi, ibadət ayinlərinin yerinə yetirilməsi zamanı arzuolunan hərəkətlərin icra edilməsi və müvafiq nəzakət qaydalarına riayət olunmasıdır. Bu ayə heyrət ediləsi dərəcədə yığcam və faydalı bir ayədir!",{"from":1168,"to":1168,"text":2075},"Bu ayədə Allah əvvəlcə Öz Elçisinə (s.ə.s.) səfərə çıxdığı zaman və başqa hallarda üzünü Kəəbəyə tutmağı əmr edir. Sonrakı ayədə isə Fövqəluca Allah bu hökmlə bütövlükdə bütün müsəlman millətinə müraciət edir. Fövqəluca Allah həm də bildirir ki, o hökm Rəbdən gələn bir həqiqətdir. Bu müddəanın mənasını gücləndirmək məqsədilə iki (leksik) şəkilçidən istifadə olunmuşdur ki, heç kim onun gerçəkliyinə şübhə etməsin və zənnə qapılmasın ki, bu hökm müsəlmanların məmnun qalmaları üçün nazil edilmişdir və onu yerinə yetirməmək olar.\n\nEy insanlar! Allah sizin əməllərinizə laqeyd deyildir və daima sizə nəzarət edir. Elə buna görə də Onun hökmlərini yerinə yetirərək və qoyduğu hədləri aşmayaraq Rəbbinizi xatırlayın! Sizin əməlləriniz unudulmayacaq. Əksinə, hər biriniz onlara görə əvəzini bütövlüklə alacaq: yaxşılığa görə - yaxşılıq; pisliyə görə - pislik.",{"from":1172,"to":1172,"text":2077},"Biz sizə hökm etmişdik ki, üzünüzü şərəfli Kəəbəyə tərəf çevirəsiniz və Kitab əhli, müşriklər sizinlə mübahisə edə bilməsinlər. Əgər siz üzünüzü həmişəlik Qüdsə tərəf tutsaydınız Kitab əhli sizi bunda günahlandıracaqdılar, çünki əvvəlki Müqəddəs Kitablarda Allahın sonuncu elçisinin Məscidulharama tərəf – Kəəbəyə üz tutacağı qeyd olunmuşdur. Böyük Kəəbəni özlərinin fəxri və İbrahim peyğəmbərin (ə.) dininin hissəsi hesab edən bütpərəst ərəblərə gəldikdə isə, onlar Peyğəmbəri (s.ə.s.) ittiham etməyə başlayacaqdılar ki, o, özünü İbrahimin nəslindən olan davamçısı adlandıraraq, onun qibləsinə tərəf dönmək istəmir. Lakin siz artıq Kəəbəyə tərəf çevrilirsiniz və buna görə Kitab əhli və müşriklər sizə qarşı heç bir dəlil gətirə bilməyəcəklər.\n\nƏgər onlar sizinlə mübahisə etmək istəsələr, zalımlıq etməli olacaqlar, çünki heç bir inandırıcı sübuta əsaslana bilməyəcək və ancaq öz nəfslərinin istəyinə uyaraq zalımlıq edəcəklər. Belə insanları inadından döndərmək mümkün deyil, onların özlərinin doğruçuluğunu sübuta yetirmək istədikləri şübhəli iddialara isə baş qoşmağa dəyməz. Onlardan qorxmayın, axı onların sübutları əbəs və yalandır və əgər bir adam yalanı müdafiə etmək istəsə, o, hökmən Allahın yardımından məhrum olar, haqq tərəfdarları isə, onlardan fərqli olaraq, bütün zamanlarda qüdrətli və güclü qalır və öz düşmənlərini qorxuya salırlar.\n\nFövqəluca Allah bunu yada saldıqdan sonra, təkcə Ondan qorxmağı əmr edir, çünki Onun qarşısında qorxmaq əmin-amanlığın əsasıdır və əgər insan Allahdan ehtiyat etmirsə, onda onu günah işlətməkdən heç nə çəkindirmir və onu Allahın hökmlərini yerinə yetirməyə sövq etmir.\n\nQeyd etmək lazımdır ki, müsəlmanların üzlərini Kəəbəyə tərəf çevirmələri Kitab əhlinin, münafiqlərin və müşriklərin şişirtdiyi böyük bir fitnə yaratdı. Onlar bu hadisəni müzakirə etməyə və insanların qəlbinə şübhələr yaymağa başladılar. Məhz buna görə Fövqəluca Allah nazil etdiyi hökmünü izah edərək onun doğruluğunu bir-neçə üsulla təsdiq etdi.\n\nBirincisi, Allah nazil etdiyi hökmü üç dəfə təkrar etdi, halbuki bir dəfə tamamilə kifayət idi. İkincisi, adətən, Quran hökmləri ya Allahın Elçisinə (s.ə.s.) yönəldilir və bütün müsəlmanlara şamil edilir, ya da bütövlükdə İslam millətinə ünvanlanır. Şərh etdiyimiz hökm əvvəlcə birbaşa Allahın Elçisinə (s.ə.s.) yönəldilmişdi, sonra isə - bütövlüklə İslam millətinə aid edildi. Üçüncüsü, Allah inadkarlıq edən tərs adamların əsassız etirazlarının hamısını rədd etdi və onların şübhəli ittihamlarını bir-birinin ardıyca dağıtdı. Bu barədə artıq ətraflı bəhs etmişik. Dördüncüsü, Allah Kitab əhlinin Allahın Elçisinin (s.ə.s.) onların qibləsinə doğru dönəcəyi ümidini boşa çıxartdı. Beşincisi, Allah xəbər verdi ki, nazil olunmuş hökm Rəbdən gələn haqdır. Hərçənd Böyük və Haqq Allahın bir hökmü tamamilə kifayət idi, buna baxmayaraq, Rəbb onun ədalətli olduğunu təkrarən bir daha təsdiq edir və buyurur: “...Çünki bu sənin Rəbbindən gələn haqdır!...”( Bəqərə, 2\u002F149).\n\nAltıncısı, gizlini və qeybi Bilən Rəbb bildirir ki, Kitab əhli nazil edilmiş hökmün doğruluğuna qəti əmindir və bu şəhadəti qəsdən gizlədirlər.\n\nSonra Fövqəluca Allah qeyd edir ki, Kəəbəyə tərəf dönmək hökmü möminlərə bəxş edilmiş böyük bir nemətdir. Allahın müsəlmanlara bəslədiyi mərhəməti və rəhmi daima artırdı və buna görə hər bir yeni hökm onlar üçün növbəti böyük nemətdi. Onlar üçün ən başlıca nemət isə İslamı qəbul etmələriydi ki, o da Allahın Elçisinin (s.ə.s.) gəlişi və Müqəddəs Quranın vəhy edilməsi ilə mümkün olmuşdu. Qalan bütün nemətlər Allahın bu əsas nemətinə əlavələr idi. Muhəmmədin (s.ə.s.) peyğəmbərlik vəzifəsinin başlandığı vaxtdan ta bu dünya həyatından ayrılanadək bu nemətlərin sayı o qədər çox olmuşdu ki, onların hamısını saymaq da mümkün deyil. Allah onları Öz Peyğəmbərinə (s.ə.s.) və onun davamçılarına bağışlamışdı və nazil edilmiş din kamilliyə nail olduqda, Fövqəluca Allah buyurur: “...Bu gün kafirlər sizi dininizdən döndərməkdən əllərini üzdülər. Onlardan qorxmayın, Məndən qorxun. Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və bir din olaraq sizin üçün İslamı bəyənib seçdim...” (Maidə, 5\u002F3).\n\nSayı-hesabını müəyyən etmək mümkün olmayan və bütün nemətləri və səxavətinə görə layiqincə təşəkkür edə bilməyəcəyimiz Allaha həmd olsun! O, insanlara olan Öz nemətini tamamlamaq qərarına gəlir ki, insanlar hidayət yolunu davam etdirsinlər, yəni haqqı dərk edib, işlərində onu rəhbər tutsunlar. Çoxyaxşılıqedən Fövqəluca AllahF Öz mərhəməti ilə qullarını doğru yola aparan hər şeyi asanlaşdırmış, bu yolla necə getməyi göstərmiş və bütün bunları ən aydın bir şəkildə izah etmişdir. O, hətta inadcıl tərs kafirləri də yaratmışdır ki, onların haqqa dair mübahisələri, haqqın öz əlamətlərini və dəlillərini daha böyük qüvvətlə büruzə verməsinə və aydın nümayiş etdirməsinə təkan versin ki, insanlar yalanın naqisliyinə və əsassızlığına əmin ola bilsinlər. Əgər yalan həqiqətə müqavimət göstərməsəydi, insanların çoxu onun eybəcərliklərini və nöqsanlılığını dərk edə bilməzdilər, axı hər şey müqayisə edildikdə yaxşıca başa düşülür. Əgər gecə olmasaydı, insanlar gündüzün üstünlüyünün əhəmiyyətini anlamazdılar, şər olmasaydı, insanlar xeyri qiymətləndirə bilməzdilər, qaranlıq olmasaydı, insanlar işığın ləzzətini duymazdılar və o cümlədən, yalan olmasaydı, insanlar həqiqəti, haqqı belə ən münasib tərzdə qavramazdılar. Bunlara görə Allaha həmd olsun!",{"from":1176,"to":1176,"text":2079},"Biz sizə böyük lütfkarlıq göstərib, namaz qıldığınız zaman sizə üzünüzü Kəəbəyə tərəf çevirməyə imkan verdik və sizə dininizi daha mükəmməlləşdirən çoxsaylı hökmlər nazil etdik. Lakin Bizim bu nemətlərimiz sizə verdiyimiz ilk xeyirxahlığımız deyildi. Əvvəllər də Biz sizə başlıca nemətimizi əta etmişdik ki, onun ardıyca sonrakılar davam etdirildi. Biz sizə öz mühitinizdən çıxmış alicənab Elçimizi (s.ə.s.) göndərdik. Siz onun əsil-nəcabətini yaxşı tanıyır, doğruçu olduğunu gözəl bilir, onun sözündə etibarlı olmasına və qüsursuz səmimiyyətinə əminsiniz.\n\nElçi (s.ə.s.) sizə Quran ayələrini oxuyur və ecazkar möcüzələr göstərir ki, həqiqəti yalandan, doğru yolu isə azğınlıqdan ayıra biləsiniz. Bu rəmzlər, hər şeydən əvvəl, tövhidi sübuta yetirir və Allahın kamilliyini təsdiq edir. Onlar Elçinin (s.ə.s.) doğruçuluğuna və ona (s.ə.s.) iman gətirməyin zəruriliyinə şəhadət verir. Onlar Axirət həyatının və onun (s.ə.s.) qeyb haqqında söylədiyi hekayətlərin hamısının gerçəkliyini təsdiq edir. Məhz bu ayələrin sayəsində siz doğru yola çıxa və qəti iman sahibi ola bilərsiniz.\n\nElçi (s.ə.s.) sizin əxlaqi keyfiyyətlərinizi və qəlbinizi paklaşdırır, sizi çirkin xislətdən arındıraraq, yüksək əxlaqi ruhda tərbiyə edir. O (s.ə.s.), sizə Tək olan Allaha iman gətirməyə və müşriklikdən xilas olmağa, səmimiləşməyə və şöhrət düşkünlüyündən və özününümayiş mərəzindən qorunmağa, həqiqətsevər olmağa və yalandan qurtulmağa, sədaqətliliyə və xəyanətkarlıqdan, məkrlilikdən uzaqlaşmağa, təvazökarlığa və təkəbbürlülükdən canını qurtarmağa, vicdanlı insanlar olmağa və əxlaqsızlıqdan əl çəkməyə kömək edir. O (s.ə.s.), sizi bir-birinizi sevməyə, dostluq münasibətləri saxlamağa, qarşılıqlı ədavətdən xilas olmağa, bir-birinizdən qaçmamağa, mehribanlıq münasibətlərini qırmamağa və çoxlu digər gözəl keyfiyyətlər qazanmağa dəvət edir.\n\nElçi (s.ə.s.) sizə Müqəddəs Quranın mətnini və mənasını öyrədir, sizə Hikməti öyrədir. Belə rəy var ki, hikmət adı altında Sünnə nəzərdə tutulur. Başqa bir şərhə görə isə, hikmət dedikdə, şəriətin incəliklərini və İslam hüququnu bilmək, hər şeyi öz yerinə qoymağı bacarmaq düşünülür. Sonuncu izahdan belə çıxır ki, Sünnəni öyrənmək Quranı öyrənməyə daxildir, çünki Sünnə Quran ayələrini izah və şərh edir və onların əsil mənasını aydınlaşdırır.\n\nElçi (s.ə.s.) sizə əvvəllər bilmədiklərinizi öyrədir. Çünki onun (s.ə.s.) peyğəmbərliyinin başlanmasına qədər siz açıq-aydın azğınlıq içində idiniz. Siz haqqı tanımırdınız, düzgün hərəkətlər etmirdiniz və ancaq Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) sayəsində bu keyfiyyətlərə nail oldunuz və buna görə də onun (s.ə.s.) gəlişi sizin üçün ən böyük nemət olmuşdur. Allah bəşəriyyətə heç vaxt bundan böyük bir nemət bəxş etməmişdi və siz Ona həmd etməli, Onun qarşısında vəzifələrinizi yerinə yetirməlisiniz.",{"from":1180,"to":1180,"text":2081},"Fövqəluca Allah qullarına buyurur ki, Onu xatırlasınlar və buna görə O, onlara bol ənam verəcəyini vəd edir. Bu mükafatın təzahürü – Onu xatırlayanların hər birini Allahın yadında saxlamasıdır. Fövqəluca Allah Öz Elçisinin (s.ə.s.) dili ilə belə buyurur: “Kim Məni özündə xatırlasa, Mən də onu Özümdə xatırlayacağam. Kim Məni cəmiyyət arasında xatırlasa, Mən onu daha gözəl bir cəmiyyətdə xatırlayaram”.\n\nAllahı zikr etmənin (xatırlamanın) ən mükəmməl forması Onu eyni zamanda dillə və qəlblə xatırlamaqdır. Bunun sayəsində insan Allahı daha yaxşı dərk edir, Onu daha qüvvətlə sevməyə başlayır və nəticədə daha böyük əcr alır. Allahı xatırlama minnətdarlığın ali təzahürü olduğu üçün, Allahı zikr etmə hökmünün ardıyca, Ona ən geniş mənada şükür etmək haqqında hökm verilir. Allah saysız-hesabsız nemətini müsəlmanlara bəxş etdiyi və onları hər cür bəladan qoruduğu üçün, onlar Allaha təşəkkür etməli və həm də Rəbbin xeyirxahlığını etiraf edərək, minnətdarlıqlarını qəlbən bildirməli, Ona səxavəti və nemətlərinə görə sözlə həmd etməli, əməlləri ilə isə, Onun qadağalarını pozmadan, hökmlərini yerinə yetirməlidirlər. Belə minnətdarlıq əldə etdikləri nemətləri saxlamağa və hətta onları artırmağa kömək edir. Bu barədə Fövqəluca Allah buyurur: “...Əgər şükür etsəniz, sizə olan nemətimi artıraram, yox əgər nankorluq etsəniz, bilin ki, Mənim əzabım şiddətlidir” (İbrahim, 14\u002F7).\n\nDini biliklərin, əxlaqi paklığın, saleh (yaxşı) əməllərin və digər mənəvi nemətlərin xatırlanmasından sonra Allaha minnətdarlıq bildirmək haqqında hökm, bu nemətlərin ən layiqli və ən əla keyfiyyətə malik olmasına dəlalət edir. Bundan əlavə, ancaq onlar əsil nemətlər adlandırıla bilər, çünki bütün başqa nemətlər yox olduqdan sonra da onlar qalırlar. Əgər insan bilik əldə etmişsə və yaxşı əməllər etməyə ruhlandırılmışsa, onda o, Allaha həmd etməyə borcludur ki, Qüdrətli Rəbb də Öz səxavəti sayəsində onun nemətlərini artırsın, onu özünü bəyənməkdən qurtarsın və Allaha daha yaxşı həmd etməkdə ona kömək göstərsin.\n\nSonra Fövqəluca Allah qullarına, minnətdarlığın tam əksi olan naşükürlüyü qadağan etmişdir. Ərəb sözü olan “küfr” (“kafirlik”, “naşükürlük”) bir halda naşükürlük, neməti inkar etmək və bəxş edilmiş hədiyyələri təyinatı üzrə istifadə etməmək kimi başa düşülür. Başqa bir şərhə görə isə, o, daha geniş mənaya malikdir və hər cür nankorluğun və naşükürlüyün təzahürü kimi anlaşılır ki, bunların da ən dəhşətlisi Allahı inkar etməkdir. Bu halda, o, Allaha şərik qoşmağa və digər yüngül günahlara aid edilir.",{"from":1184,"to":1184,"text":2083},"Fövqəluca Allah möminlərə buyurur ki, dini məsələlərdə kömək üçün səbrə və namaza müraciət edilməlidir. Səbir dedikdə, qəlbin ona naxoş və ağır gələn şeylərdən çəkinməsi nəzərdə tutulur. Səbri üç tərkibə ayırmaq olar: Allahın hökmlərini səbirlə yerinə yetirmək, Ona itaətsizliyi səbirlə rədd etmək və taledən şikayətlənmədən Allahın qədərinə mətinliklə dözmək. Səbirlilik bütün işlərdə insana böyük fayda verir və əgər o, layiqincə dözümlülük göstərmirsə, onda o, gözlənilən nəticəyə nail ola bilmir, xüsusilə, əgər söhbət daima ağır dini hökmlərin yerinə yetirilməsindən gedirsə. Hər bir adamın Allahın ağır əmrlərinin acısını udmaqdan ötrü səbirli olmağa ehtiyacı var. Əgər o, səbirli və möhkəm olmağı bacarırsa, onda uğur qazanır, yox, əgər ağır və xoşagəlməz sınaqlar onu hövsələdən çıxarırsa, onda o, əliboş qalır və böyük nemətdən məhrum olur.\n\nEyni şeyi insan qəlbinin rəzil hisslərinin törədilməsinə təkan verdiyi günahlar haqqında da demək olar. İnsan günahlardan çəkinməyə qabildir, lakin o buna görə daima çox möhkəm səbirlilik göstərməli, qəlbinin alçaq duyğularını boğmalı və Allahdan onu itaətsizlikdən çəkindirməyə dua etməlidir, çünki günahlar insanı yoldan çıxaran ən böyük tovlayıcılardan biridir.\n\nEyni şeyi ağır sınaqlar haqqında da demək olar, xüsusilə, onlar uzun müddət davam etdikdə, onlar insanın ruhunu və bədənini zəiflədirlər. Əgər insan qəlbən Allah xatirinə, öz Rəbbinə təvəkkül edərək və Onun köməyinə sığınaraq bu sınaqlardan çıxa bilmirsə, onda o hökmən taleyindən şikayətlənəcəkdir.\n\nBütün deyilənlərdən aydın olur ki, Allahın qulunun səbir etməyə möhkəm ehtiyacı var. Bundan əlavə, o daima səbirli olmağa kəskin zəruriyyət duyur. Məhz buna görə Allah qullarına səbirli olmaq hökmü verir və bildirir ki, O, həmişə onlarladır. Bu o deməkdir ki, əgər səbirlilik insanın ayrılmaz məziyyətlərindəndirsə, onda Allah ona kömək edir, onu doğru yola yönəldir və səhvlərini düzəldir. Bu yardımın sayəsində möminlər ağır və xoşagəlməz sınaqların əziyyətini hiss etmir, ən mürəkkəb buyruqların öhdəsindən asanlıqla gəlir və heç bir çətinlik çəkmirlər.\n\nBu ayədə Allah, xüsusi bir tərzdə, məxluqları ilə olduğunu bildirir. Bu, özünü Onun insanlara məhəbbətində, yardımında və yaxınlığında göstərir. Bu, səbirli möminlərin layiq görüldüyü böyük bir şərəfdir. Əgər Allahın onlarla olması səbirli insanların yeganə üstünlüyü olsaydı da belə, bu onlara kifayət edərdi. Allahın ümumiyyətlə məxluqları ilə olmasına münasibətdə demək lazımdır ki, burada Allahın elmi və qüdrəti vasitəsilə olması nəzərdə tutulur. Bu fikir Fövqəluca Allahın ayəsində belə səslənir: “...Siz harada olsanız belə, O sizinlədir. Allah sizin nə etdiklərinizi görür” (Hədid, 57\u002F4). Allahın məxluqları ilə olmasının bu forması yaradılmışların istisnasız olaraq hamısına aiddir.\n\nFövqəluca Allah həmçinin namaza müraciət etməyi əmr edir, çünki namaz dinin sütunlarından biri, möminlərin işığı və qulun Rəbbi ilə əlaqə vasitəsidir. Əgər qul namazı mükəmməl qılırsa, onun fərz və sünnələrini yerinə yetirirsə, bütün qəlbi ilə Rəbbi qarşısında itaətkarcasına duraraq namazın mahiyyətini dərk edirsə, əgər o, namazın başlanğıcından özünü Rəbbi qarşısında hiss edirsə və özünü ağası qarşısında dayanmış müti qul kimi aparırsa, əgər o, sözlərini və əməllərini başa düşürsə və Allahla təmasda və Ona dua etməklə məşğul olduğunu bilirsə, onda qıldığı namaz mütləq ona dinin qalan bütün tələblərini layiqincə yerinə yetirməyə kömək edəcək, çünki namaz insanları çirkinliklərdən və qəbahətli hərəkətlərdən qoruyur. Namaz zamanı mütilik hissi insanın qəlbində Allahın hökmlərinə itaət etmək, Onun qoyduğu qadağanları pozmamaq kimi keyfiyyətlər yaradır. Müsəlman xeyirxah işlər görmək istəyəndə məhz belə namazların köməyinə bel bağlamalıdır.",{"from":1188,"to":1188,"text":2085},"Bütün işlərdə səbirli olmağı buyurduqdan sonra Çoxyaxşılıqedən Fövqəluca Allah səbirli olmaq hesabına yerinə yetirilən yaxşı əməlləri nümunə gətirir. Bu yaxşılıqlardan biri – Allah yolunda müqəddəs müharibədə iştirak etməkdir. Cihad – ibadətin ən şərəfli ayinidir və o, cismani iştirakla həyata keçirilir və insan qəlbinin ən ağır ibadət ayinidir, çünki o, ölümlə və bu dünyadan ayrılmaqla bağlıdır. İnsanlar bu həyatda yaşamaq müddətini mümkün qədər uzatmaq həsrətindədirlər və bunun üçün əllərindən gələni edirlər. Onlar öz həyatlarını uzatmaq və ölümü uzaqlaşdırmaq üçün zəhmət çəkir və əmək sərf edirlər.\n\nYaxşı məlumdur ki, ağıllı insan sevdiyi bir şeyi, daha gözəl və daha ecazkar olan bir şeyin xatirinə tərk edə bilər. Ona görə də, Fövqəluca Allah bildirir ki, əgər insan Rəbbin Sözünün yer üzündə şan-şöhrət tapması və Onun dininin qələbə çalması naminə Allah yolunda döyüşmüşsə, əgər o, tamahkarlıq məqsədləri güdmədən müqəddəs müharibədə həlak olmuşsa, onda o, ona əziz olan həyatından ayrılmır. Əksinə, ona, elə bir yeni həyat nəsib olur ki, onun gözəlliyi və kamilliyi təsəvvür edilə biləcəyini ötüb keçir.\n\nFövqəluca Allah buyurur: “Allah yolunda öldürülənləri əsla ölmüş sanma. Əksinə, onlar diridirlər; özlərinin Rəbbi yanında onlara ruzi verilir. Onlar Allahın Öz lütfündən onlara verdiyi nemətlərə sevinir, arxalarınca gəlib hələ onlara çatmamış kəslərin heç bir qorxu ilə qarşılaşmayacaqlarına və onların kədərlənməyəcəklərinə fərəhlənirlər. Onlar Allahın nemətinə, lütfkarlığına, həm də Allahın möminlərin mükafatını heçə çıxarmayacağına sevinirlər”[2].\n\nCanını fəda etmiş şəhidlərin həyatını hansı həyatla müqayisə etmək olar? Onlar Fövqəluca Allahın yaxınlığında əla yemək və içməkdən ibarət olan maddi nemətlərdən və həm də sevincdən, şənlikdən, habelə hər hansı təhlükədən və qəm-qüssədən uzaq olan mənəvi nemətlərdən istifadə edərək həzz alırlar. Onların həyatı aralıq bərzəx aləmində yerdəki həyatdan olduqca mükəmməldir. Muhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) hətta xəbər vermişdir ki, şəhidlərin ruhları yaşıl quşcığazların daxilindədirlər və onlar Cənnət çaylarının ətrafında uçuşur, Cənnət meyvələrindən yeyir və Ərşə bağlanmış fənərlərin yanına qədər uçub gedirlər.\n\nBu ayədə Allah yolunda müqəddəs müharibədə iştirak etməyə əzəmətli çağırış və bu sahədə layiqincə səbirlilik göstərmək öz əksini tapmışdır. Əgər Allahın qulları Allahın yolunda canını fəda etmişləri hansı mükafatın gözlədiyini təsəvvür edə bilsəydilər, onda onlardan bir nəfər də olsun belə müqəddəs müharibədə iştirak etməkdən boyun qaçırmazdı. Lakin möhkəm əqidənin olmaması müsəlmanların əzmini zəiflədir, onları daha çox yatmağa məcbur edir və onları böyük mükafatlardan və bol-bol qənimətlərdən məhrum edir.\n\nƏgər Fövqəluca Allah buyurursa ki: “Doğrudan da, Allah möminlərdən, Cənnət müqabilində onların canlarını və mallarını satın almışdır. Çünki onlar Allah yolunda vuruşub öldürür və öldürülürlər...” (Tövbə, 9\u002F111). – onda məgər bu mükafata şübhə etmək olarmı?! Allaha and olsun, əgər insanın min həyatı olsaydı və onların hər birini Allahın yolu uğrunda itirsəydi, yenə də onun etdiyi – alacağı əzəmətli mükafatın yanında əhəmiyyətsiz olardı! Elə buna görə, canını fəda etmiş şəhidlər Allahın mükafatının cazibədarlığını öz gözləri ilə görüb əmin olduqdan sonra, bu dünyaya qayıdıb Allahın yolunda bir daha canlarını fəda etmək imkanından başqa heç nəyi arzu etmirlər.\n\nAyə həm də bərzəx aləmində həzz və cəza alınacağının gerçəkliyinə dəlalət edir ki, bunu bir çox digər müqəddəs mətnlər də təsdiq edir.",{"from":1192,"to":1196,"text":2087},"Fövqəluca Allah bildirir ki, Onun qulları mütləq sınaqlara məruz qalacaqlar və bunun sayəsində doğruçu insanlar yalançılardan, səbirsizlər isə səbirlilərdən fərqlənəcəklər. Fövqəluca Allah qulları ilə həmişə belə davranır, çünki möminlər uzun müddət imtahana çəkilmədikdə, onlara yalançılar qoşulmağa başlayır ki, bu da xoşagəlməz nəticələrə aparır. Bax buna görə Allahın müdrikliyi tələb edir ki, iman sahibləri yaramazlardan ayrılsınlar və sınaqların böyük faydası da elə bundadır. Sınaqlar möminlərin imanına xələl gətirmir və əsil müsəlmanları onların dinindən döndərmir və bununla Allah möminlərin imanının yox olmasına heç vaxt imkan vermir.\n\nBu ayədə Allah bildirir ki, Onun qulları düşmənləri və aclıq qarşısında qorxu hissi ilə sınaqdan keçirlər, özü də bu zaman qorxu və aclıq çox cüzi olur, çünki əks halda möminlər həlak ola bilərlər. Lakin onların qismətinə düşən sınaq onları məhv etməyə deyil, onların sıralarını təmizləməyə yönəldilir.\n\nBununla yanaşı, Allah Öz qullarını var-dövlətini, adamlarını və məhsullarını itirməklə də sınaqdan keçirir. Var-dövlətin itirilməsi dedikdə, insanın maddi rifahına zərbə vuran hər hansı hadisə nəzərdə tutulur. Bu, təbii fəlakət, daşqın, itki, hökmdarların və ya zalımların özbaşınalığı, yolda soyğunçuluq və digər bədbəxtliklər ola bilər. İnsanların itirilməsi dedikdə, uşaqların, qohumların, dostların və digər sevimli insanların həlak olması və habelə, insanın özünə və ya ona əziz olanlara düçar olan xəstəliklər nəzərdə tutulur. Məhsulların itirilməsi dedikdə, taxıl sahələrinin, xurma ağaclarının və başqa meyvə ağaclarının, giləmeyvə kollarının kəskin soyuqlar, yanğınlar, qasırğalar, çəyirtkələrin basqını nəticəsində və başqa amillərin təsiri altında məhv olması nəzərdə tutulur.\n\nYuxarıda xatırlanan hadisələr həmişə baş verir və baş verəcəklər, çünki Hərşeyibilən və Hərşeydənxəbərdar Rəbb bu barədə öncədən bildirmişdir. Onlar baş verəndə insanlar səbirli və səbirsiz olanlara ayrılırlar. Səbirsiz insanlara o anda iki bədbəxtlik düçar olur. Onlar sevimli adamlarından və əşyalarından məhrum olurlar ki, sınağın mahiyyəti də elə budur. Bununla yanaşı onlar daha böyük və gözəl olandan – onlara tapşırılmış səbir etməyə görə Allahın əcrindən məhrum olurlar. Onlar zərərə düşürlər və Allahın onları müdafiə etməsindən məhrum edilirlər və imanları zəifləyir. Onlar səbir etmək, Allaha öz taleyindən razılıq bildirmək və Ona həmd etmək imkanını əldən verirlər. Bunun əvəzində, onlar hirslənir və hiddətlənir ki, bu da onların itkilərinin həcmi və ağırlığını təsdiq edir.\n\nAllah insanı sınaqdan keçirildiyi zaman ona səbir etməyə və narazılığını sözlə və əməli ilə bildirməkdən özünü saxlamağa kömək etdikdə, əgər insan Allahdan mükafat alacağına ümid bəsləyirsə və səbir etməyə görə mükafatın, ona düçar olmuş sınağın çoxsaylı üstünlüklərə malik olduğunu və baş vermiş bəlanın ona qarşı Allahın mərhəməti olduğunu, ona bəlalardan və çətinliklərdən daha çox xeyir və fayda verəcəyini bilirsə, onda o, Allahın iradəsinə tabe olur və mükafata layiq görülür. Bax buna görə, Allah, heç bir hesab istənilmədən, mükafat alacaqları haqqında səbirli iman sahiblərinə müjdə verilməsini əmr edir.\n\nMəhz səbirli möminlər bu şərafətli müjdəyə və böyük ehtirama layiq görülmüşlər. Onlar mənəvi və ya fiziki əzab mənbəyi olan xoşagəlməz işlərə və təsadüfi hallara məruz qaldıqda, deyirlər: “Biz – Allahın qullarıyıq və Onun iradəsindən asılıyıq. Biz öz həyatımız və öz var-dövlətimiz üzərində hakimiyyətə malik deyilik və Allah bizi sağlamlıqdan və ya malımızın bir hissəsindən məhrum edərsə, bilmək lazımdır ki, Mərhəmətli Rəbbimiz Öz qulları və Öz mülkü üzərində istədiyi kimi sərəncam vermək haqqına malikdir. Biz buna qarşı ola bilmərik. Bundan başqa, Allahın əsil qulu bilməlidir ki, bütün müsibətlər Müdrik Hökmdarın iradəsi ilə baş verir. O, insanlara onların özlərindən daha çox şəfqətli və Rəhimlidir. Buna görə biz taleyimizlə razılaşmalı və Allaha, Onun təyin etdiyi, hətta insan başa düşmədiyi halda, ona fayda gətirən qədərinə görə, həmd etməliyik. Allahın qulları olaraq biz mütləq Qiyamət günü öz Rəbbimizə dönəcəyik və onda hər bir insan öz əməllərinin əvəzini alacaq. Əgər biz Allahın mükafatına ümid bəsləyərək səbirlilik göstərsək, onun əvəzini tam alarıq. Yox, əgər biz qəzəblənsək və taleyimizdən şikayət etsək, onda bu mükafatdan məhrum olarıq və bizə öz hiddətimizdən başqa heç nə qalmaz. Bizim, Allaha məxsus olan və hökmən Ona qayıdacaq, qulların vəziyyəti bizdən dözümlü və səbirli olmağı tələb edir”.\n\n[1] Nəcm, 53\u002F31\n\nF Allahın “əl-Bərr” kimi gözəl adına işarədir. F.S.\n\n[2] Ali-İmran, 3\u002F169-171",{"from":1200,"to":1200,"text":2089},"Səbirli iman sahibləri öz Rəbbinin tərifinə və Onun böyük nemətinə layiq oldular ki, onun təzahürlərindən biri də səbirlilikdir. Allah bu gözəl xisləti Öz mömin qullarına bağışlamışdır ki, onun sayəsində onlar tam mükafat alsınlar. Belə insanlar doğrudan da düz yolla gedirlər, çünki onlar həqiqəti bilir və işlərində onu rəhbər tuturlar. Həqiqəti bilmək dedikdə, indiki halda, insanların Allahın qulları olmasını və hökmən öz Rəbbinə dönəcəklərini dərk etmələri nəzərdə tutulur, yaxşı əməllər dedikdə isə, burada, Allah xatirinə səbir etmək nəzərdə tutulur.\n\nBu ayə onu göstərir ki, insan lazımınca səbirli olmasa, onda onu tamamilə başqa bir aqibət gözləyəcəkdir. Allah onu alçaldacaq və cəzalandıracaq və onun qisməti azğınlıq və itki olacaqdır. Bu iki qrup insanlar arasında fərq necə də böyükdür! Səbirli qulların çəkdiyi çətinliklər nə qədər az, səbirlilik göstərməyənlərin əzabı isə necə də böyükdür!\n\nBu və bundan əvvəlki ayələr insanları, sınaqlar onların bəxtinə düşməmişdən əvvəl, onlara hazırlaşmağa çağırır ki, onlardan asanlıqla çıxmaq mümkün olsun. Ayələrdən aydın olur ki, insan belə sınaqları, səbir göstərərək qarşılamalıdır. Onlardan o da məlum olur ki, insan özündə səbirliliyi və dözümlülüyü necə tərbiyə etməlidir və səbirli qullara hansı mükafatlar hazırlanıb və lazımınca səbir etməyənləri hansı aqibət gözləyir. Bu ayələr həm də onu göstərir ki, Allah hər zaman Öz qullarını sınaqdan keçirir və Allahın bu qanunu dəyişilməzdir. Ayələrdə insanları yaxalayan müxtəlif bədbəxtliklər sadalanır.",{"from":1204,"to":1204,"text":2091},"Fövqəluca Allah bildirir ki, məşhur əs-Səfa və əl-Mərvə təpələri Allahın müəyyən etdiyi mərasim nişanələridir və Allahın qulları onların yanında öz Rəbbinə ibadət edirlər. Buna görə Fövqəluca Allah onlara hörmət etməyi, ehtiram göstərməyi buyurur, axı Allahın mərasim nişanələrinə ehtiramla yanaşma insanın təqvalılığının sübutudur.\n\nBütün insanlar və cinlər təqvalı olmalıdırlar. Bu isə o deməkdir ki, bu iki təpənin arasında qaçış həcc və ümrə ziyarətinin vacib hissəsidir. Alimlərin əksəriyyəti bu rəyi dəstəkləyirlər. Səhih hədislər və Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) özünün bu ayini icra etməsi onun lehinə olan sübutdur. O (s.ə.s.) demişdir: “Öz mərasimlərinizi məndən öyrənin”.\n\nSonra Fövqəluca Allah bəzi müsəlmanların yanlış mülahizəsini təkzib edir. Onlar bu iki təpə arasında qaçış ayinini yerinə yetirməkdən qorxurdular, çünki cahiliyyə dövründə müşriklər onların yanında öz bütlərinə sitayiş edərdilər. Allah təpələrin arasında qaçışanların günah işlətmədiklərini ona görə xəbər verir ki, bəzi müsəlmanların yanlış zənlərini təkzib etsin və ona görə yox ki, bu ayinin vacib olmadığını qeyd etsin.\n\nMənası konkret olan bu ayədən aydın olur ki, həcc və ümrə ziyarəti zamanı əs-Səfa və əl-Mərvə arasında dövrə vuran adam günah işlətmir, lakin başqa vaxtda bu təpələr arasında dövrə vurmaq məsləhət görülmür. Təpələr arasındakı qaçışla Kəəbənin ətrafında dövrə vurmağın fərqi bundadır. Kəəbənin ətrafında nəinki həcc və ümrə zamanı, hətta başqa vaxtlarda da, müstəqil ibadət mərasimi kimi, dövrə vurmaq olar.\n\nTəpələr arasında qaçış, Ərəfat vadisində dayanmaq, Müzdəlifədə gecələmək və daş atmaqla bağlı olan ibadət ayinləri isə Kəəbəni ziyarətin tərkib hissəsidir və bu ayinlərin başqa şəraitdə yerinə yetirilməsi bidətdir. Bidət iki cürdür: İslam şəriətində olmayan ibadət ayinini icra etmək və şəriətlə qanuniləşdirilmiş ibadət ayinini tamamilə başqa bir formada yerinə yetirmək. Sonuncu halda söhbət bidət şəklində olan yenilikçilikdən gedir.\n\nDaha sonra Fövqəluca Allah bildirir ki, əgər insan səmimi qəlblə öz Rəbbi xatirinə həcc və ya ümrə ziyarəti edirsə, Kəəbənin ətrafını dövr edir və ya namaz qılırsa, oruc tutur və ya digər xeyirxah işlər görürsə, onda bunlar hökmən ona fayda verəcək. Buradan aydın olur ki, əgər insan Allaha daha yaxşı itaət etməyə başladıqda, o, daha da kamilləşir və möminliyini daha da artırır və Allahın qarşısında da yüksək pilləyə qədəm basır. Bu, onun imanının güclənməsi ilə izah olunur.\n\nFövqəluca Allah qeyd edir ki, könüllü yerinə yetirilən əməllər xeyirli əməllər olmalıdır. Əgər insan Allahın və Onun Elçisinin (s.ə.s.) edilməsini buyurmadıqları bidət yeniliklər həyata keçirirsə, o, özünə heç bir fayda gətirməyən başağrısı yaradır. Bundan başqa, bu yeniliklərin yaradılmasının İslam şəriətinə zidd olduğunu bildiyi üçün ona ziyan verə bilər.\n\nSonra Fövqəluca Allah Özünün Əvəzverən və Bilən kimi gözəl adlarını xatırlayır. Allahın Yaxşılıqbilən adı da vardır. Bu adlar onu göstərir ki, Allah Öz qullarından hətta ən kiçicik xeyirli işləri belə qəbul edir və onların əvəzində böyük mükafatla təltif edir. O, Onun hökmlərini yerinə yetirməyə cəhd göstərən və Onun iradəsinə itaət etmək istəyən qullarına kömək göstərir. O, onları mütiliklərinə görə tərifləyir, onların qəlbini genişlədir və onları nurlandırır və imanla doldurur, vücudlarına qüvvət və fəallıq verir, onların gözəl keyfiyyətlərini mübarək edərək artırır və onların əməllərini daha da xeyirxahlaşdırır və sonra da onların əməllərini Axirət həyatında mükafata təqdim edir. Bu mükafatı onlar öz Rəbbinin dərgahında tam şəkildə alacaqlar. Allah, möminlərə xeyirxah işlər görməkdə kömək etdiyinə görə, onların əməllərinin əhəmiyyətini kiçiltmir.\n\nAllahın Öz qullarına minnətdarlığı həm də özünü onda göstərir ki, əgər kimsə Allah xatirinə bir şeydən əl çəkirsə, əvəzində Allah ona daha yaxşısını nəsib edir. Əgər insan Allaha bir qarış yaxınlaşırsa, O, ona bir dirsək yaxın gəlir. Əgər o, Allaha bir dirsək yaxınlaşırsa, Allah ona üç arşın yaxın gəlir. Əgər o, Allaha doğru yeriyərək gəlirsə, Allah ona tərəf qaçaraq gəlir. Əgər o, Allah xatirinə zəhmət çəkirsə, bundan dəfələrlə artıq miqdarda əcr alır.\n\nAllah Yaxşılıqedən və Hərşeyibilən Rəbb olduğu üçün, kimin niyyətinin, imanının və təqvalılığının ən mükəmməl əcrə layiq olduğunu bilir və onları başqa qullarından fərqləndirir. O, qullarının əməlləri haqqında hərtərəfli məlumata malikdir və onların nəzərdən qaçırılmasına yol vermir. Əksinə, onlardan hər biri, niyyətləri əsasında toplanmış və Müdrik və Hərşeydənxəbərdar Allaha məlum olan öz əməllərini tapacaqlar.",{"from":1208,"to":1212,"text":2093},"Bu ayənin, Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) gələcəyi və onun keyfiyyətləri haqqında öncədən verilmiş xəbəri gizlədən Kitab əhli ilə əlaqədar nazil edilməsinə baxmayaraq, o, Allahın nazil etdiyi və haqqa dəlalət edən aydın əlamətləri gizlədən hər kəsə aiddir. O, insanlara doğru yol göstərən və saleh möminlərin yolu ilə Cəhənnəm sakinlərinin yolu arasında fərq qoyan etibarlı rəhbərliyi gizlədənlərin hamısına aiddir.\n\nAllah Kitab əhli ilə əhd bağlamışdı ki, onlar Müqəddəs Kitabı Allahın mərhəmət göstərdiyi qulları olan insanlara izah etsinlər və haqq olan biliyi gizlətməsinlər. Lakin onların arasında elələri tapıldı ki, bu əhdi unutdular. Onlar nazil olmuş həqiqəti nəinki gizlətdilər, hətta Allahın qullarını da aldatdılar ki, buna görə Allahın və bütün məxluqların lənətinə düçar qaldılar.\n\nAllahın lənəti göstərir ki, onlar Rəbb tərəfindən rədd edilmiş, Ondan uzaqlaşdırılmış və Onun mərhəmətindən məhrum edilmişlər. Onlar bütün insanların lənətinə layiq görülmüşlər, çünki onlar insanları azdırmağa, onların dininə zərbə vurmağa və onları Allahın nemətindən ayırmağa can atırdılar. Onlar törətdikləri cinayətlərə müvafiq gələn və onlardan çıxılacaq əvəzə layiq görüldülər. Əgər onlar insanlara xeyir əməllər öyrətsəydilər, onda Allahın, mələklərin və bütün məxluqatın minnətdarlığını qazanardılar. Hətta balinalar da dənizlərin dərinliklərindən onlar üçün bağışlanma diləyərdilər, əgər onlar insanlara fayda verməyə, onların dünyagörüşlərini islah etməyə və onları Allahın mərhəmətinə yaxınlaşdırmağa səy göstərsəydilər. Bu halda da onların alacaqları əvəz etdikləri əməllərə uyğun olacaqdı.\n\nBuradan belə çıxır ki, əgər insan Allahın nazil etdiyi hökmü gizlədirsə, onda Onun hökmünə qarşı müqavimət göstərir. Axı Allah biliklərini insanlara izah edir, bu adam isə o biliklərin işığını söndürməyə çalışır və, nəticədə, ən ciddi xəbərdarlıq almağa layiq olur.\n\nLakin o, tövbə edə bilər və bunun üçün o, törətdiklərinə peşman olmalı, bir daha günah işlətməməli və bir də pis yola qayıtmayacağına niyyət etməlidir. O islah olunmazsa və yaxşı işlər görməyə başlamazsa, bəd əməllərdən çəkinmək də ona fayda gətirməz. İnsanlardan haqqı gizlədənlər üçün hətta bu da bəs deyil. O, insanlardan gizlətdiyini açıb onlara izah etmədikcə, onun tövbəsi kamil olmaz. Məhz bunu etdikdə, Allah onun tövbəsini qəbul edər, çünki Öz qullarının səmimi etirafını qəbul etməkdə heç kim Ona mane ola bilməz.\n\nİnsan tövbənin bütün şərtlərini yerinə yetirdikdə Allah onun günahlarını bağışlayır. Axı O, həmişə Öz qullarını, onlar bağışlanmalarını diləyəndə, alicənablıqla əfv edir və onlar cinayətlərdən əl çəkdikdə, onlara, məhrumiyyətlərdən sonra, nemətini əta edir. Onun gözəl sifətlərindən biri də bütün varlığı saran mərhəmətidir. Allah Öz mərhəməti sayəsində qullarını tövbə etməyə ruhlandırır, onlar tövbə edib düz yola qayıdanda isə, Allah Öz mərhəməti ilə onların tövbəsini qəbul edir və onların halına acıyır və alicənablıq göstərir. Törətdiyi günahlara tövbə edən hər bir kəsin taleyi belədir!",{"from":1216,"to":1216,"text":2095},"İnsan iman gətirməkdən boyun qaçıraraq ölənə qədər kafirliyə sitayiş edirsə, törətdiyi cinayətləri üçün peşmançılıq çəkmir və Rəbbinin yoluna qayıtmırsa, onda o, Allahın, mələklərin və bütün insanların lənətinə layiq görülür. Kafirlik belə insanın ayrılmaz keyfiyyətidir və buna görə əbədi lənət onun üçün labüd qismətə çevrilir. Bu onunla izah olunur ki, istənilən hökm, səbəbi qalana qədər öz qüvvəsini saxlayır. Səbəb yox olduqda hökm də öz qüvvəsini itirir.",{"from":1220,"to":1220,"text":2097},"Cəhənnəm əzabkeşlərinin lənəti və cəzası əbədi olaraq davam edəcək. Onların iztirabı yüngülləşdirilməyəcək – onların dərdi ağrı-acılı və tükənməz olacaqdır. O vaxt heç kim onlara möhnətdən möhlət verməyəcək, çünki insanlara möhlət bu dünya həyatında verilir. Lakin Yerdə həyat bitəcək və onlar öz cinayətlərini doğrulda bilməyəcəklər.",{"from":1224,"to":1224,"text":2099},"Allah – Vahid Rəbdir. İlahi mahiyyət, gözəl adlar, kamil sifətlər və ilahi əməllər təkcə Ona xasdır. Onun nə şəriki, nə Ona bərabər, nə də oxşar olan yoxdur. Kainatda Onunla yanaşı başqa yaradıcılar və ya hökmdarlar yoxdur. Bu isə o deməkdir ki, təkcə Allah ilahiləşdirilməyə və ibadətə layiqdir və heç bir məxluq Onun şəriki ola bilməz.\n\nOnun ilahi sifətlərindən biri də ən geniş mərhəmətliliyidir ki, onu yaradılmışların mərhəməti ilə müqayisə etmək olmaz. O, hər şeyi əhatə edir və bütün varlığa şamildir. Məxluqlar Allahın mərhəməti sayəsində mövcuddurlar. Onun sayəsində onlar əla bəxşişlər əldə edir və bədbəxtliklərdən xilas olurlar. Allah Özünün mərhəməti sayəsində qullarına Onun sifətlərini və səxavətliliyini dərk etməyə imkan verir və həmçinin elçilər göndərir, qullarının ehtiyacı olduğu bütün mənəvi və dünyəvi nemətləri onlara izah edən Kitablar nazil edir.\n\nİnsan qulun əldə etdiyi bu nemətlərin Allahın hədiyyəsi olduğunu və məxluqların bir-birinə müstəqil fayda verə biləcəklərinə qadir olmadıqlarını dərk etdikdə, anlayır ki, ibadətə, onun bütün forma və təzahürlərində təkcə Allah layiqdir. Təkcə Allah layiqdir ki, Onu sevsinlər və Ondan qorxsunlar, Ona ümid bəsləsinlər və təvəkkül etsinlər, Onu ucaltsınlar və Ona ehtiram göstərsinlər və təkcə Onun xatirinə bütün digər ibadət ayinlərini həyata keçirsinlər. O, həm də başa düşür ki, ən böyük zalımlıq və ən pis əməl Qulların Rəbbinə ibadət etmək əvəzinə, qullara ibadət etməsi və ya yerin torpağından yaradılmış məxluqları aləmlərin Hökmdarı ilə bərabər tutması və yaxud asılı və hərtərəfli ehtiyac içində olan varlıqları Əzəmətli və Qüdrətli Yaradana, bütün varlıqların tabe və müti olduğu Hakimə şərik qoşmasıdır.\n\nBu ayə Yaradanın vahidliyinə dəlalət edir, tövhidin gerçəkliyini təsdiq edir və məxluqların ilahilik keyfiyyətlərini inkar edir. Ondan belə nəticə çıxır ki, bunun xeyrinə ən mühüm sübut – Allahın mərhəmətinin nəticələri kimi hər cür nemətlərin bolluğu və hər cür bəlalardan xilas olmanın mövcudluğudur. Bütün bunlar – Rəbbimiz Allahın vahidliyinin ümumi dəlilidir. Bu sübutlar təfərrüatı ilə növbəti ayədə şərh edilir.",{"from":1228,"to":1228,"text":2101},"Fövqəluca Allah buyurur ki, göylər və yer – Allahın dəlilləridir. Bu nəhəng məxluqlar Xaliqin vəhdətinin, Onun ilahiliyinin, hüdudsuz hakimiyyətinin, mərhəmətinin və digər ilahi sifətlərinin şahididir. Lakin bu dəlillərdən faydalanmaq ancaq dərrakəli insanlara nəsib olur və onlar öz təfəkkürünü düzgün istiqamətdə istifadə edirlər. Allah insana nə qədər çox ağıl verirsə, o da bu dəlillərdən bir o qədər çox faydalanır və onların üzərində daha çox düşünür.\n\nO, yüksək səma qübbəsi, onun ölçüləri, kamilliyi və qüsursuzluğu üzərində düşünür. O, qulların xeyri üçün öz yerlərində dayanan Günəşə, Aya, ulduzlara və digər göy cisimlərinə diqqətlə baxır. O, yerin, çoxsaylı nemətlərindən istifadə etməklə, insanların rahat yaşaması üçün yataq olması üzərində fikirləşir. Bu dəlillər təsdiq edir ki, Fövqəluca Allah məxluqları Özü yaradır və Özü də onları idarə edir. Onlar Allahın Kainatı yaratdığı ilahi qüdrətinə, ona gözəl və kamil görkəm verdiyi və onda misilsiz nizam yaratdığı ilahi müdrikliyinə və habelə Allahın qullarına onların yaşaması üçün faydalı olan və onların ehtiyac duyduqları nə varsa verdiyi elminə və mərhəmətinə dəlalət edir. Bütün bunlar – təklikdə məxluqları yaradan, Öz qullarının işlərini idarə edən və onların ibadətinə layiq olan Allahın kamilliyinin inandırıcı sübutlarıdır.\n\nYeni bir dəlil də gecə və gündüzün daima bir-birini əvəz etməsidir. Onlardan biri həmişə digərini dəyişməyə gəlir və özü ilə soyuğu, istiliyi və ya mülayim havanı gətirir. Onlar bir-birini əvəz edir və müddət baxımından, dövri olaraq gah uzanır, gah qısalır. Bunun sayəsində ilin fəsilləri meydana gəlir ki, Adəmin nəsillərinin, heyvanların, ağacların, bitkilərin həyatını və yer üzündə olan nə varsa hamısını nizamlayır. Bütün bunlar ecazkar bir dəqiqliklə və insanların ağlını heyrətə salan xarüqəladə qanunların təsiri altında baş verir ki, bunları hərtərəfli anlamaq hətta ən ağıllı insanlara belə müyəssər olmur. Bu isə, Kainatı təkbaşına Dolandıran İdarəçinin qüdrətinə, elminə, müdrikliyinə, hüdudsuz rəhminə, hərşeyiəhatəedən mərhəmətinə və mütləq hakimiyyətinə sübutdur. Onun qüdrəti və həmçinin Onun hakimiyyətinin və mülkünün əzəməti insanı Ona ibadət etməyə və Onu ilahiləşdirməyə, sevməyə və ucaltmağa, Ondan qorxmağa və Ona ümid bağlamağa, habelə Onun iltifatını qazanmaq üçün can atmağa və Onun məhəbbətinə layiq olmağa, ibadəti təkcə Ona həsr etməyə məcbur edir.\n\nDigər bir dəlil suda üzən gəmilərdir. Allah Öz qullarını üzən vasitələr düzəltməyə ruhlandıraraq, onlara müvafiq qabiliyyət və zəruri olan şeylər vermişdir. Allah su mühitini və küləkləri insanlara ram etdi ki, onlar gəmiləri ilə mülklərini və mallarını daşıya bilsinlər və bununla ehtiyaclarını təmin edərək və həyat tərzini qaydaya salaraq, insanlara böyük fayda verə bilsinlər.\n\nİnsanları gəmilərin hazırlanmasına ruhlandıran, onlara müvafiq qabiliyyət bəxş edən və gəmiləri düzəltmək üçün onları zəruri olan ləvazimatlarla təmin edən kimdir? Dənizi və küləkləri kim onlara ram etdi və gəmilərə dənizlərdə və okeanlarda üzməyə imkan verən kimdir? İnsanları onların malları ilə quruda və suda aparan nəqliyyat vasitələrinin odunu və yanacağını yaradan kimdir?\n\nBu nemətlər tək bir Yaradanın fəaliyyətinin nəticəsi deyilmi?! Məgər zəif və köməksiz, anasının bətnindən dünyaya gələndə bilik və qabiliyyətlərə malik olmayan insan ancaq sonra öz Rəbbinin mərhəməti sayəsində bütün bunları müstəqil əldə etmirmi?! Ya da bu, bütün varlıq üzərində hökmran olan, heç bir maneə bilməyən, böyüklüyü və qüdrəti qarşısında bütün məxluqların mütiləşdiyi, itaət etdiyi Müdrik və Hərşeyibilən Rəbbin sayəsində baş vermirmi?!\n\nAciz qul ən yaxşı halda, Allahın əzəmətli niyyətini həyata keçirmək üçün yaratdığı səbəblərdən biri ola bilər. Bu Onun məxluqlara göstərdiyi mərhəmətinin və qayğısının sübutudur və bu, qulları Allahı səmimi qəlblə sevməyə və təkcə Ondan qorxmağa, Ona təvəkkül etməyə, bütün işlərdə Ona itaət etməyə, Onun qarşısında əyilməyə və Ona ehtiram bəsləməyə vadar edir.\n\nYenə bir dəlil, Allahın buludlardan yağdırdığı yağışdır. Yağış suyunun sayəsində cürbəcür ağaclar, otlar və digər bitkilər yaranır ki, onlarsız başqa məxluqların mövcudluğu mümkün olmazdı. Məgər bu – yağış nazil etməsi və bitkilər becərməsi Allahın qüdrətinin dəlili deyilmi?! Məgər bu – Onun Qullarına qarşı bəslədiyi mərhəmətin və Rəhimliliyin dəlili, Onun onlara qayğıkeş münasibətinin və onların öz Yaradıcısına hərtərəfli ehtiyacı olmasının sübutu deyilmi?! Məgər bu, Allahın ölüləri diriltmək və onlara etdikləri əməllərə görə əvəzini vermək hakimiyyəti olmasını təsdiq etmirmi?!\n\nAllah yer üzündə hər növ canlı məxluqlar yerləşdirmişdir və təkcə elə bu Onun qüdrətinin və böyüklüyünün, Onun vahidliyinin və mütləq hakimiyyətinin sübutudur. O, yerdə olan bütün heyvanları insanlara tabe etmişdir ki, onları öz məqsədləri üçün istifadə etsinlər. Onlar heyvanların ətini yeyir, onlardan süd sağır, minik kimi və yaxud mühafizə üçün və digər məqsədlərdən ötrü istifadə edir və onların təyinatı üzərində düşünür və bundan faydalı nəticələr çıxarırlar. Allah bu heyvanları bütün yer üzündə yerləşdirmişdir və O, təkbaşına onları yemləmək barəsində qayğı çəkir və buna görə Fövqəluca Allah buyurur: “Yer üzündə elə bir canlı yoxdur ki, onun ruzisini Allah verməsin. Allah onların qərar tutduqları yeri də, qorunub saxlanıldıqları yeri də bilir...” (Hud, 11\u002F6).\n\nKüləklərin dəyişməsi də bir dəlildir. Onlar soyuq və isti, cənub və şimal, şərq və qərb küləkləri adlanır və habelə dünyanın dörd tərəfinin arasındakı başqa istiqamətlərdə əsirlər. Onlar buludları qovur və onları bir yerə toplayır, onları su ilə qidalandıraraq sıxır, onları parça-parça edir və mümkün ola biləcək mənfi nəticələrinin qarşısını alırlar. Bəzən onlar Allahın mərhəmətini daşıyır, bəzən də cəzasını gətirir.\n\nKim onları bu qaydada idarə edir və başqa məxluqlara xeyir verməyə məcbur edir, çünki bu xeyir olmadan sonuncuların yaşaması sadəcə mümkün olmazdı?! Kim onları heyvanların xeyrinə xidmət göstərməyə, canlı məxluqlara və ağaclara, taxıllara və başqa bitkilərə fayda verməyə məcbur edir? O – Qüdrətli, Müdrik, Rəhimli və Bəsirətli Allahdır. Təkcə O, qullarının Onun qarşısında əyilməsinə, Ona itaət etmələrinə, Onu sevmələrinə, Ona müraciət və ibadət etmələrinə layiqdir!\n\nYüngül və şəffaf buludlar göy və yer arasında üzərək çoxlu su daşıyırlar və Allah Öz istəyi ilə onların vasitəsilə dərələri-təpələri sulayır. O, suyu insanlara ehtiyacları olduqda nazil edir, bəzən yağışların bolluğu məxluqlara zərər vura bilər, belə hallarda Allah onların qarşısını alır. O, yağışı, Öz Rəhminə əsaslanaraq və qulları haqqında həqiqi qayğı göstərərək nazil edir. Onun hakimiyyəti necə də hüdudsuz və xeyirxahlığı necə də böyükdür!!\n\nMəgər Allahın nemətləri hesabına həzz alan, Onun mərhəməti sayəsində yaşayan və bəxş etdiyi səxavətini günah törətmək üçün istifadə edən qullarının davranışı Allahın qəzəbinə səbəb olan yaramazlıq deyilmi? Allahın belə məxluqlara münasibəti Onun dözümlü, səbirli, hər şeyi bağışlayan, güzəştə gedən olmasına və hüdudsuz xeyirxahlığına dəlil deyilmi? Hər şeydən əvvəl və hər şeyin sonunda Allaha həmd olsun! Gizli və aşkar edilən bütün həmdsənalar yalnız Onadır!\n\nBütün deyilənlərdən aydın olur ki, əgər ağıllı bir adam bu yaradılmışlar haqqında düşünərsə, onda o, bu qəribə məxluqlara hörmətlə yanaşarsa, onların incəliklərinə və dünyanın yaradılması hikmətinə diqqətlə nəzər salarsa, ona bəlli olar ki, Kainat haqq xatirinə və haqqın vasitəsilə xəlq edilmişdir. O anlayar ki, Kainat özlüyündə, tövhidin gerçəkliyini, Allahın Özü haqqında buyurduqlarını və Allahın elçilərinin Qiyamət günü haqqında xəbər verdiklərini sübut edən dəlillər kitabıdır. O həm də dərk edir ki, yaradılmışlar müstəqil hakimiyyətə malik olmadıqları üçün öz Rəbbindən asılıdırlar və onlar öz Hökmdarının müəyyən etdiyi qədərinə müqavimət göstərmək iqtidarında deyillər. Göy və yer aləmləri bütövlükdə və tamamilə Ona möhtacdır, halbuki O, Öz məxluqlarına qətiyyən ehtiyac duymur. Həqiqətən, Allahdan başqa heç bir ilah və rəbb yoxdur!",{"from":47,"to":47,"text":2103},"Gör bu ayə, Fövqəluca Allahın tövhid haqqında xəbər verdiyi, biliyin kamil imana çevrilməsi üçün kifayət edən və qətiyyən şübhə və inamsızlıqla bir araya sığmayan inandırıcı və təkzibolunmaz dəlillərin olduğu əvvəlki ayə ilə necə də gözəl tərzdə əlaqələndirilmişdir! Bu ayədə Allah bildirir ki, bu məsələdə tam aydınlıq olmasına baxmayaraq, insanlar arasında elələri də var ki, Yaradanın yaratdıqlarını Ona bənzədir, onlara ibadət edir, həqiqi məhəbbət bəsləyir, böyük ehtiram göstərir və onların qarşısında mütilik göstərir.\n\nƏgər insan, ona tövhidin gerçəkliyinin təkzibolunmaz dəlilləri sübut edildikdən sonra da yanlış rəftarında davam edirsə, onda o, ya inadkarcasına Allaha müqavimət göstərir, ya da Rəbbin dəlilləri və müxtəlif məxluqatı üzərində düşünməkdən boyun qaçırır. Belə insan öz əməlini heç vəchlə doğrulda bilməz. Bundan başqa, o, ən ağır cəzaya layiqdir.\n\nBu ayədə Allaha yaradılışda, ruzi nazil edilməsində və Kainatın idarə edilməsində şərik qoşmayan adamlardan bəhs edilir. Lakin onlar Ona ibadətdə şərik qoşurlar – özü də onlar məxluqlara ona görə sitayiş edirlər ki, onları Allaha yaxınlaşdırsınlar. Lakin onların bütləri Allaha şərik və ya bərabər deyillər, məhz buna görə Quran ayəsi açıqlayır ki, onlar özləri o bütləri Allaha şərik qoşurlar. Onlar öz bütlərini ilah adlandırırlar, halbuki bu adlar tamamilə əsassızdır və hər hansı mənadan məhrumdur. Bu barədə Fövqəluca Allah buyurur: “Hər kəsin qazandığını qoruyub saxlayan Allah, buna qadir olmayan bütlər kimi ola bilərmi? Müşriklər isə Allaha şəriklər qoşurlar. De: “Onlara ad verin! Yoxsa siz Ona yer üzündə bilmədiyi şeyləri, yaxud boş sözlərimi xəbər verirsiniz?” Doğrusu, kafirlərə öz hiylələri gözəl göstərildi və onlar yoldan çıxarıldılar. Allah kimi azdırsa, onu doğru yola yönəldən olmaz”( Rəd, 13\u002F33).\n\nYusuf peyğəmbər (ə.) isə demişdir: “Ey mənim zindan yoldaşlarım! Ayrı-ayrı tanrılar yaxşıdır, yoxsa Tək olan, hər şeyə Qalib gələn Allah? Ondan başqa ibadət etdikləriniz sizin və atalarınızın adlandırdığınız adlardan başqa bir şey deyildir. Allah onlara dair heç bir dəlil nazil etməmişdir. Hökm yalnız Allahındır. O, əmr etmişdir ki, yalnız Ona ibadət edəsiniz. Doğru din budur, lakin insanlardan çoxu bunu bilmir” (Yusuf, 12\u002F39-40).\n\nMəxluq Allahla müqayisə edilə bilməz, çünki Allah Yaradandır, qalan bütün varlıqlar isə xəlq edilmişlərdir. Rəbbimiz Allah Ruziverən olduğu halda, yerdə qalanlar ruziyə möhtac olanlardır. Allah zəngindir və heç nəyə ehtiyacı yoxdur, halbuki bütün məxluqlar kasıbdır və köməksizdirlər. O, hərtərəfli kamilliyə malikdir, lakin qullarının bütün keyfiyyətlərində müəyyən nöqsanlar var. O, Təkbaşına xeyir verə və ya zərər vura bilər, halbuki yerdə qalan bütün məxluqlar fayda verməyə, zərər vurmağa və ya öz taleyinə sərəncam çəkməyə qətiyyən qabil deyillər.\n\nBu bizi əmin edir ki, Allaha şərik qoşanların və ya Ona, istər mələkləri, peyğəmbərləri möminləri, bütləri və ya istərsə digər məxluqları bərabər tutanların etiqadları yanlışdır.\n\nBax buna görə, Allah Onu, müşriklərin öz bütlərini sevdiyindən, daha çox və güclü sevən möminləri tərifləyir. Möminlərin Allaha bəslədikləri məhəbbət daha səmimi olduğu halda, müşriklər öz bütlərini ancaq Allaha şərik qoşurlar. Digər tərəfdən, möminlər Rəbbi ona görə sevirlər ki, O, həqiqətən, səmimi məhəbbətə layiqdir və Ona bəslənən məhəbbət möminliyin dəlili və xoşbəxtliyin, uğurun rəhnidir, halbuki müşriklər məhəbbətə qətiyyən layiq olmayan və qul üçün ən böyük bədbəxtliyin və fəlakətin rəhni olan bütləri sevirlər.\n\nMəhz buna görə Allah, məxluqları Ona bərabər tutan, qulların Rəbbinin əvəzinə bütlərə səcdə edən, qulların özünə ədalətsiz yanaşan, onları düz yoldan ayıran, onlara zərər vuran zalımları Qiyamət günü öz gözləri ilə görəcəkləri cəzadan qətiyyətlə xəbərdar edir.\n\nHəmin gün onlara yalançı ilahların gücsüzlüyü və köməksizliyi açıq-aşkar məlum olacaqdır. Əslində, onların zənn etdiyi həqiqət qətiyyən dünya həyatında göründüyü kimi olmayacaq. Onlar güman edirdilər ki, bütlər və uydurulmuş tanrıçalar insanları Allaha yaxınlaşdırmağı bacarırlar, lakin onların zənni özünü doğrultmayacaq və səyləri – bəhrəsiz olacaqdır. Onları cəzaya məhkum edəcəklər, tanrıçaları onları əzabdan xilas edə və hətta onlara zərrə qədər fayda verə bilməyəcəklər. Bundan başqa, onların ümidlərini bağladıqları tanrıçalar onlara ancaq zərər verəcəklər.",{"from":1235,"to":1235,"text":2105},"Qiyamət günü başladıqda, kafirlərin başçıları onların ardıyca gələnlərdən üz döndərəcəklər və onların yerdə yaşadıqları zaman aralarında mövcud olan əlaqələri oradaca kəsiləcəkdir. Bu əlaqələr Allah xatirinə və Allahın hökmünə uyğun olaraq qurulmamışdı. Onlar təməlsiz yalana əsaslanırdı və buna görə də kafirlərin bütün əməlləri yox və puç olacaqdır. Onlar başa düşəcəklər ki, yalan danışırmışlar və dərk edəcəklər ki, faydasını və nəticələrini yaxşı güddükləri əməlləri onlara ancaq təəssüf və peşmançılıq gətirmişdir. Onlar anlayacaqlar ki, onları, heç vaxt çıxa bilməyəcəkləri Cəhənnəmin əbədi sakinləri olmaq gözləyir. Məgər bundan da dəhşətli itki ola bilərmi?\n\nBu ona görə baş verəcək ki, müşriklər yalanın ardıyca getmişdilər və ümid edilməsi lazım olmayan bir şeyə ümidlərini bağlamışdılar və güman edilməsi mümkün olmayan bir şeyə güman etmişdilər. Onların özülü əzəldən korlanmışdı və buna görə də onların bütün əməllərinin korlanmış və faydasız olduğu üzə çıxacaqdır. Onlar artıq buna əmin olduqda, onları hədsiz kədər hissi bürüyəcəkdir. Ümidləri darmadağın olacaq, onların öz əməlləri özlərinə dəhşətli zərbə endirəcək. Onların taleyi, özlərinin Haqq Hökmdarına təvəkkül etmiş, Onun xatirinə səmimi qəlblə xeyirxah işlər görmüş və onların ona fayda verəcəyinə bel bağlamış insanların taleyinə qətiyyən bənzəməyəcək. O möminlər haqqı haqq kimi qəbul etmiş, həqiqi xeyirli əməllər etmiş və haqqa sığınmışdılar. Onlar saleh əməllərinin bəhrəsini dadacaq və Allahın dərgahında saysız-hesabsız mükafatlarını tapacaqlar.\n\nFövqəluca Allah buyurur: “Kafirlərin və insanları Allahın yolundan sapdıranların əməllərini Allah puça çıxarmışdır. İman gətirib yaxşı işlər görənlərin, öz Rəbbindən gerçək həqiqət kimi Muhəmmədə nazil edilənə inananların isə Allah günahlarından keçmiş və onların vəziyyətini yaxşılaşdırmışdır. Bu ona görədir ki, kafirlər batilə uymuş, iman gətirənlər isə öz Rəbbindən gələn həqiqətə bağlanmışlar. Beləcə, Allah insanlara onlara aid misallar çəkir” (Muhəmməd, 47\u002F1-3).",{"from":1239,"to":1239,"text":2107},"Öz başçılarının ardıyca gedən kafirlər dünya həyatına qayıtmaq və ardıyca getdikləri başçılarından üz döndərmək istəyərlər. Onlar müşriklikdən əl çəkərək, təkcə Allaha səmimi qəlblə qulluq etmək istəyərlər. Lakin onlar artıq heç nəyə nail ola bilməzlər, çünki insanlara verilmiş möhlətin vaxtı bitmişdir. Bundan başqa, onların sözləri və vədləri yalan olacaqdır, axı əgər onları yer aləminə qaytarsaydılar, onlar yenə də qadağan olunmuş əməllər törədəcəkdilər. Onlar öz əsassız bəyanatlarını üz döndərəcəkləri kafir başçılarına bəslədikləri amansız nifrət üzündən belə söyləyirlər. Bu cinayətkar təbliğatçıların günahı ən ağır olacaq və İblis onlara başçılıq edəcəkdir. Fövqəluca Allah buyurur: “İş bitdikdə şeytan deyəcək: “Həqiqətən də, Allah sizə gerçək vəd vermişdi. Mən də sizə vəd vermişdim, lakin vədimə xilaf çıxdım. Mənim sizin üstünüzdə heç bir hökmranlığım yox idi. Mən sizi azğınlığa dəvət etdim, siz də dəvətimi qəbul etdiniz. Buna görə də məni yox, özünüzü qınayın. Nə mən sizin köməyinizə çata bilərəm, nə də siz mənim köməyimə çata bilərsiniz. Heç şübhəsiz ki, mən əvvəllər də sizin məni Allaha şərik qoşmağınızı rədd etmişdim”. Həqiqətən, zalımlar üçün üzücü bir əzab hazırlanmışdır” (İbrahim, 14\u002F22).",{"from":1243,"to":1243,"text":2109},"Bu müraciət bütün insanlara – həm möminlərə və həm də kafirlərə ünvanlanmışdır. Allah insanlara mərhəmət göstərərək onlara hər növ taxılı, meyvələri və müxtəlif heyvanların ətini ərzaq kimi istifadə etməyə icazə vermişdir. İcazə verilmiş qaydada əldə edildiyi halda, yəni qəsb edilmədikdə, oğurlanmadıqda, şəriətin pozulmasına gətirən qanunsuz üsulla və yolla mənimsənilmədikdə, Allah onları, halal elan etmişdir. Allah qidalanmaq üçün təkcə təmiz nemətləri yeməyə icazə vermiş və ölmüş heyvan ətini, qanı, donuz ətini və sair iyrənc şeyləri yeməyi haram etmişdir.\n\nBu ayə onu göstərir ki, yerdə olan bütün nemətlərin qida məhsulu kimi tətbiq olunmasına və ya istifadə edilməsinə, onun əksi sübuta yetirilincəyədək icazə verilir. Qadağan olunmuş şeylərə gəlincəyədək, onlar iki qrupa ayrılır. Onların bir hissəsi özü özlüyündə qadağan edilmişdir. Bunlara yararsız şeylərə, yəni, təmiz nemətlərin birbaşa əksi olanlara aiddir. Digərləri isə dolayısı səbəblərə görə qadağan edilir, çünki onların istifadə edilməsi insanın Allah qarşısında vəzifələrini pozmasını və ya digər məxluqların hüquqlarını tapdalamasını nəzərdə tutur. Bu, icazə verilmişlərə əks olan nə varsa, hamısına aiddir.\n\nBu ayədən həm də görünür ki, orqanizmin normal fəaliyyəti üçün zəruri olan miqdarda qida qəbul olunması vacibdir və əgər insan bundan imtina edirsə, o, Allahın açıq-aydın hökmünü pozur.\n\nŞərh etdiyimiz hökm qullardan ötrü əsil nemət olduğu üçün, Fövqəluca Allah şeytanın izi ilə getməyi, yəni, onun əmrlərini yerinə yetirməyi, Allaha itaətsizlik göstərməyi, kafirlik etməyi, cinayət törətməyi və ədalətsizlik etməyi qadağan etmişdir. Bu qadağaya, bəzi heyvanların müqəddəs elan edilməsi və haram edilmiş ərzaq məhsullarının qəbulu da aiddir.\n\nŞeytan insanlara öz düşmənçilik münasibətini gizlətmir. O, onları azdırmaq üçün onlara pisliklər etməyi əmr edir. O, istəyir ki, insanlar od püskürən Cəhənnəmin sakinləri olsunlar.\n\nHaqq Rəbbimiz insanlara şeytanın izi ilə getməyi qadağan etməklə işini bitmiş hesab etmir, o həm də şeytanın insanlara bəslədiyi amansız nifrəti haqqında xəbər verir ki, bu da onları bu düşməndən qorunmağa məcbur edir. Bundan başqa, Allah izah edir ki, dinin icazə verdiyi nemətlər, dinin qadağan etdiklərindən qat-qat üstündür, çünki o, ancaq zərərli və yaramaz şeyləri qadağan edir. Fövqəluca Allah buyurur:",{"from":1247,"to":1247,"text":2111},"Pis dedikdə, istənilən günah və xətalar nəzərdə tutulur, çünki onlar onu icra edənə ziyan vurur, iyrənc işlərin xatırlanması isə bu halda xüsusinin ümumiyə qoşulmasının nümunəsidir. İyrənc işlər həmçinin günahdır, lakin hər bir ağıllı adam onları çirkin hesab edir. Belə günahlara zinakarlıq, spirtli içkilərin qəbulu, qatillik, böhtan, acgözlük və bir çox başqa şeylər daxildir.\n\nAllaha qarşı bilmədiyi sözü danışmaq, böhtan söyləmək dedikdə, Allahın qanunları və Rəbbin qədəri haqqında istənilən əsassız mülahizələrin yürüdülməsi nəzərdə tutulur. Əgər insan Allahı, O Özünü təsvir etdiyi kimi və Peyğəmbərin (s.ə.s.) Onu təsvir etdiyi kimi, təsvir etmirsə, əgər o, Allahın Özünü səciyyələndirdiyi və ya Peyğəmbərin (s.ə.s.) Onu səciyyələndirdiyi sifətlərini inkar edirsə, onda o, Allaha qarşı bilmədiyi şeyləri söyləyir. Əgər o, güman edirsə ki, Allahla yanaşı digər tanrılar da var və onlar onu Allaha yaxınlaşdırmaq qabiliyyətinə malikdirlər, onda o, bilmədiyi şeyi deyir, Allaha böhtan atır. Əgər o, Allahın hökmləri və qadağanları haqqında inandırıcı olmayan əsaslarla danışırsa, onda o, Allah haqqında bilmədiyi şeyləri deyir. Əgər o, iddia edirsə ki, Allah bəzi məxluqlarını müəyyən məqsədlər üçün yaratmışdır və bu zaman öz sözlərini inkarolunmaz dəlillərlə sübuta yetirmirsə, onda o, yenə də Allaha qarşı bilmədiyi şeyi söyləyir.\n\nAllaha böhtan deməkdən dəhşətli nə ola bilər? Allahın buyurduqlarının və Onun Elçisinin (s.ə.s.) kəlamlarının həqiqi mənasını təhrif etməkdən təhlükəli nə ola bilər? Axı yolunu azmışların çoxu məhz belə rəftar edir, Quran ayələrinin mənasını təhrif edir və sonra da iddia edirlər ki, bu mənanı Öz ayəsinə verən Allahdır.\n\nAllahın adından verilən əsassız bəyanatlar ən ağır günahlardandır. Onlar öz ardıyca digər cinayətləri çəkib gətirir və bu da, şeytanın əlbir olduğu dostları ilə insanları dəvət etdiyi yoldur. Onlar fitnəkarlıqlar törədir, insanları aldadır və onları azdırmaq üçün hər cür imkanlardan istifadə edirlər. Amma bu zaman Fövqəluca Allah insanlara ədalətliliyə riayət etməyi, yaxşılıq etməyi və qohumlara köməklik göstərməyi əmr edir və onlara yaramaz və qınanılan əməllər törətməyi, özbaşınalıq etməyi qadağan edir. Qoy hər bir qul hansı çağırışın ardıyca getmək və kimin tərəfində olmaq üzərində düşünsün!\n\nO, ona xeyirxahlıq arzulayan, onu həm bu dünyada və həm də ölümündən sonra xoşbəxtliyə nail olmasına dəvət edən Allahın çağırışına qoşula bilər. Allaha itaət uğur qazanmanın rəhnidir, Ona xidmət etmək insana çox böyük fayda gətirir. O Öz qullarını bütün görülən və görülməyən nemətləri ilə təmin edir, ancaq xeyirli işlər görmək hökmü verərək, təkcə cinayətkarlığı qadağan edir. Amma insan, bəşəriyyətin düşməni olan şeytanın çağırışının ardıyca da gedə bilər, o şeytanın ki, insanlara daima pislik etmək niyyətindədir, insanın bu dünyadakı və Axirətdəki həyatını məhv etmək üçün əlindən gələni edir. Ona itaət etmək mütləq bədbəxtçiliklə, onunla dostluq isə qəti zərərlə nəticələnəcəkdir. O, ancaq günah işlər görməyi və saleh əməllərdən uzaqlaşmağı əmr edir.",{"from":1251,"to":1251,"text":2113},"Bu ayədə Fövqəluca Allah müşriklərə, Öz Elçisinə (s.ə.s.) nazil etdiyi əhdlərə itaət etmələri hökmünü verdikdə, onların özlərini necə aparmaları barədə xəbər verir. Onlar Rəbbin iradəsinə tabe olmağı rədd edir və bildirirlər ki, öz ata-babalarının getdiyi yolla gedəcəklər. Onlar əcdadlarını kor-koranə təqlid etməklə qane olaraq, Allahın peyğəmbərlərinə iman gətirmək istəmirlər, halbuki onların ata-babaları cahil və yollarını azmış insanlardı. Onlar şübhəli və cəfəng sübutların əsasında həqiqəti rədd edirlər ki, bu da onların ondan üz döndərməsini və onu dərk etmək istəmədiklərini təsdiq edir. Bu həm də onların ədalətsizliyinə sübutdur, çünki əgər onlar doğru yola gəlmək istəsəydilər və xeyirxah niyyətdə olsaydılar, məqsədləri həqiqəti araşdırmaq olardı. Həqiqəti axtarış zamanı müxtəlif müddəaları və nəzər nöqtələrini müqayisə edən hər bir insan haqqı mütləq aşkar edər və əgər o, ədalətli və qərəzsizdirsə, hökmən ona tabe olar.",{"from":1255,"to":1255,"text":2115},"Elçilərə nazil edilmiş əhdləri yerinə yetirməkdən boyun qaçıran, öz at-babalarını kor-koranə təqlid etmək xatirinə onları rədd edən, haqqı anlamaq və ona itaət etmək istəməyən və inadkarlıqla küfrə sitayiş edən kafirlərin halını izah etdikdən sonra, Fövqəluca Allah bildirir ki, onlar, çobanın üstlərinə qışqırıb-bağırmasına baxmayaraq onun sözlərini başa düşməyən mal-qaraya bənzərlər. Dəvətçilər kafirləri haqq dinə çağırdıqda onlar özlərini məhz belə aparırlar.\n\nOnlar çağırışı eşidirlər və bu, onları özlərinin bilməməzliyi ilə bəraət qazanmaq imkanından məhrum edir. Lakin onlar o dərəcədə anlamaq qabiliyyətində deyillər ki, bundan faydalana bilsinlər. Onlar kardırlar, çünki həqiqəti başa düşmək və onu qəbul etmək üçün zəruri eşitmə qabiliyyətinə malik deyillər. Onlar kordurlar, çünki ətrafda baş verənlər üzərində düşünmək üçün yaxşı görməyə qabil deyillər. Onlar laldırlar, çünki onlara fayda verə bilən şey haqqında danışa bilmirlər. Bunun səbəbi ondadır ki, onlar ağıllı düşünmək qabiliyyətindən məhrumdurlar və ən axmaq və ən nadan məxluqlardandırlar.\n\nBir anlığa, doğru yola gəlməyə çağırılan, əxlaqsızlığının qabağı alınan, cəza alacağından xəbərdar edilən, ona xoşbəxtlik, uğur və əmin-amanlıq gətirə bilən əməllər etməyə dəvət edilən, amma bu xeyirxah məsləhətlərə məhəl qoymayan, Allahın hökmlərindən vaz keçən, şüurlu surətdə özünü Cəhənnəm oduna atan, yalan ardıyca düşən və həqiqəti bir kənara atan adamı təsəvvür edin. Məgər ağıllı bir insan bu axmağın ağıldan məhrum olmasına şübhə edərmi? Əgər bununla yanaşı o hələ bir fitnəkarlıqlar da edirsə, ətrafdakıları aldadır, onlara kələk gəlirsə, onda o, ən böyük axmaqlardan biridir.",{"from":1259,"to":1259,"text":2117},"Ancaq möminlərə ünvanlanan bu hökm geniş mənalı ümumi hökmdən sonra nazil edilmişdir, çünki məhz möminlər Allahın hökmlərindən və qadağanlarından faydalanırlar və bunun səbəbi – onların imanıdır. Allah onlara buyurmuşdur ki, Rəbbin Öz məxluqlarına əta etdiyi təmiz nemətləri yesinlər və bu nemətlərdən Ona ibadət etmək və Ona yaxınlaşmaq xatirinə istifadə edərək, göstərdiyi mərhəmətinə görə Ona həmd etsinlər.\n\nAllah oxşar hökmlə Öz elçilərinə də müraciət edərək buyurur: “Ey elçilər! Halal nemətlərdən yeyin və yaxşı işlər görün! Mən, həqiqətən, sizin nə etdiklərinizi bilirəm!”[1]. Bu ayədə yaxşı əməllərin yerinə yetirilməsi vasitəsilə minnətdarlığın bildirilməsi əmr edilmişdir. Bundan başqa, ayədə nemətlər pak adlandırılmamışdır, çünki Allahın möminlərə istifadə etməyə icazə verdiyi nemətlər özlüyündə pis nəticələrə səbəb olmur və onların imanı isə onları hər hansı haram şeyi istifadə etməkdən çəkindirir.\n\nŞərh olunan ayədə xüsusilə qeyd olunur ki, insan Allaha minnətdar olmadıqda, o, tək Ona ibadət etmir; əgər o, Allaha layiqincə minnətdarlığını bildirirsə, onda hökmən təkcə Ona ibadət etməli və Onun hökmlərini yerinə yetirməlidir. Buradan həm də belə çıxır ki, yemək üçün təmiz və icazə verilmiş ərzağın istifadə edilməsi saleh əməllərin yerinə yetirilməsinə və onların Allah tərəfindən qəbul olunmasına kömək edir. Allahın mərhəməti və səxavətini yada saldıqdan sonra Allaha minnətdarlıq etmək barədə xatırlatmaya gəldikdə isə, buradan belə nəticə çıxır ki, Allaha minnətdarlıq etmək mövcud nemətləri qoruyub saxlamağa və hətta onları çoxaltmağa kömək edir, kafirlik və naşükürlük isə insanı ona bəxş edilmiş nemətlərdən məhrum edir və ona yeni nemətlər əldə etməyə imkan vermir.",{"from":1263,"to":1263,"text":2119},"Halal nemətləri xatırladıqdan sonra Fövqəluca Allah yeyilməsi qadağan olunmuş pis şeylər haqqında xəbər verir. Bunlara aşağıdakılar aiddir: ölü əti, yəni, İslam şəriəti əsasında kəsilməmiş hər hansı heyvanın cəmdəyi. Ölü əti natəmizdir və orqanizmə zərər vurur. Özlüyündə belə çirkin olan bu ət müxtəlif xəstəliklərə səbəb olur. Bu ümumi qadağadan ölmüş çəyirtkə və ölü balıq istisnadır. Bunlar ərzaq kimi təmiz və halaldır.\n\nHaram sayılan ərzaq məhsullarına aid olanlardan biri də kəsilmiş heyvanın damarlarından axan qandır. Şərh etdiyimiz ayənin ümumi mənası Quranın digər ayəsi ilə konkretləşdirilir: “De: “Mənə gələn vəhylər içərisində ölü heyvan, axar qan, murdar sayılan donuz əti və Allahdan başqasının adı ilə kəsilmiş murdar heyvanlardan başqa, ... yeməklər içərisində haram buyurulan bir şey görmürəm...” (Ənam, 6\u002F145).\n\nDaş abidələrə, qəbirlərə və ya digər bütlərə qurban kəsilən heyvanların ətinin yeyilməsi də haramdır. Lakin sadalanan ərzaq – qadağan olunmuş yeganə yeyinti məhsulu deyil. Allah onları ona görə xatırladır ki, bəzi murdar məhsulların növlərini göstərib izah etsin. Ümumiyyətlə isə, bundan əvvəl yuxarıda qeyd olunmuş təmiz və halal olmayan nə varsa, hamısının yeyilməsi qadağan edilmişdir.\n\nYuxarıda sadalananları və digər murdar məhsulları yeməyi qadağan edərkən Fövqəluca Allah insanlara Öz lütfünü göstərmiş və onları o məhsulların zərərindən qorumuşdur. Lakin buna baxmayaraq, əgər insan haram edilmiş məhsuldan uzun sürən aclıq nəticəsində, başqa yeyinti məhsullarının olmaması üzündən və ya məcburiyyət qarşısında yeməli olarsa, bu ona günah sayılmır. Bu zaman, halal şeylər yemək imkanı yarandıqda və ya aclığa dözə bildikdə, haram məhsulu yeməyə həvəs göstərməməli, keçinəcəyini təmin etmək üçün kifayət qədərdən artığını yeməklə həddini aşmamalıdır. Belə hallarda haram məhsulların yeyilməsinə görə məsuliyyət insandan götürülür və burada əsas nəzərə alınan Allahın zəruri miqdarda yeyib-içmək haqqında ilkin hökmüdür. Bu isə o deməkdir ki, insana öz həyatını təhlükəyə qoymaq və özünü aclıqla ölümə məhkum etmək qadağandır. O, aclığını təmin etməlidir, əgər o, özünü ölüncəyə qədər ac saxlayarsa, günah işlətmiş olar ki, bu da intihara bərabərdir.\n\nƏn zəruri hallarda haram məhsulların yeyilməsinə icazə verilməsi Fövqəluca Allahın Öz qullarına bəslədiyi rəhmindən irəli gəlmişdir və buna görə də Allah bu ayəsini, ayələrin mətninə tamamilə uyğun gələn Öz iki gözəl adı ilə bitirir.\n\nNəzərə alaraq ki, haram məhsullardan yeməyə icazə verilməsi Allahın Bağışlayan və Rəhimli sifətləri ilə sıx bağlıdır və nəzərə alaraq ki, böhranlı anlarda, xüsusilə, mürəkkəb şərait onu çətinliyə saldıqda insan heç də həmişə bu şəraiti layiqincə dəyərləndirə bilmir, Fövqəluca Allah bildirir ki, O, belə şəraitdə səhvə yol verən qullarını bağışlayır.\n\nBu ayədən çıxan məlum bir qaydaya görə, ən zəruri hallarda bir sıra qadağan olunmuş haram əməllər halal sayılır. Mərhəmətli Allah ən zəruri hallarda insanlara hər hansı qadağan olunmuş hərəkətlər etməyə icazə verir. Hər şeydən əvvəl və hər şeyin sonunda zahirdə də, batində də həmd Ona məxsusdur!",{"from":1267,"to":1267,"text":2121},"Bu sərt hədə Allahın Öz elçilərinə nazil etdiyi bilikləri gizlədənlərə ünvanlanmışdır. Allah onlarla əhd bağlamışdır ki, insanlara həqiqəti izah etsinlər və vəhyi gizlətməsinlər və əgər onlar bu həqiqəti kənara qoyub, onu keçici maddi nemətlərə dəyişərlərsə, onda qarınlarını odla doldurmuş olarlar. Belə maddi nemətlər ən yaramaz üsullarla, ən qorxunc cinayətlər nəticəsində qazanılır və Allahın intiqamı törədilmiş cinayətlərin növünə həmişə uyğun gəlir.\n\nQiyamət günü başlandıqda isə, Allah onları dindirməyəcək və qəzəb içində Üzünü onlardan döndərəcək və Allahın bu münasibəti onlar üçün Cəhənnəm cəzasından daha dəhşətli olacaq. Allah onları təmizləməyəcək və onları yaramaz əxlaqdan xilas etməyəcək, onların qəlbində elə bir əməl olmayacaq ki, tərifə və mükafata layiq olsun. Onlar təmizlənməyəcəklər, çünki onlar elə bir əməl etməyiblər ki, buna yol verilsin. O əməllərin ən vacibi Allahın Kitabını rəhbər tutmaq, onun hökmlərini yerinə yetirmək və buna başqalarını dəvət etməkdir.",{"from":1271,"to":1271,"text":2123},"Onlar Allahın Kitabını arxalarına atıb ondan üz döndərdilər. Onlar azğınlığı haqdan üstün, cəzanısa bağışlanmadan üstün tutdular. Onlar Cəhənnəm odundan başqa heç nəyə layiq deyillər, amma onlar bu cəzaya dözə biləcəklərmi? Onların buna səbri çatacaqmı?!!\n\n[1] Muminun, 23\u002F51",{"from":33,"to":33,"text":2125},"Allah haqlı olaraq, doğru yolla getməkdən boyun qaçıraraq azğınlığa üstünlük verənləri həqiqi rəhbərlikdən məhrum edir. Budur Allahın çıxdığı əvəz və bu onunla izah olunur ki, Allah Öz Kitabını gerçək bir həqiqət kimi nazil etmişdir. Həqiqət bir rəhbərlik kimi qəbul edilərsə, mömin xeyirli mükafat almalı, yaramaz isə qəddar intiqama məruz qalmalıdır.\n\nMüqəddəs Kitabın gerçək həqiqət kimi nazil edilməsi haqqındakı bu ayə ona dəlalət edir ki, Allah onu, insanları doğru yola gətirmək, həqiqətlə yalan arasında və doğru yolla azğınlıq arasında fərq qoymaq üçün nazil etmişdir. Əgər insan bu Kitabın mahiyyətini təhrif edirsə, o, ən sərt cəzaya layiqdir. Əgər o, bu Kitab haqqında mübahisə edərək, Vəhyin bir hissəsini qəbul edir və digər hissəsinə inanmaqdan boyun qaçırırsa və ya onun əsil mahiyyətini öz istəklərinə uyğun təhrif edirsə, onda o, həqiqətlə tam mənada razılaşmır.\n\nBelə insanlar həqiqətdən ibarət olan Kitaba müqavimət göstərir, halbuki məhz həqiqət onları onunla razılaşmağa və ona qarşı çıxmamağa borclu edir. Bunun nəticəsində onlar təşvişə düşür və aralarında parçalanma baş verir. Onların taleyi həqiqi Kitab əhlinin qismətindən fərqlənir, sonuncular ona tam iman gətirmişlər və onu həyatın bütün halları üçün öz qanunu etmişlər. Kitab onları birləşdirmişdir və onun sayəsində onlar məhəbbət və razılıq içində yaşayırlar.\n\nBu ayələr Allahın Kəlamını insanlardan gizlədənlərə qarşı qorxunc bir xəbərdarlıqdır, çünki onlar fani dünya nemətlərini üstün tutaraq Allahın qəzəbini və cəzasını satın alırlar. Allah belə insanların qəlbini günahlardan təmizləmir, onları yaxşı işlər görməyə ruhlandırmır və onların günahlarını da onlara bağışlamır. Bunun səbəbi ondadır ki, onlar azğınlığı haqq yoldan üstün hesab edirlər və buradan da onların, Allahın bağışlamasını cəzası ilə mübadilə etməyə hazır olmaları nəticəsi çıxır. Allah bunu xatırlatdıqdan sonra təəccübünü bildirir ki, kafirlər, onları cəzalandırılmağa məhkum edən cinayətləri şüurlu surətdə törədərək, Cəhənnəm oduna düşmək təhlükəsinə belə səbirlə və sakitcəsinə yanaşırlar. Bundan sonra Allah xəbər verir ki, Müqəddəs Kitab insanları onunla razılaşmağı zəruri edən və onları ixtilaflardan çəkindirən gerçək biliklərdən ibarətdir və bu Kitaba ancaq günahkarlar etiraz edirlər, çünki onlar həqiqətdən sonsuzluğadək uzaqdırlar və onunla düşmənçilik etməyə həmişə hazırdırlar. Bu barədə ən yaxşı bilən Allahdır.",{"from":1278,"to":1278,"text":2127},"Qulların etiqadına görə yerinə yetirməli olduqları yaxşı əməllər onların üzlərini şərqə və ya qərbə tərəf çevirmələrində deyil. Bu üsulla onlar həqiqəti çox axtara və bir-biriləri ilə mübahisələr edə bilərlər, ancaq bu onlara yorğunluqdan başqa bir şey gətirməz və sonradan isə didişmələr və ziddiyyətlər törədər. Bu Quran ifadəsi Peyğəmbərin (s.ə.s.) aşağıdakı hədisinə bənzərdir: “Güclü olan, kimisə yerə yıxa bilən deyil, qəzəbləndiyi zaman özünü ələ ala biləndir”. Buna oxşar digər hədislər də mövcuddur.\n\nMömin insan, bütün kamil sifətlərə malik olan, nöqsanları və qüsuru olmayan Vahid Allaha iman gətirmiş, Allahın Öz Kitabında və Peyğəmbərinin (s.ə.s.) hədislərində təsvir edilmiş Qiyamət gününə və ölümdən sonra baş verəcək bütün hadisələrə iman gətirmiş, Allahın Öz Kitabında və Peyğəmbərinin (s.ə.s.) hədislərində səciyyələndirilmiş mələklərə iman gətirmiş, Allahın Öz elçilərinə nazil etdiyi Səmavi Kitabların, o cümlədən onlardan ən əzəmətlisi olan Müqəddəs Quranın bütün hökm və hekayətlərinə iman gətirmiş, bütövlükdə bütün peyğəmbərlərə və, xüsusilə, Allahın peyğəmbərlərinin ən layiqlisi olan Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) iman gətirmiş şəxsdir.\n\nBununla yanaşı mömin adam öz sevdiyi malından sədəqə verməlidir. Mal dedikdə, burada az və ya çoxluğundan asılı olmayaraq istənilən mülkiyyət nəzərdə tutulur. Bu ayədən həm də belə bir nəticə çıxır ki, var-dövlətə bəslənən məhəbbət hər bir insana o dərəcədə xasdır ki, Allahın qulu heç vaxt ondan ayrılmağa hazır olmur. Əgər o, öz malından Fövqəluca Allaha yaxınlaşmaq məqsədilə sədəqə verirsə, bu onun, dünyəvi var-dövlətə sevgisindən asılı olmayaraq, imanına dəlalət edir.\n\nİnsan sədəqə verəndə, var-dövlətə olan sevgisinə baxmayaraq, tamamilə sağlam olduğu halda, öz malından əl çəkir, lakin cüzi bir imkana malik olduqda varlanmaq arzusunda olur və kasıblıqdan ehtiyat edir.\n\nƏn yaxşı sədəqələrdən biri kasıbın sədəqəsidir, çünki belə vəziyyətdə insan tamamilə dilənçi gününə düşməkdən qorxaraq malından ayrılmaq istəmir. Eyni şeyi, özünün ən yaxşı malını və ya ona əziz və qiymətli olan şeyi sədəqə verən adan haqqında da demək olar. Bu barədə Fövqəluca Allah buyurur: “Sevdiyiniz şeylərdən Allah yolunda xərcləməyincə xeyrə nail olmayacaqsınız. Sizin nə xərclədiyinizi, şübhəsiz ki, Allah bilir” (Ali-İmran, 3\u002F92). Bütün bu sadalanan hallar insanın öz malına olan bağlılığına baxmayaraq, ondan ayrılmaqla verdiyi sədəqələrdir.\n\nSonra Fövqəluca Allah kimin sədəqə almağa haqqı olması, yaxşı və yumşaq davranılmaya daha çox kimin layiq olması barədə xəbər verir.\n\nSədəqə almağa qohumların haqqı var, çünki insan onların başına bir iş gəldikdə narahat olur, onlar xoşbəxt yaşadıqda isə sevinir. Qohumlar həmişə bir-birilərinə kömək edir, əlaqə saxlayırlar və buna görə də, ən layiqli addım – qohumlara, onların yaxınlığını və ehtiyacını nəzərə alaraq, maddi və mənəvi yardım göstərməkdir.\n\nSədəqə almağa həmçinin qazanc gətirənləri olmayan və müstəqil surətdə özlərini təmin edə bilməyən yetimlərin haqqı vardır. Bu hökm Fövqəluca Allahın Öz qullarına bəslədiyi mərhəmətin təcəssümüdür və Uca Rəbbin Öz qullarına, valideynlərin öz övladlarına etdiklərindən, daha çox rəhm etməsinin sübutudur. Allah Öz qullarına əhd nazil etmişdir və buyurmuşdur ki, valideyndən məhrum olanlara, doğma valideyni olan uşaqlar kimi ehtiyac hiss etməməkləri üçün, maddi yardım göstərsinlər. Allahın verəcəyi əvəzin həmişə edilən əməllərin növünə uyğun gəldiyini nəzərə almaqla, əgər insan yad bir yetimə mərhəmət göstərirsə, onda Allah da, onun övladı yetim qalarsa, ona mərhəmətini göstərər.\n\nSədəqə almağa kasıbların da haqqı var. Ehtiyac onları aciz və çarəsiz edir. Varlı və təmin olunmuş insanlar onlara qayğı göstərməlidirlər ki, onlar öz ehtiyaclarını tam və ya qismən təmin edə bilsinlər, özü də öz imkanlarına uyğun olaraq yardım etməlidirlər.\n\nÖzgə ölkəyə gəlib maddi vəsaitdən məhrum olan müsafirlərin də sədəqə almağa haqqı vardır. Allah Öz qullarını onları zəruri olan hər şeylə təmin etməyə çağırır ki, onlar öz səyahətini davam etdirə bilsinlər, axı çox vaxt səfərə çıxanlar ehtiyac içində olur və böyük məsrəflər çəkməyə məcbur qalırlar.\n\nSədəqə almağa həmçinin yardım haqqında xahiş etməyə məcbur olanların da haqqı var. Bunlar o şəxslərdir ki, törətdikləri cinayət üçün onlar fidyə verməli və ya dövlətə vergi ödəməlidirlər. Bunlar məscidlərin, mədrəsələrin, məktəblərin, körpülərin, bəndlərin və ya bütün cəmiyyətə xeyir verən digər tikililərin inşaası üçün vəsait toplayanlar ola bilər. Belə adamlar varlı və təmin edilmiş olsalar da, onların yardım almaq haqqı vardır.\n\nSədəqə kölələrin azad edilməsinə də sərf olunur. Bu, kölənin satın alınaraq sonradan köləlikdən azad edilməsi üçün və yaxud öz sahibi ilə azad edilməsinin fidyə məbləğini müəyyənləşdirmiş köləyə və yaxud da kafirin əsir götürdüyü və ya ədalətsiz hakim tərəfindən həbsə salınmış müsəlmanı azad etmək üçün sədəqə verilə bilər.\n\nBununla yanaşı, mömin adam namaz qılmalı və zəkat verməlidir. Biz dəfələrlə demişik ki, Allah namazı zəkatla bərabər xatırladır, çünki bu, ibadətin ən layiqli ayinlərindəndir və Allaha yaxınlaşmanın ən yaxşı üsuludur. Bu ibadət ayinləri Allaha qəlblə, bədənlə və mal-mülkü ilə yerinə yetirilən ibadət növlərini birləşdirir. Onlar imanın meyarıdır və həqiqi möminləri böyük dəqiqliklə müəyyən edir.\n\nMömin insan həmçinin öz vəzifələrini də yerinə yetirməlidir. Bu, Allahın ona həvalə etdiyi vəzifələrə və həm də insanın özünün götürdüyü öhdəliklərə aiddir. Söhbət insanın Rəbbi qarşısındakı vəzifələrindən gedir. Çünki Fövqəluca Allah Öz qullarına bu vəzifələri yerinə yetirməyi əmr etmişdir və onlar da onu layiqincə yerinə yetirməyə söz vermişlər. Onlar Allahla əhd bağlamışlar və ona sadiq qalmalıdırlar. Söhbət həm də insanın başqa qullar qarşısında öhdəliklərindən gedir. Bu vəzifələr Allahın qoyduğu hökmlərindən və habelə insanın öz üzərinə götürdüyü andlardan, vədlərdən və digər öhdəliklərdən ibarətdir.\n\nDindar insan ehtiyac içində olduqda səbir etməlidir. Ehtiyacı olan insan səbir etməyə hərtərəfli kəskin ehtiyac duyur, çünki o, başqalarının qismətinə düşməyən mənəvi və fiziki ağrılara daima dözməli olur.\n\nO, imkanlı insanların ləzzət aldığı nemətlərdən həzz ala bilmədikdə, o və onun uşaqları ac olduqda əziyyət çəkir. O, istədiyini yeməyə imkan tapa bilmədikdə, libasdan məhrum olub, demək olar ki, lüt qaldıqda əziyyət çəkir. O özünün gələcəyi haqqında düşünəndə və ona hazırlaşanda əziyyət çəkir. O, soyuqdan qoruna bilmədikdə əziyyət çəkir. Bu və buna bənzər sınaqlar ehtiyac içində olan insanı səbirli olmağa və Allahın onu mükafatlandıracağına ümid etməyə yönəldir.\n\nMömin şəxs müxtəlif xəstəliklər keçirdiyi vaxtlarda da səbirli olmalıdır. O, qızdırmaya tutulduqda və ya mədə xorasına mübtəla olduqda, əgər o, bağırsaq pozuntusundan əzab çəkirsə və ya orqanlarının birində bərk ağrılar hiss edirsə, hətta dişinin sızıltısı və ya barmağının ağrısı ona əziyyət verirsə də, yenə onun səbirli olmağa ehtiyacı var, çünki onun bədəni göynəyir və ruhu zəifləyir. Hər hansı xəstəlik insanın qəlbi üçün güclü sınaqdır, xüsusilə o uzun müddət davam etdikdə və buna görə belə hallarda müsəlmanlara səbir etmək və səbrinə görə Allahın onu mükafatlandıracağına ümid bəsləmək hökmü verilmişdir.\n\nMömin insan vuruşmaq əmri aldığı düşmənlə döyüş zamanı da səbirlilik göstərməlidir. İnsanlara döyüş əməliyyatlarında iştirak etmək çox çətindir, çünki döyüşlər həmişə yaralanma və ya əsir götürülməklə bağlı olduğu üçün onlara olduqca böyük narahatçılıqlar törədir. Buna görə döyüşçülər səbirli olmağa ehtiyac duyurlar və Allahın mükafatlandıracağına bel bağlamalıdırlar. Bunun bir hissəsi, səbirli qullara vəd edilmiş qələbə və yardımdır.\n\nƏgər insan qeyd olunan bu gözəl keyfiyyətləri öz dini etiqadına çevirirsə, əgər o, yuxarıda xatırlanın və hər biri haqq dinin nəticəsi, dəlili və işığı olan saleh əməlləri həyata keçirirsə və əgər o, insanı və onun əxlaqi simasını zinətləndirən sadaladığımız əxlaqi keyfiyyətlərə malikdirsə, onda həmin əməllər və keyfiyyətlər vasitəsilə o, öz dininin doğruluğunu sübuta yetirir. Belə insan təqvalı müsəlmandır və onun təqvalılığı özünü qadağan olunmuş əməllərdən çəkinməsində və Allahın hökmlərini yerinə yetirməsində göstərir.\n\nBu ayədə xatırlanan əməllər tamamilə bütün saleh əməlləri əhatə edir. Təkcə onu demək kifayətdir ki, bu öhdəliklərin yerinə yetirilməsi dinin bütün hökmlərini özündə əks etdirir və əgər insan onları müntəzəm olaraq layiqincə icra edirsə, onda onun bütün əməllərini düzgün hesab etmək olar. Məhz belə keyfiyyətlərə malik olanlar mömin, həqiqətpərəst və təqvalı müsəlmanlardır. Tamamilə aydındır ki, möminliyinə, doğruçuluğuna və təqvalılığına görə insan həm bu dünyada və həm də ölümündən sonra çox böyük əcrə nail olur. Lakin bu təltifləndirmə haqqında bu ayənin şərhində müfəssəl təsvir etmək yerinə düşmür.",{"from":1282,"to":1282,"text":2129},"Burada Fövqəluca Allah öldürülənlərə görə ədalətli qisas alma hökmündən ibarət olan mərhəmətini mömin qullarının yadına salır. Bu o deməkdir ki, qatili, o, öz qurbanını öldürdüyü kimi, ədalətin bərpası naminə, onu da eynilə edam etməyə icazə verilir.\n\nBu hökm bütün möminlərə yönəldilmişdir və bundan belə çıxır ki, onlar hamısı, o cümlədən qatilin qohumları və qatilin özü öldürülənin varisinə, əgər o, əvəz almaq istəyərsə, qatildən qisas almağa kömək göstərməlidirlər. Heç kimin ədalətin bərpa edilməsinə maneçilik törədilməsinə və öldürülənin varisinə onun ölümünə görə qatildən əvəz çıxmasına, cahillik dövrünün cinayətkarlara və bidətçilərə sığınacaq verib gizlədən müşriklərinin və onlara bənzər digərlərinin etdiyi kimi, mane olmağa haqqı yoxdur.\n\nSonra Fövqəluca Allah əvəz çıxma haqqında hökmü daha ətraflı izah edir. Azad adamın öldürülməsinə görə azad adamı öldürmək olar, kişini və ya qadını öldürdüyünə görə kişini, qadını və ya kişini öldürdüyünə görə qadını öldürmək olar. Bu ayənin mətni belədir və burada çıxarılan ilkin nəticələrə deyil, ayənin mətninə üstünlük verilməlidir. İlk baxışda ayədən belə rəy hasil olur ki, qadının öldürülməsinə görə ancaq qadını öldürmək olar, lakin səhih hədislərdən məlum olduğuna görə, kişini də qadının öldürülməsinə görə öldürmək olar.\n\nBu hökmün ümumi mənasından istisna olanlar: valideynlər, babalar və yüksələn xətlə digər birbaşa qohumlardır. Onlar öz uşaqlarının qatilliyinə görə cəzalandırılmırlar. Bu da səhih hədislərlə təsdiq edilir. Lakin bu, şərh etdiyimiz ayənin mənası ilə ziddiyyət təşkil etmir, çünki onda ədalətlə qisas almaq hökmü əks olunmuşdur, halbuki valideynlərin uşağın öldürülməsinə görə edam edilməsi ədalətsizlikdir. Valideynlərin qəlbi həmişə öz uşaqlarına qarşı mərhəmət və rəhmlə dolu olduğu üçün onların doğmalıq hissiyyatı heç vaxt onlara yol verməz ki, uşaqlarını həyatdan məhrum etsinlər, əlbəttə, bir şərtlə ki, onlar ağıllarını itirməmiş olsunlar və ya uşaq onlara olduqca ağır əziyyətlər vermiş olmasın.\n\nBu ümumi hökmdən bir istisna da kafirin müsəlman tərəfindən öldürülməsinə görə qisasın nəzərdə tutulmamasıdır. Bu istisna səhih hədislərlə təsdiq edilir. Bu həm də şərh etdiyimiz ayənin mənasına zidd deyil, çünki o, ancaq möminlərə aiddir. Bundan başqa, Allahın düşməninin öldürülməsinə görə müttəqi qulun edam edilməsi ədalətsizlik olardı.\n\nKölələrə gəldikdə isə, onların öldürülməsinə görə, onların cinsindən və dəyərindən asılı olmayaraq, ancaq kölələri öldürmək olar. Bu ayənin mənasından çıxan nəticə belədir ki, azad insanı kölənin qətl edilməsinə görə öldürmək olmaz, çünki onlar müxtəlif hüquqlara malikdirlər. Qeyd etmək lazımdır ki, bir sıra şəriət alimləri bu ayəyə istinad edərək belə bir nəticəyə gəliblər ki, kişini də qadının qətl edilməsinə görə öldürmək olmaz. Amma öncə biz qeyd etmişdik ki, bu nəticə - yanlış nəticədir.\n\nAyədən çıxan bir nəticə də belədir ki, qətlə görə qisas alınması haqqında hökm əsasdır, lakin qatilin edam edilməsi qanbahası alınması ilə dəyişdirilə bilər. Əgər öldürülənin varisi və ya onun bəzi qohumları qatili bağışlamağa və qanbahası almağa razılıq versələr, onda qatili edam etmək olmaz və o, öldürülənin qohumlarına əvəz ödəməyə borcludur.\n\nÖldürülənin varisi qatili bağışladıqda ədalətli davranmalı, onu yerinə yetirə bilməyəcəyi öhdəliklə yükləməməlidir. O, fidyə tələb edərkən alicənablıq göstərməli və qatili çıxılmaz vəziyyətə salmamalıdır. Qatil isə ödəniş müddətini uzatmamalı, fidyənin miqdarını aşağı salmamalı, öldürülənin varisini sözü və əməli ilə incitməməlidir. Bağışlanmaya görə minnətdarlıq – fidyənin layiqincə ödənilməsi ilə olmalıdır.\n\nBu, insanın başqaları qarşısında məsuliyyət daşıdığı bütün hallara aiddir. Ona vurulmuş zərərin ödənilməsinə haqqı olan şəxs haqqını insafla tələb etməlidir, zərəri ödəyən isə öz borcunu layiqincə yerinə yetirməlidir.\n\nFövqəluca Allah xüsusilə qeyd edir ki, öldürülənin varisi və qatil qardaşdırlar və bununla da öldürülənin qohumlarını qatili əfv etməyə və fidyə verməyə razılaşmağa dəvət edir. Ən yaxşısı isə, heç bir əvəz tələb etmədən onlar törədilmiş cinayəti bağışlayırlar. Burada “qardaşlıq” ifadəsi altında möminlərin qardaşlığı nəzərdə tutulur və məlum olur ki, bu halda qatil dindən çıxmır və iman sahibi olan müsəlmanlar üçün qardaş olaraq qalır. Bu isə o deməkdir ki, kafirlik səviyyəsinə qalxmayan bütün günahların törədilməsi insanı dindən çıxartmır, amma imanını zəiflədir.\n\nBuradan belə bir nəticə çıxır ki, öldürülənin varisi və ya onun bəzi qohumları qatili bağışladıqda, onun həyatı təhlükəsizlik haqqına malik olur və heç kimin ona qəsd etmək, toxunmaq ixtiyarı olmur. Qatil bağışlandıqdan sonra kimsə onun həyatına qəsd edərsə, o, Axirət günü əzabverici cəzaya məruz qalacaqdır. Bu dünyada isə öldürülən qatilin qohumları onu öldürəndən əvəz tələb edə bilərlər, çünki o, fidyə verməyə razılaşmış insanı öldürmüşdür. Bu isə, öldürənin edama layiq olması deməkdir.\n\nBəzi şəriət alimləri hesab edirdilər ki, “əzabverici cəza” dedikdə, məhz edam nəzərdə tutulur. Belə bir şərhdən aydın olur ki, əgər insan bağışlanmış qatili öldürırsə, o hökmən edam edilməlidir və bağışlana bilməz. Lakin birinci şərh daha doğrudur, çünki onun törətdiyi cinayət adi qətldən ağır deyldir.",{"from":1286,"to":1286,"text":2131},"Fövqəluca Allah izah edir ki, qisas alma haqqında hökm insanlara böyük fayda verir. O, çoxlarının həyatını xilas edir və bədbəxtləri cinayət törətməkdən çəkindirir, çünki cinayətkar qatilin edam cəzasına məhkum edildiyini bildikdə, o, belə bir cinayət törətməz və əgər qatili başqalarının gözü qarşısında edam etsələr, onda onların çoxu bundan qorxmağa başlayırlar və cinayətlərdən çəkinirlər. Əgər qətl edamla cəzalandırılmırsa, onda cəmiyyət qatillərin törətdiyi bəlanın qarşısını ala bilmir.\n\nBu, şəriət cəzalarının digər növlərinə də aiddir və onlar nəinki cinayətkarlardan alınan qisas rolunu oynayır, habelə belə oxşar cinayətlərin təkrarlanmasının qarşısını alaraq, Ən Müdrik və Hərşeyibağışlayan Rəbbin hikmətinə dəlalət edir.\n\nQeyd edilməlidir ki, ayədəki “həyat” sözü qeyri-müəyyən haldadır və nazil edilmiş hökmün vacibliyini və onun böyük faydasını xüsusilə vurğulayır. Lakin bunu layiqincə dərk etmək böyük ağıla və sağlam düşüncəyə malik insanların nəsibidir və buna görə də bu ayə məhz ağıl sahiblərinə yönəldilmiş müraciətdir. Bundan aydın olur ki, Fövqəluca Allah Öz qullarının dini hökmlərdə və qanunlarda əks olunmuş hikmət üzərində düşünmələrini istəyir, çünki onlara gətirilən çox böyük fayda Allahın ilahi kamilliyinin, Onun hüdudsuz müdrikliyinin, şöhrətinin, mütləq ədalətinin və hərşeyiəhatəedən rəhminin sübutudur. İnsan bunların üzərində düşünərsə, o, ağıl sahibi adlandırılmağa layiqdir, axı, ağalar Ağası məhz belə insanlara müraciət edir. Təkcə bu, ağıllı və düşünən insanların üstünlüyünü və əzəmətini vurğulamaq üçün kifayətdir.\n\nRəbb birbaşa onlara təqvalı olmaları üçün müraciət edir, axı insan öz Rəbbini dərk edəndə böyük sirləri, ecazkar müdrikliyi, Allahın dinini və ilahi qanunvericiliyinin kəramətli ayələrini başa düşür və bu onu Allahın iradəsinə tabe olmağa, günahlardan çəkinməyə və itaətsizlikdən qorunmağa məcbur edir. Əgər o, həqiqətən belə davrandıqda, haqlı olaraq müttəqi qullardan birinə çevrilir.",{"from":1290,"to":1290,"text":2133},"Ey möminlər! Əgər siz ölümün yaxınlaşmasını hiss edirsinizsə, əgər sizi ölümcül xəstəlik və ya ciddi təhlükə həyatınızı qorxu altına alırsa və əgər var-dövlətiniz kifayət qədər çoxdursa, siz öz valideynlərinizin və yaxınlarınızın xeyrinə onların vəziyyətini və tələbatını nəzərə almaqla ədalətli vəsiyyətnamə hazırlamağa borclusunuz. Siz ifrata yol verərək, yaxınlarınıza laqeyd yanaşıb, təkcə uzaq qohumlarınızın xeyrinə vəsiyyətnamə tərtib etməyin. Əksinə, siz onların hər birinin tələbatını və qohumluq dərəcəsini nəzərə almalısınız. Bu, Allahdan qorxan iman sahiblərinin vəzifəsidir!\n\nSon ifadə göstərir ki, valideynlərin və yaxın qohumların xeyrinə vəsiyyətnamə tərtib edilməsi vacibdir. Bundan əlavə, Allah bunu müttəqiliyin vacib şərtlərindən biri etmişdir.\n\nBilmək lazımdır ki, Quranın əksər təfsirçiləri hesab edirlər ki, bu ayə, irsin bölüşdürülməsi haqqında sonradan nazil olan ayə ilə ləğv edilmişdir, hərçənd bəzi şəriət alimləri bu hökmün ancaq valideynlərin və vərəsə olmayan yaxın qohumların xeyrinə yazılmış vəsiyyətnaməyə aid olduğunu bildirirlər. Lakin müqəddəs mətnlərdən heç birində şərh etdiyimiz ayə bu qaydada konkretləşdirilmir və buna görə, ən səhih rəyə uyğun olaraq, Fövqəluca Allah əvvəlcə mirası, qəbul olunmuş adət-ənənəyə görə, bütövlükdə valideynlərə və ən yaxın qohumlara vəsiyyət etməyi əmr etmişdir, sonra isə valideynlər və haqqı olan digər qohumlar üçün irsin müəyyən hissəsini təyin etmişdir. Bu hökm, ümumi məna daşıyan ayədən sonra, nazil edilmiş mirasın bölünməsi haqqında ayədə təfərrüatı ilə izah olunmuşdur. Beləliklə, şərh etdiyimiz ayə müxtəlif səbəblərə görə varislik hüququndan məhrum edilmiş valideynlərin və digər qohumların xeyrinə vəsiyyətlə bağlı öz qüvvəsini saxlayır. İnsan belə qohumlarının xeyrinə vəsiyyət etməlidir, çünki onlar onun xeyirxah münasibətinə başqalarından daha çox layiqdirlər. Bu müddəanı bütün müsəlmanlar tamamilə təsdiq edirlər və o, iki əvvəlki şərhi birləşdirməyə kömək edir, çünki onlardan hər biri ayrı-ayrı nəticələrə istinad edir və müqəddəs mətnlər arasında fərq qoyur. Sonuncu rəy müqəddəs mətnlər arasında hədd çəkmir və Quran ayələrinin birləşdirilməsinə imkan verir və əlbəttə, heç bir səhih dəlilə əsaslanmadan onlardan birinin ləğv olunmasını iddia etməkdənsə, mətnləri birləşdirmək baxımından, həmişə yaxşıdır.",{"from":1294,"to":1294,"text":2135},"Vəsiyyət edən öldükdən sonra qəyyumunun vəsiyyətnaməsini dəyişəcəyindən ehtiyat etdikdə, belə ehtiyatkarlıq onu vəsiyyət etməkdən çəkindirə bilər deyə, Fövqəluca Allah bəyan edir ki, qəyyum eşidib və onu hansı qaydada həyata keçirmək lazım gəldiyini başa düşdükdən sonra vəsiyyəti dəyişdirərsə, günah, törətdiyi əmələ görə onun üstünə düşəcəkdir, amma vəsiyyət edən öz mükafatını Allahdan alacaqdır.\n\nAllah istənilən səsləri eşidir, vəsiyyətçinin sözlərini də eşidir və onun qəyyum təyin etdiyi şəxsə də nəzarət edir ki, o, ədalətsiz addım atmasın. Allah vəsiyyətçinin niyyətləri və hamisinin atacağı addımları haqqında bilir və əgər o, öz əmlakına düzgün sərəncam çəkməyə səy göstərirsə, onda onun niyyətini gözəl bilən Allah, o, səhv etsə belə, mütləq onu mükafatlandıracaqdır. Bu ayə mirasın bölünməsi həvalə edilmiş himayəçiyə vəsiyyəti təhrif etməməyi barədə ciddi xəbərdarlıqdır, axı Allah onun haqqında məlumata malikdir və onun hərəkətlərinə nəzarət edir, o, Ondan çəkinməlidir!",{"from":254,"to":254,"text":2137},"Bundan əvvəlki ayə ədalətli vəsiyyətə dair hökmdən ibarətdir. Ədalətsiz vəsiyyət isə, tərtib olunması zamanı vəsiyyət edənin özbaşınalıq etməsi və günah işlətməsidir. Bu vaxt tədbirdə iştirak edənlər vəsiyyətçiyə məsləhət görməlidirlər ki, o öz əmlakına daha layiqli və ədalətli qaydada sərəncam çəksin. O, ədalətsizlikdən çəkindirilməlidir. Ədalətsizlik (cənəf) dedikdə, haqdan səhvən uzaqlaşma nəzərdə tutulursa, günah dedikdə, haqdan şüurlu surətdə uzaqlaşma başa düşülməlidir.\n\nVəsiyyətçi düzgün qərar çıxarmaqdan boyun qaçırarsa, onun təyin etdiyi qəyyumlar onun vəsiyyətini elə təshih etməlidirlər ki, tərəflər razı qalıb bir-biriləri ilə barışsınlar. Eyni zamanda, qəyyumlar varislərə mərhumun ədalətsiz vəsiyyətinin məsuliyyətindən xilas olmaq zəruriyyətini xatırlatmalıdırlar. Belə etdikdə, onlar böyük xeyirxahlıq göstərir və ədalətli vəsiyyəti təhrif edənlərin törətdiyi günaha batmırlar.\n\nMəhz buna görə, sonra Fövqəluca Allah yada salır ki, O, insanlara etdikləri səhvi bağışlayır və tövbə edənləri törətdikləri cinayətlərin nəticələrindən xilas edir. O, haqq ilə ona çatacaq şeyin bir hissəsindən öz qardaşının xeyrinə əl çəkənləri bağışlayır, çünki Allah, ətrafındakılara mərhəmət göstərən insanlara, həmişə mərhəmət göstərir. O, ədalətsiz vəsiyyət edən mərhumu da bağışlayır, bir şərtlə ki, onun varisləri mərhumu atdığı yanlış addıma görə məsuliyyətdən xilas etmək məqsədilə, ədaləti bərpa edərək, öz miras paylarının bir hissəsindən başqa qohumlarının xeyrinə əl çəksinlər. O, Öz qullarına Rəhimlidir və onlara da bir-birinə qarşı mərhəmətli və Rəhimli olmağı əmr edir.\n\nBu və bundan əvvəl gələn ayələr qulları vəsiyyət hazırlamağa çağırır və kimin mirasın bir hissəsinə malik olmaq haqqı olduğunu və ədalətli vəsiyyəti təhrif edən himayəçini hansı cəzanın gözlədiyini izah edir.",{"from":1301,"to":1301,"text":2139},"Ayədə Fövqəluca Allah Öz qullarına göstərdiyi mərhəməti olan və onlara nazil etdiyi fərz oruca riayət etmək barədə hökmünü bəyan edir. Bu hökm əvvəlki millətlərə də nazil edilmişdi, çünki oruc bütün zamanlarda insanlara fayda verən əməllər sırasında olmuşdur. Fövqəluca Allah müsəlmanları sanki saleh işlər görməkdə və ləyaqətli keyfiyyətlər qazanmaqda digər millətləri ötüb keçməyə səy göstərməyə çağırır və onlara bildirir ki, oruc tutmaq təkcə müsəlmanların payına düşən ağır bir ibadət ayini edilməmişdir.\n\nSonra Fövqəluca Allah möhkəm dini əqidəyə və müttəqiliyə yiyələnməyə yönəldən ən mühüm amillərdən biri olan orucun faydasından bəhs edir, çünki oruc tutan müsəlman Allahın hökmünü yerinə yetirərək haram əməllərdən çəkinir. Oruc bir-neçə səbəbə görə insanın Allahdan qorxmasına müsbət təsir göstərir.\n\nBirincisi, oruc olan adama insanın nəfsinin can atdığı yemək, içmək, cinsi əlaqəyə girmək və başqa əməllərə yol vermək qadağan edilir və əgər o, Allaha yaxınlaşmaq və Onun əcrini qazanmaq ümidi ilə onlardan imtina edirsə, bu onun müttəqiliyinə dəlalət edir.\n\nİkincisi, oruc tutan özünü yadda saxlamağa alışdırır ki, o, həmişə Fövqəluca Allahın nəzarəti altındadır. O, nəfsinə xoş gələn və maneəsiz əldə edə biləcəyi ləzzətlərdən şüurlu surətdə imtina edir və o, bunu təkcə Allahın onu müşahidə etdiyinə görə edir.\n\nÜçüncüsü, oruc zamanı şeytanın insan bədənində qanla bərabər hərəkət etdiyi damarlar daralır və onların insana göstərdiyi təsir və onların törətdiyi günahların sayı azalır.\n\nDördüncüsü, oruc zamanı insan həmişə daha çox xeyirxah əməllər etməyə can atır, əslində elə məhz bu hərəkətlər dindarlığın və təqvalılığın əlamətləridir.\n\nBeşincisi, oruc olan varlı adam aclıq nəticəsində ağrı-acı hiss etdikdə kasıblara və imkansızlara daha fəal yardım etməyə başlayır ki, bu da dindarlığın və təqvalılığın əlamətləridir.",{"from":1305,"to":1305,"text":2141},"Oruca riayət etməyin vacib bir hökm olduğunu xatırladıqdan sonra, Fövqəluca Allah bildirir ki, müsəlmanın orucu qısa və yüngüldür. Bundan başqa, Allah Öz qullarının işini yüngülləşdirərək, xəstələrə və səfərdə olanlara buraxdıqları orucu başqa günlərdə tutmağa yol vermişdir. Xəstəlik və uzaq yola çıxmaq, adətən, insanlar üçün çoxlu çətinliklər törədir və buna görə Allah belə hallarda orucu pozmağa icazə verir. Lakin oruc hər bir mömin üçün olduqca xeyirli ayindir və buna görə Allah, xəstəlik qurtarandan və səfərdən qayıdandan və habelə insan rahat həyata başladıqdan sonra, buraxılmış oruc günlərinin əvəzini tutmağı əmr etmişdir.\n\nAz sayda günlərin xatırlanması ona dəlalət edir ki, müsəlman buraxdığı oruc günlərini əvəz edərkən, ramazan ayında ötürdüyü günlərin sayına bərabər günlər qədər oruc tutmalıdır və eyni zamanda, buraxılmış yarım gün əvəzinə bütöv bir gün oruc olmalıdır. Əvəz edərkən buraxılmış qısa və soyuq gün əvəzinə, bir uzun və isti hava günü və əksinə, oruc tutulmasına icazə verilir.\n\nSonra Fövqəluca Allah oruc tutulmasının əvəzinə hər buraxılmış gün üçün bir kasıbı yedirtməyə imkan vermişdir. Bu hökm, Fövqəluca Allah oruc tutmaq hökmünü nazil etməyə başladığı vaxtlarda verilmişdi və qısa müddət qüvvədə qalmışdı. Oruc tutmaq müsəlmanlar üçün o dərəcə də adət edilməyən bir şey idi ki, qəti şəkildə oruc tutmaq hökmü onların çoxu üçün ağır ola bilərdi və buna görə də Müdrik Allah Öz qullarını tədricən daha ağır şərtləri olan ehkamların yerinə yetirilməsi üçün hazırlayırdı və onlara oruc tutmaqla kasıbı yedirtmək arasında müstəqil seçim etməyə yol vermişdi. Eyni zamanda Allah oruc tutmağın müsəlmanlar üçün daha xeyirli olduğunu vurğulayırdı. Sonradan O, oruc tutmağa qabil olan hər kəsin hökmən oruca riayət etməsini əmr etdi və müvəqqəti çətinlik çəkənlərə isə orucu pozmağa və buraxılan günləri əvəz etməyə icazə verdi.\n\nBelə bir rəy mövcuddur ki, bu ayə ancaq yaşlı qocalara və orucluğun ağırlığına dözməyə qabil olmayan insanlara şamil edilir. Belə adamlar buraxılan orucun bağışlanmasının əvəzi kimi, hər buraxılmış gün üçün bir kasıbı yedirtməlidirlər. Bu rəy də səhihdir.",{"from":1309,"to":1309,"text":2143},"Fərz sayılan oruc ramazan ayında tutulan orucdur. Bu əzəmətli ayda Allah insanlara böyük mərhəmət göstərərək, Müqəddəs Quranı nazil etmişdir ki, o, insanlara onların mənəvi və dünyəvi həyatına xeyir gətirən hər şeyə yol göstərir, ən asan şəkildə haqqı izah edir və həqiqəti yalandan, doğru yolu sapıqlıqdan, xoşbəxt möminləri bədbəxt günahkarlardan ayırmağa kömək edir. İstənilən ay, əgər o yaxşı məziyyətə malikdirsə və Allah tərəfindən insanlara belə böyük lütf göstərilməsi məqsədilə seçilmişsə, mübarək ibadət ayinlərini icra etməyə və oruc tutulmasına layiq görülə bilər.\n\nRamazan ayının üstünlüyünü yada saldıqdan və niyə məhz bu ayın fərz oruc tutulması üçün seçildiyini izah etdikdən sonra, Fövqəluca Allah oruc tutmağa qabil olan hər bir sağlam və daimi məskunlaşdığı yerdə yaşayan müsəlmana bu ay ərzində məcburi qaydada oruc tutmaq hökmü vermişdir.\n\nBu ayə ilə orucun tutulması ilə onun əvəzinin ödənilməsi arasında müstəqil seçmək haqqı olan müsəlmanlara dair bundan əvvəlki hökm ləğv edilir və buna görə, Allah, xəstələrə və səfərdəkilərə orucu dayandırmağa və buraxılmış günləri başqa vaxtda oruc tutmaqla əvəz etməyə icazə verdiyini bir daha təkrarlayır. Allah bunu ona görə təkrarlayır ki, xəstələrə və səfərdə olanlara dair hökmün də ləğv olunması barədə heç kim yanlış zənnə qapılmasın.\n\nAllah insanların çətinliyə düşməsini arzulamır, onların işini asanlaşdırmağı istəyir. O, son dərəcə əlverişli tərzdə Qullarını Onun məmnunluğuna doğru aparan yolunu yüngülləşdirmişdir və buna görə Allahın bütün hökmləri, prinsipcə, sadədir, yorucu deyildir. Allahın hökmlərinin yerinə yetirilməsinə maneə törədən sədlər yarandıqda və onların icrasını çətinləşdirdikdə, Fövqəluca Allah bu hökmləri daha da yüngülləşdirir və yaxud Öz qullarını bu vəzifələri yerinə yetirməkdən ümumiyyətlə azad edir. Bu Quran cümləsini bütün təfərrüatı ilə təsvir etmək mümkün deyil, çünki o, dinin bütün hökmlərinə aiddir və şəriətin bütün asanlıqlarını və icazə verdiklərini özündə ehtiva edir.\n\nSonra Fövqəluca Allah bütün ramazan ayı ərzində oruc tutmağı əmr edir. Bu əmrin səbəbi haqqında hamıdan yaxşı Allaha məlumdur, lakin tamamilə aydındır ki, ayənin nazil edilməsi, ramazan ayının ancaq bir hissəsini oruc tutmağın mümkün ola bilməsi kimi, kimisə yanlış zənnə salmaması üçün zəruri idi. Allah nazil edilmiş hökmün belə başa düşülməsinin qarşısını alaraq, ayın başlanğıcından sonuna qədər oruc tutmağı və orucluğun sonunda Allaha, Öz qullarına bu hökmü yerinə yetirməyə kömək etdiyinə, onu onlar üçün asanlaşdırdığına və ən gözəl tərzdə izah etdiyinə görə tərifləyib ucaltmağı buyurur. Allah insanlara ramazanın qurtarması münasibəti ilə də Ona həmd etməyi əmr edir və Onun bu buyruğu şəvvalın girməsini bildirən təzə ayın görünməsi ilə Allahın mədhinə başlanmasına da aiddir ki, bu da bayram xütbəsinin sonunadək davam edir.",{"from":1313,"to":1313,"text":2145},"Bu ayə bir-neçə səhabəsinin Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) verdiyi suala cavabdan ibarətdir. Onlar belə demişdilər: “Ey Allahın Elçisi! Əgər Rəbbimiz yaxındırsa, biz Ona pıçıltı ilə dua edək, yox əgər uzaqdırsa, onda Ona ucadan dua edək”. Belə olduqda, Fövqəluca Allah qullarına yaxın olduğunu və onlara nəzarət etdiyini xəbər verir. Allah onların gizli saxladıqları haqqında və ən məhrəm niyyətlərini belə bilir. Onun, oğrun-oğrun baxan xəlvəti baxışlardan və ürəklərdə gizlədilənlərdən də xəbəri vardır. O, Öz qullarına yaxındır və onlar Ona dua edəndə onları diqqətlə dinləyir.\n\nDualar iki növ olur. Onların bir hissəsi ibadət, digər hissəsi isə yalvarış məqsədilə edilir. Allahın Öz yaratdığı məxluqlarına yaxınlığı da iki cürdür, çünki Allah ilahi elmi sayəsində bütün məxluqlarına yaxındır. Lakin Onunla xüsusi yaxınlığa layiq görülənlər Ona ibadət edənlərdir. Allah onların dualarını dinləyir, onlara kömək göstərir və onları doğru yola yönəldir.\n\nƏgər insan Allaha ürəkdən müraciət edir və Ondan yol verilən mübah şeylər barədə xahiş edirsə, əgər heç bir hal onun xahişinin yerinə yetirilməsinə mane olmursa (belə hallardan biri də haram edilmiş qida məhsullarının yeyilməsidir), duası hökmən qəbul ediləcəkdir. Allah elə duaların qəbul ediləcəyinə söz vermişdir ki, onlar, xüsusilə, duanın tezliklə qəbul edilməsini təmin edən əməllərlə müşayiət edilmiş olunsun. Belə əməllərə, Allahın hökmlərini sözdə və işdə yerinə yetirmək, haramlardan çəkinmək və habelə Ona səmimi qəlbdən iman gətirmək daxildir. Məhz bu amillər duaların tezliklə qəbul olunmasına kömək edir, çünki Fövqəluca Allah Ona cavab verməyi və Ona etiqad göstərməyi əmr etmişdir. Ancaq belə bir insan doğru yolla gedə, doğru iman sahibi ola, saleh əməllər işlədə və haqq dinlə və xeyirxah əməllərlə bir yerə sığmayan ədalətsizlikdən qurtula bilər. Bunun səbəbi ondadır ki, həqiqi iman və Allahın çağırışına cavab vermək insana gerçək biliklər əldə etməyə kömək edir. Fövqəluca Allah bu barədə belə buyurur: “Ey iman gətirənlər! Əgər Allahdan qorxsanız, O sizə haqla nahaqqı ayırd etmə bacarığı verər, günahlarınızdan keçər və sizi bağışlayar. Allah böyük lütf sahibidir” (Ənfal, 8\u002F29).",{"from":1317,"to":1317,"text":2147},"Allah oruc tutmaq haqqında ilk hökmü göndərəndə müsəlmanlara gecə yuxuya getdikdən sonra yemək, içmək və zövcələri ilə cinsi əlaqəyə girmək qadağan edilmişdi. Bu hökm bəzi müsəlmanlara ağır gəlirdi və onda Fövqəluca Allah qullarının vəzifəsini yüngülləşdirdi və iftar açdıqdan sonra, yatıb-yatmamaqdan asılı olmayaraq, onlara bütün gecə ərzində yeməyə, içməyə və zövcələri ilə cinsi əlaqəyə girməyə icazə verdi.\n\nEy iman gətirənlər! Vəzifələrinizin bir hissəsini yerinə yetirməyərək siz özünüz özünüzü aldadırsınız. Amma Fövqəluca Allah sizin tövbələrinizi qəbul etdi və vəzifələrinizi yüngülləşdirdi. Əgər Allahın lütfkarlığı olmasaydı, sizə ağır gələn hökmlər sizi günah işlətməyə məcbur edərdi. Sizin keçmiş günahlarınıza gəldikdə isə, Allah onları artıq bağışlamışdır. Bundan sonra O, bütün ramazan ayı ərzində gecələr zövcələrinizi öpməyə, sığallamaya və onlarla cinsi əlaqəyə girməyə icazə verdi. Sizə icazə veriləni edin və bunun sayəsində Uca Rəbbə yaxınlaşmağa can atın. Yadda saxlayın ki, siz cinsi yaxınlıq yolu ilə öz nəslinizi artırırsınız, özünü və zövcələrinizi zinadan qoruyursunuz və öz ailə həyatınızı sahmana salırsınız. Həm də yadda saxlayın ki, Allah sizə Qədir gecəsini ibadətdə keçirməyi buyurmuşdur. Baxmayaraq ki, o, ramazanın gecələrindən biridir, sizin həmin gecə dünyəvi ehtiraslara qapılmağınız və çox böyük bir mükafatı əldən qaçırmağınız lazım deyil. Dünyəvi ehtiraslardan sonrakı vaxtlarda da həzz ala bilərsiniz, lakin əgər Qədir gecəsini əldən buraxsanız, onu bir daha qaytara bilməzsiniz.\n\nSübh açılana əmin olunana qədər yeyin, için və cinsi əlaqəyə girin. Buradan belə nəticə çıxır ki, insan sübhün girməsinə şübhə edərək yeyərsə və ya cinsi əlaqəyə girərsə, günah işlətməz. Buradan həm də belə çıxır ki, obaşdan yeməyini ötürməmək arzuediləndir, çünki Allah səhər açılana qədər yeməyi və içməyi əmr etmişdir. Məlumdur ki, obaşdan yeməyini ləngitmək yaxşı olardı, çünki Allah sübh çağı başlayanadək yeyib-içmək hökmünü məhz qullarının vəzifələrini asanlaşdırmaq üçün vermişdir.\n\nBu ayədən həmçinin belə bir nəticəyə də gəlmək olar ki, oruclu müsəlman sübh çağı girərkən cinsi əlaqədən sonra qüsulsuz vəziyyətdə ola bilər və əgər o, hətta sübh açılanadək qüsl etməyə macal tapa bilməsə də, orucu batil hesab olunmur. Əgər müsəlmana bilavasitə səhərin açılması ərəfəsində cinsi əlaqəyə girmək icazə verilirsə, sözsüz ki, o, sübhün açılmasını qüsulsuz qarşılayacaqdır, deməli, əgər hökm düzgündürsə, onda ondan irəli gələn nəticə də düzgündür. Lakin sübh çağı girəndən sonra oruc tutmuş müsəlman günəşin qürub etdiyi axşama qədər orucunu batil edən hər şeydən özünü saxlamalıdır.\n\nRamazan gecələrində öz zövcələri ilə cinsi əlaqəyə girməyə icazə verilməsi tamamilə bütün oruc tutanlara aid edilmədiyi üçün, Fövqəluca Allah bildirir ki, məsciddə etikafda olan vaxtda müsəlman zövcələri ilə cinsi əlaqəyə girməməlidir. Bu ayə, möminin Fövqəluca Allaha ibadət etmək xatirinə, dünyəvi həyatı tərk edərək, məscidə girib tənhalığa çəkilməsinin (etikaf) qanuniliyini təsdiq edir. Bu ayədən çıxan bir nəticə də ondan ibarətdir ki, möminlərin tənhalığa çəkilməsinə ancaq məscidlərdə yol verilir, həm də Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) zamanında məscid o yerlər hesab olunurdu ki, orada müntəzəm olaraq gündə beş fərz namaz qılınmış olsun. Bu ayədən həm də aydın olur ki, etikafda cinsi əlaqəyə girmək onu pozur.\n\nYuxarıda sadalanan yeməyə, içməyə və həmçinin orucluq zamanı cinsi əlaqəyə girməyə qadağalar, əsaslı ehtiyac olmadan orucun pozulmasının yasaqlanması, etikaf zamanı cinsi yaxınlığın yasaqlanması və digər hökmlər Allahın qoyduğu məhdudiyyətlərdir ki, qullara onları aşmağa icazə verilmir. Fövqəluca Allah bu günahlara hətta yaxınlaşmağı belə qadağan edir. Bu qadağalar, günah işlətməməyə dair adi hökmlərdən daha əsaslı və təkidedicidir. Bu yasaq təkcə bu günahların edilməsinə deyil, buna səbəb ola biləcək bütün başqa əməllərin törədilməsinə şamil edilir.\n\nGünahlardan və itaətsizlikdən bəhs edərkən, Fövqəluca Allah qullarına əmr edir ki, onlar günahlardan və onlara tərəf aparan hər cür əməldən əl çəksinlər. Allah Öz qoyduğu hədləri sadalayır və onlara yaxınlaşmağı belə qadağan edir. Dini hökmləri yad edərək Fövqəluca Allah onlara qarşı itaətsizliyi qadağan edir və buyurur: “...Bunlar Allahın hüdudlarıdır, onları aşmayın! Allahın hüdudlarını aşanlar – məhz onlar zalımlardır” (Bəqərə, 2\u002F229).\n\nAllah qullarına dini hökmləri belə izah edir və bunlar ən aydın başa düşülən və ən kamil izahlardır. Allahın insanlara ayələrini izah etməsi, onların haqqı aydın başa düşdükdə ona qoşulmaları ilə bağlıdır, onlar yalanın da ziyanlı olduğuna ancaq inandıqdan sonra ondan çəkinirlər. Adamların çoxu Allahın qadağanlarını bilmədikləri üçün günah işlədirlər. Əlbəttə, əgər onlar bilsəydilər ki, belə hərəkətlər etmək olmaz, onlar həmin günahları işlətməzdilər. Lakin Allah insanlara ayələrini izah etdikdən sonra, onlar xəbərsiz olmaları əsasında özlərinə bəraət qazandırmaq imkanını itirirlər və bu da onları təqvalı və dindar olmağa yönəldir.",{"from":1321,"to":1321,"text":2149},"Allah müsəlmanlara başqalarının malını qanunsuz yeməyi qadağan edir, lakin onu onların öz xüsusi mülkiyyətləri adlandırır, çünki müsəlman öz qardaşına özünə istədiyini arzu etməli, onun malına öz malı kimi* münasibət bəsləməlidir. Bundan başqa, əgər adam başqasının malını qanunsuz mənimsəyirsə, onda incidilmiş insanlar da sonradan onun var-dövlətinə zərər vurmaq imkanından istifadə edə bilərlər.\n\nƏmlakı ya qanuni, ya da qanunsuz yolla əldə etmək olar, lakin qadağan edilən, təkcə başqasının malını qanunsuz yolla mənimsəmək sayılır və buna görə Fövqəluca Allah bu qadağanı konkretləşdirmişdir. Bu qadağan – güc tətbiq etməklə almaqdan, oğurluqdan, saxlanmağa verilmiş və ya müvəqqəti istifadəyə götürülmüş malın mənimsənilməsindən və başqasının əmlakına yönəldilmiş digər qəsdlərdən ibarətdir. Bu qadağan həmçinin sələmçiliyə, qumara və digər haram edilmiş əqdlərə şamil edilir, çünki belə əqdlər sayəsində insanlar yol verilməyən üsullarla mal əldə edirlər. Bu qadağan alqı-satqı, əşyaların icarəyə verilməsi və digər oxşar əqdlərin bağlanması zamanı dələduzluq edənlərə də aiddir. O, həm də fəhlələrin istifadə edilməsi və onların əmək haqlarının qanunsuz mənimsənilməsinə və ya tələb olunduğu kimi yerinə yetirilməyən işə görə zəhmət haqqının alınmasına aiddir. O, həmçinin ibadət mərasimlərinin keçirilməsinə görə maddi mükafat alınmasına şamil edilir ki, bu, təkcə Fövqəluca Allaha həsr olunmadıqda əsassız sayılır. O, vacib və könüllü surətdə verilən sədəqələrin, vəqf əmlakının mənimsənilməsinə və ya haqqı olmayan insanların miras almasına və yaxud da onu almağa başqalarından az haqqı olmasına da aiddir.\n\nBütün sadalanan hallar özgəsinin əmlakının qanunsuz mənimsənilməsinin müxtəlif formalarıdır və onlardan hər biri istənilən şəraitdə qəti surətdə qadağan edilmişdir. İnsanın belə maldan istifadə etmək haqqı yoxdur, hətta onun münsiflər məhkəməsində gətirdiyi sübutlar, həmin əmlaka əsil haqqı olanın sübutlarından inandırıcı olduğu üçün çəkişməni udub əmlakı əldə etsə də. Hakim öz qərarı ilə nə qadağan olunmuş əmlakı qanuni, nə də qanuni əmlakı haram hesab edə bilməz. Özgəsinin malını qanunsuz mənimsəyən şəxsi hakimin qərarı rahat salmamalı və əmlakın həqiqi sahibinin öz malına olan hüquqlarına şübhə etməyə əsas verməməlidir.\n\nƏgər bir adam münsiflər məhkəməsində qondarma dəlillərin köməyi ilə özgəsinin mülkiyyətinə haqqı olduğunu sübut edərək məhkəmə çəkişməsini udursa, həmin mülkiyyət onsuz da ona qanunsuz yolla çatır. Başqasının mülkiyyətini mənimsəyərək, o, şüurlu surətdə günah işlədir və özünü çox əziyyətli cəzaya və sərt intiqama məhkum edir.\n\nBütün deyilənlərdən aydın olur ki, əgər vəkilə müştərisinin iddiasının əsassız olması məlumdursa, onda onun, müştərisini məhkəmədə müdafiə etmək haqqı yoxdur, çünki onun müştərisi xəyanətkardır. Fövqəluca Allah bu barədə buyurur: “Həqiqətən, Biz sənə Kitabı haqq olaraq nazil etdik ki, insanlar arasında Allahın sənə vəhy etdiyi ilə hökm verəsən. Odur ki, xainləri müdafiə edənlərdən olma”( Nisa, 4\u002F105).\n\n* Yəni, öz malını qoruyub mühafizə etdiyi kimi, müsəlman qardaşının da malına eyni münasibəti bəsləməlidir. F.S.",{"from":1325,"to":1325,"text":2151},"Adamlar Peyğəmbərə (s.ə.s.) təzə çıxan ayın faydası və ya bilavasitə təzə ayın özü haqqında sual verirlər. Buna Fövqəluca Allah bildirir ki, Rəbbin mərhəməti ilə təzə çıxan ay vaxtı müəyyən etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Ayın əvvəlində o, nazik aypara şəklində olur və ayın ortasına qədər böyüyüb bədirlənir. Sonra bütöv ay ayın sonunadək yenidən nazikləşməyə başlayır və ayın axırınadək bu davam edir. Bunun sayəsində insanlar müxtəlif ibadət ayinlərinin: orucun, zəkatın, günahları azaldan əməllərin və həcc ziyarətinin müddətlərini öyrənirlər. Həcc müəyyən aylarda və uzun müddət yerinə yetirildiyinə görə, Fövqəluca Allah onun barəsində ayrıca xəbər verir.\n\nTəzə ayın doğması sayəsində insanlar borclarının ödənilməsi müddətinin çatmasını, icarənin müddətinin qurtarmasını, boşanmış və ya dul qadınların gözləməli olduğu vaxtın bitməsini, doğuşun və çoxlu başqa hadisələrin yaxınlaşmasını bilirlər. Ay ilinin hesablanmasını hər bir kəs: uşaq və ya yaşlı adam, alim və ya savadsız adam yerinə yetirə bilər. Günəş ilinin hesablanmasına gəldikdə isə, onu layiqincə ancaq bəzi insanlar həyata keçirə bilərlər.\n\nSonra Fövqəluca Allah xəbər verir ki, yaxşı əməl heç də insanların evlərə arxa qapılardan girməsi ilə müəyyən olunmur. İş orasındadır ki, cahiliyyə zamanlarında Mədinə sakinləri və digər ərəblər həcc ziyarəti zamanı ehramı geyindikdən* sonra evlərinə qapıdan girmirdilər ki, bu minvalla Allaha yaxınlaşmağa cəhd edirdilər. Onlar bu hərəkətin yaxşı əməl olduğunu zənn edirdilər. Lakin Fövqəluca Allah bildirdi ki, bunun yaxşı əməllə heç bir əlaqəsi yoxdur, çünki Allah insanlara belə etmək əmri verməyib, axı əgər insan Allahın və Onun Elçisinin (s.ə.s.) hökm vermədiyi ayinləri icra edirsə, onda o, bidətçi olur. Allah qullara evə qapıdan girməyə əmr edir, çünki dini hökmlərin sadəliyi İslam şəriətinin prinsiplərindən biridir.\n\nBu ayədən aydın olur ki, müsəlman istənilən şəraitdə məqsədə nail olmağa doğru aparan ən sadə və qısa yol tapmalıdır. Məsələn, əgər o, insanları yaxşılıq etməyə və onları qınanılan əməllərdən çəkindirməyə dəvət edirsə, onda o, həmsöhbətinin halını nəzərə almalı, özünü nəzakətli və ədəblə aparmalıdır, çünki məhz bu keyfiyyətləri sayəsində o, qarşısına qoyduğu məqsədi tam və ya qismən həll edə bilər. Qarşıya qoyulmuş məqsədə yaxın yolla çatmaq həm müəllimin və həm də şagirdin yerinə yetirməli olduqları tapşırıqdır. İnsan tapşırığın həll edilməsinin düzgün üsulunu tapdıqda və nəzərdə tutulmuş istiqamətə səylə riayət etdikdə, Fövqəluca Allahın köməyi sayəsində o, hökmən istənilən nəticəyə nail olacaqdır.\n\nSonra Fövqəluca Allah təqvalı olmağa hökm verir, çünki məhz Allahın hökmlərini yerinə yetirmək və bütün haramlardan uzaqlaşmaq yaxşı əməl sahibi olmaq deməkdir. Təqvalılıq – nicat tapmanın rəhnidir, çünki Allahdan qorxan insan ən qiymətli və arzu olunan şeyi əldə edir və hər cür qorxunc və xoşagəlməz şeylərdən xilas olur. İnsan Fövqəluca Allahdan qorxmayanda isə, o, nicat yolunu tapa bilmir. Təqvalı olmağı əqidə məsələsi sayan insan mütləq böyük uğur qazanır.",{"from":1329,"to":1329,"text":2153},"Bu ayə özündə Allah yolunda döyüşlərdə iştirak etmək hökmünü əks etdirir. Ayə, müsəlmanlar Mədinəyə hicrət etdikdən və artıq müşriklərlə döyüşmək üçün kifayət qədər möhkəmləndikdən sonra nazil edilmişdir. Bu vaxta qədər müsəlmanlara silahlı mübarizədən çəkinmək əmr olunmuşdu. Allah yolunda döyüşmək zəruriyyəti haqqında xatırlatmadan aydın olur ki, müsəlmanlar Allah xatirinə səmimiyyətlə döyüşməlidirlər və onların hərc-mərclik dövründə bir-biri ilə savaşmağa haqları yoxdur.\n\nFövqəluca Allah möminlərlə vuruşmağa hazır olan kafirlərlə vuruşmağı əmr edir. Bu tələb müsəlmanlara qarşı döyüş əməliyyatlarında iştirak edən yaşlı kişilərə aiddir və döyüş əməliyyatlarında qərar qəbul etməyən və iştirak etməyən qocalara şamil edilmir. Cinayət törədilməsinin qadağan olunmasına gəldikdə isə, bu, qadınların, dəlilərin, uşaqların və zahidlərin öldürülməməsinə, öldürülənlərin üzərində təhqiredici əməllər törədilməməsinə, heyvanların məhv edilməməsinə, ağacların kəsilməməsinə və müsəlmanlara heç bir fayda verməyən başqa hərəkətlərə aiddir. Belə cinayətlərə, həm də müsəlmanlara müntəzəm surətdə can vergisi (cizyə) verən kafirlərə qarşı döyüşmək aid edilir, çünki onlarla döyüşmək qadağandır.",{"from":1333,"to":1333,"text":2155},"Bu ayə istənilən vaxtda kafirlərlə döyüşmək hökmü verir və həm müdafiə və həm də fəal hücum döyüş əməliyyatlarına şamil edilir. Bu ümumi hökmdən istisna edilən Məscidülharamda döyüşməkdir. Onun ərazisində o vaxt döyüşmək olar ki, kafirlər onu birinci başlasınlar. Belə şəraitdə onlarla döyüş – törətdikləri cinayətə görə cəza səciyyəsi daşıyır.",{"from":1337,"to":1337,"text":2157},"Müsəlmanlar kafirlərlə onlar küfrlərindən əl çəkib İslama daxil olanacan vuruşmalıdırlar. Əgər onlar müsəlman olsalar, Allah onların tövbələrini qəbul edər və onların kafir olduqlarını, Məscidülharamda bütlərə ibadət etmələrini və Allahın Elçisinə (s.ə.s.) başqa möminlərlə birlikdə ibadət edərkən maneçilik törətmələrini onlara bağışlayar. Budur Allahın Öz qullarına bəslədiyi rəhmi və alicənablığı!",{"from":1341,"to":1341,"text":2159},"Məscidülharamın yanında döyüşmək müqəddəs şəhərdə günahkar əməllərin yayılması kimi görünə bildiyindən, Fövqəluca Allah xəbər verir ki, bu şəhərdə müşrik hərc-mərcliyinin yayılması və insanların həqiqi dini qəbul etmələrinə maneçiliyin törədilməsi Məscidülharamda döyüşməkdən daha böyük fəsaddır və buna görə, müsəlmanlar bu şəhərdə kafirlərlə vuruşmalı olsalar, sıxıntı hissi keçirməməlidirlər. Bu ayədən məşhur bir dini qayda çıxarılır və ona müvafiq olaraq, böyük bir şərin qarşısını almaq məqsədilə ondan kiçik bir şərə yol verməyin mümkünlüyü təsdiq edilir.\n\nSonra Fövqəluca Allah Onun yolunda aparılan döyüşün mənası haqqında xəbər verir. Müqəddəs müharibə ona görə aparılmır ki, kafirlərin qanı axıdılsın və ya onların var-dövləti müsadirə edilsin. O, ona görə aparılır ki, Fövqəluca Allahın dini bütün dini əqidələr üzərində qələbə çalsın, müşriklik və haqq dinlə bir araya sığmayan nə varsa yer üzündən silinsin. Məhz bu şərtlər müharibəni vacibləşdirən hallardır, onlar aradan qalxdıqda isə, müsəlmanlar qan tökməyə və müqəddəs müharibəyə son qoymalıdırlar. Məscidülharamın yaxınlığında müsəlmanlarla döyüşə birinci başlayan kafirlərə gəldikdə isə, əgər onlar döyüşdən əl çəksələr, onda müsəlmanlar yol verilən həddi keçməməli və təkcə cəzaya layiq olan günahkarları ədalətlə cəzalandırmalıdırlar.",{"from":1345,"to":1345,"text":2161},"Bir rəyə görə, burada söhbət müşriklərin Peyğəmbərə (s.ə.s.) və onun səhabələrinə Məkkəyə girməyə mane olmalarından gedir. O vaxt Hudeybiyyə sülhü imza edilmişdisə də, müsəlmanlara ancaq növbəti ildə həcc ziyarəti etməyə icazə verilmişdi. Müsəlmanların qureyşlilərlə qarşıdurması və sülh müqaviləsinin bağlanması haram zülqədə ayına düşmüşdü və buna görə Allah səhabələrin ürəyinə təskinlik verərək, buyurur ki, bir haram ayda əldən çıxmış bir şeyi onlar digər haram ayda mütləq əldə edərlər və həcc ziyarətini layiqincə yerinə yetirərlər.\n\nBaşqa bir rəyə görə isə, Fövqəluca Allah müsəlmanlara haram aylarda kafirlərlə döyüşməyə ona görə yol verdi ki, kafirlər onlarla bu aylarda döyüşə girmişdilər. Kafirlər yol verilən həddi birinci olaraq aşmışdılar və müsəlmanlar onlarla döyüşdükləri üçün sıxıntı hissi keçirməməlidirlər.\n\nSon şərhə istinad etməli olsaq, onda haramların pozulmasına görə cəzanın xatırlanması xüsusi halın ümumiyə daxil edilməsinin nümunəsi olacaqdır. Əgər bir insan haram ayın, Məscidülharam torpağının, ibadət mərasiminin və Allahın ehtiram göstərməyi və hörmət bəsləməyi əmr etdiyi bir şeyin müqəddəsliyinə qəsd edərsə, onda o, ədalətli cəza almalıdır. Haram ayda döyüşənə lazımi müqavimət göstərilməlidir. Kim haram olunmuş torpağın müqəddəsliyinə qəsd edərsə, o layiq olduğu cəzasını almalıdır. Kim bağışlanmış qatili öldürərsə, o, edam edilməsi də istisna edilməməklə, cəzalandırılmalıdır. Kim bir başqasını şikəst edərsə və ya onun bədəninin bir orqanını kəsərsə, onda o, törətdiyinə bərabər cəza almalıdır. Kim də özgəsinin əmlakını qanunsuz mənimsəyərsə, onu müvafiq ölçüdə öz mülkiyyətindən məhrum etmək olar.\n\nLakin müsəlman alimləri arasında, qanuni mülkiyyətindən zalımcasına məhrum edilmiş insanın onu əmlakından məhrum etmiş şəxsdən eyni ölçüdə əmlakını müstəqil surətdə zorla almağa haqlı olması barədə rəy müxtəlifliyi vardır. Ən etibarlı sayılan rəyə görə, pozulmuş hüquqlar açıq-aydın aşkar olduqda, məsələn, əgər evin sahibi yoldan gəlmiş müsafirə qonaqpərvərlik göstərməkdən boyun qaçırırsa və ya əgər insan təmin etməyə borclu olduğu arvadını və qohumlarını maddi cəhətdən təmin etməkdən boyun qaçırırsa, onlara, paylarına düşəni götürməyə icazə verilir. Əgər hüquqların məhdudlaşdırılması açıq-aşkar deyilsə, məsələn, əgər borclu götürdüyü borc üzrə öhdəliyini inkar edirsə, əgər bir adam ona saxlanmağa verilən şeyləri götürdüyünü boynuna almırsa, əgər oğru oğruluq edibsə, oğurlanmış mülkiyyətin əsil sahibinin öz əşyalarının əvəzinə oğrunun malından müstəqil surətdə bərabər ölçüdə götürmək haqqı yoxdur. Bu rəy bu məsələyə aid olan bütün müqəddəs mətnləri birləşdirməyə imkan verir. Məhz buna görə, Allah müsəlmanlara icazə vermişdir ki, ədalətsiz insanlar onlara hücum etdikləri kimi, müsəlmanlar da eyni qaydada onlara hücum etsinlər. Bu ayədə, cəza almalı olan adam incidənlər və cinayətkarlardan, törətdikləri cinayətə bərabər olan qisas almağın üsulu təsvir edilir.\n\nAmma çox vaxt insanlara ədalətli qisas almağa imkan verdikdə, onlar cinayətkarlardan acıq çıxaraq, yol verilmiş həddi aşırlar. Bax elə buna görə, Fövqəluca Allah müsəlmanlara Allahdan qorxmaq, yol verilmiş əvəzi almaqla qane olmaq və hədləri pozmamaq hökmünü verir.\n\nAllah həmişə Öz müttəqi qulları ilə birlikdədir[1] və onlara kömək və yardım göstərərək, onları doğru yola yönəldir. Əgər insan Allahın onunla birgə olmasına layiq görülürsə, onda o, əbədi səadətə qovuşur. Əgər o, təqvalı olmağı rədd edirsə, Uca Qəyyum ondan üz döndərir, onu Özünün köməyindən məhrum edir və belə insanın taleyini onun özünə həvalə edir. Bu, baş verdikdə, insanın məhvi, ona şah damarından da yaxın olur.",{"from":1349,"to":1349,"text":2163},"Fövqəluca Allah Öz qullarına buyurur ki, onlar öz əmlakını xeyir işlərə və Allahın razı qaldığı məqsədlərə sərf etsinlər. Bunlar – kasıblara və ya qohumlara sədəqə və həmçinin müsəlmanların yardım etməyə borclu olduqları şəxslərə maddi yardım kimi ola bilər. Amma ən mühüm ianə müqəddəs müharibəyə sərf edilən xərclərdir, çünki bunu edən hər bir müsəlman Allah yolunda öz malı ilə döyüşür. Bu hökm, müqəddəs müharibədə iştirak etmək hökmü ilə yanaşı fərzdir və o, olduqca böyük fayda verir, çünki müqəddəs müharibə üçün ayrılan ianə müsəlmanların güclənməsinə, müşrikliyin və müşriklərin zəifləməsinə səbəb olur, Allahın dininin qələbəsini yaxınlaşdırır və İslamı daha da qüdrətləndirir. Adicə demək kifayətdir ki, Allah yolunda mübarizə müsəlmanların könüllü maddi yardımları olmadan, sadəcə, mümkün deyil.\n\nİanələr – Allah yolunda mübarizənin canıdır, çünki müsəlmanlar Fövqəluca Allah yolunda öz mallarından keçmədikcə cihad mümkün deyil. Belə ianələrdən boyun qaçırmaqla onlar cihadın qarşısını alır və düşmənlərə onların üzərində özbaşınalıq və hökmranlıq etməyə imkan verir. Bir sözlə, müqəddəs müharibə üçün ianələr verməmək müsəlmanların özlərini təhlükəyə atmasına səbəb ola bilər.\n\nQul iki halda özünü təhlükəyə atır: həyatını itirməklə və ya qəlbini ölümlə nəticələndirən və ya nəticələndirə bilən ilahi hökmü yerinə yetirmədikdə; və onun həyatının itirilməsinə və ya qəlbinin ölməsinə səbəb olacaq əməllərə yol verdikdə. Belə əməllər olduqca çoxdur və onlardan biri də Allah yolunda müqəddəs müharibədə iştirak etməkdən və yaxud döyüş əməliyyatlarına maddi yardımdan imtina etməkdir. Bu imtina – düşmənlərin müsəlmanlar üzərində qələbəsinə səbəb olur. Belə əməllərə həmçinin döyüşdə və ya qorxulu səfərdə öz həyatı üçün təhlükə yaratmaq da aiddir. Eyni şeyi vəhşi heyvanların və ilanların məskunlaşdığı ərazidə gecələyən, çürük ağaca çıxan və laxlayan binaya girən və ya özünə başqa təhlükəli məşğələlər tapan insan barəsində də demək olar. Bütün sadalanan hallar – insanların özlərini məhvə məhkum etmələrinin nümunələridir. Yenə bunun bir nümunəsi kimi, Allaha itaətsizliyi, Onun bağışlayacağına ümid bəsləməməyi və dinin vacib hökmlərini yerinə yetirməməyi göstərmək olar. Dinin vacib hökmlərini yerinə yetirməmək isə qəlbi puç, imanı isə məhv edir.\n\nMüqəddəs müharibəyə ianə vermək yaxşı əməllərin bir növü olduğu üçün, daha sonra Fövqəluca Allah buyurur ki, ümumiyyətlə, xeyirli işlər görün. Doğrudan da, O, yaxşı əməl sahiblərini sevir. Yaxşı əməllərə, bizim öncə xatırladığımız hər hansı maddi yardımlar aiddir. Onlara aşağıdakılar da aid edilir: himayə etmək, müsəlmanların mənafeyi xatirinə kiməsə müraciət etmək və digər yardım növləridir ki, insan onları öz yüksək vəzifəsi sayəsində həyata keçirir. Onların sırasına həm də bəyənilən işlər görməyə çağırış, qınanılan hərəkətlərdən çəkindirmə və xeyirli biliklərin öyrədilməsi daxildir. Belə əməllərə, insanlara göstərilən mənəvi yardım, çətin anda kömək edilməsi, xəstələri ziyarət, dəfn mərasimində iştirak, yanlış baxışların təshihi, xüsusilə, kimsə işinin öhdəsindən gələ bilmədiyi məqamda ona kömək göstərmək və Allahın Öz qullarına yerinə yetirməyi əmr etdiyi digər xeyirxah işlər də məxsusdur. Yaxşı əməllərə Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) təsvir etdiyi:“Sən Allaha elə ibadət etməlisən ki, sanki Onu görürmüş kimisən və hətta sən Onu görməsən də, O, səni görür” hədisində buyurduğu kimi, Fövqəluca Allaha səmimi ibadət də saleh əməllərdəndir.\n\nƏgər insan sadalanan keyfiyyətlərə malikdirsə, onda o, Fövqəluca Allahın: “Yaxşı iş görənlər üçün ən yaxşısı (Cənnət) və bundan da daha üstünü (Allahı görmək) vardır. Onların üzünü nə bir qubar, nə də bir zillət bürüyər. Onlar Cənnət sakinləridir və orada əbədi qalacaqlar” (Yunus, 10\u002F26) ayəsində göstərdiyi şəxslərdən biri olacaqdır. Allah məhz belə insanların yanındadır və onlara bütün işlərində kömək göstərir.",{"from":1353,"to":1353,"text":2165},"Orucluq və cihadla bağlı hökmlərini xatırlatdıqdan sonra Fövqəluca Allah həcc ziyarəti ilə əlaqədar olan hökmlərini yada salır. Allah xatirinə həcc və ümrə ziyarətini başa vurmaq hökmündən bir sıra nəticələr çıxır.\n\nBirincisi, həcc və ümrə ziyarəti vacib (fərz) dini hökmlərə aiddir. İkincisi, həcc və ümrə ziyarəti Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) əməllərindən irəli gələn bütün əsas və fərz hökmlərinə və onun (s.ə.s.) “Məndən öz mərasimlərinizi öyrənin” deyə söylədiyi hədisinə uyğun olaraq həyata keçirilməlidir. Üçüncüsü, bu ayə ümrə ziyarətinin vacib olmasının xeyrinə bir dəlildir. Dördüncüsü, zəvvar həcc və ya ümrə ziyarətinə başladıqda, onlar hətta könüllü olsa da belə, onları axıradək yerinə yetirməlidir. Beşincisi, zəvvar həcc və ümrə ziyarətinin nəinki təkcə vacib hökmlərini, həmçinin əlavə hökmlərini də tam kamil formada həyata keçirməlidir. Altıncısı, ziyarət səmimiyyətlə Allah üçün yerinə yetirilməlidir. Yeddincisi, şərait məcbur etmədikcə, zəvvarın vaxtından əvvəl ehramdan çıxmağa heç bir əsası yoxdur. Fövqəluca Allah bu istisna barədə sonradan bildirir.\n\nZəvvar həcc və ümrə ziyarətini sona yetirmək üçün Kəəbəyə gəlib çıxa bilməyibsə, əgər o xəstələnibsə və yolu azıbsa, düşmənlə rastlaşıb və ya onu yolda ləngidən digər maneə ilə qarşılaşıbsa, onda o, bacardığını qurban verməlidir. Hər bir ləngimiş zəvvar özü ayrıca bir qoyun qurban kəsməli, yeddi zəvvar isə birlikdə bir dəvə və ya bir inək (öküz) qurban kəsməlidir. Sonra o, başını qırxıb ehramdan çıxmalıdır, çünki Peyğəmbər (s.ə.s.) və onun səhabələri, Hudeybiyyə sülhü imzalanan ildə, müşriklər onlara Məkkəyə girməyə imkan verməyəndə, belə etmişdilər. Əgər ləngidilmiş zəvvarın qurban kəsmək imkanı olmazsa, onda o, on gün ərzində oruc tutmalı və ancaq bundan sonra ehramdan çıxmalıdır. Zəvvarlar fasiləli həcc (həcc təməttu)[2] zamanı da eyni tərzdə hərəkət edirlər.\n\nSonra Fövqəluca Allah, qurbanlıq heyvanlar kəsiləcək yerlərə çatdırılana qədər zəvvarlara başlarını qırxdırmağı qadağan etdi. Ehramda ikən baş qırxdırma qadağan edilmiş əməllərdəndir. Həmçinin başından və bədəninin digər hissələrindən tüklərin istənilən üsulla təmizlənməsi də qadağan edilir, çünki bu qadağanın mənası ondan ibarətdir ki, zəvvar müəyyən narahatçılığa məruz qalsın və hətta dağınıq sacla gəzinsin. Buna bənzər mühakimə yürüdərək müsəlman alimlərinin xeyli hissəsi zəvvarlara ehramda dırnaq qırxmağı da qadağan edirdilər, çünki insan dırnaqlarını da rahatlığı üçün qırxır. Bu qadağalar, qurbanlıq heyvanlar kəsiləcək yerlərə çatdırılana qədər, yəni, qurban günü başlayana qədər qüvvədə qalır. Şərh etdiyimiz ayə isə başı, Qurban günü qurbanlıq heyvan kəsiləndən sonra, qırxmağın üstün tutulduğunu təsdiq edir.\n\nBu ayədən o da aydın olur ki, əgər zəvvar fasiləli həcc ziyarətini niyyət etmişsə və özü ilə qurban gətirmişsə, onda o, ümrəni bitirdikdən sonra qurban gününə qədər ehramdan çıxmamalıdır. Ümrə ziyarəti ayinlərinə daxil olan Kəəbənin ətrafında dövrə vurduqdan və təpələr arasında qaçış keçirdikdən sonra, o, həcc ziyarətini yerinə yetirmək üçün ehrama girməlidir, çünki özü ilə gətirdiyi heyvan onu ehramdan çıxmağa qoymur. Çoxyaxşılıqlarmənbəyi Fövqəluca Allah zəvvarlara Onun qarşısında əyilməyi və müti olmağı tapşırmışdır, çünki Rəbbin qarşısında itaətkar olmaq qula ancaq fayda gətirir və ona heç bir ziyan vurmur.\n\nƏgər zəvvar ehramda olarkən xəstələnərsə və ya əziyyət çəkməyə başlayarsa və bu əziyyətindən təkcə başını qırxdırmaqla xilas ola bilərsə, əgər dərisini yara və ya bit basarsa, onda ona başını taraş etməyə icazə verilir, lakin bu zaman o, günahı təmizləyən əməllər etməlidir. O özü, üç gün oruc tutmaq, on kasıbı yedizdirmək və həcc ziyarəti zamanı kəsilməsinə icazə verilən heyvanlardan qurban kəsmək kimi əməllərdən birini seçməlidir. Ən üstün tutulan günahdan təmizlənmə əməli qurban kəsmək, sonra – on kasıbı yedizdirmək, daha sonra isə oruc tutmaqdır. Zəvvar belə təmizlənmə əməllərini həm də dırnağını qırxmağa, başını örtməsinə, tikili paltar geyməsinə və ətirlənməsinə görə yerinə yetirməlidir. Belə hərəkətlərə ən kəskin zəruriyyət yarandığı hallarda yol verilir, lakin onların edilməsi nəticəsində yaranan günahın təmizlənməsi üçün zəvvar günahı aparan saleh əməllər həyata keçirməlidir, çünki o hərəkətlərdən çəkinmək, onların verdiyi rahatlıqdan və təmtəraqlı yaşayışdan qaçınmaqdır.\n\nDaha sonra Fövqəluca Allah buyurur ki, əgər zəvvarlar təhlükəsiz şəraitdədirlərsə və hətta gecə vaxtı da düşmən basqınından ehtiyat etmirlərsə, onda, onların hər biri ümrə ziyarətini bitirdikdən sonra ehramdan çıxır və həcc başlayana qədər halal nemətlərdən istifadə edərək, sonra fasiləli həcci yerinə yetirirsə, imkanı daxilində, ziyarət zamanı qurban kəsilməsinə yol verilən heyvanlardan qurban verir. Beləliklə, o, bir gedişdə iki ziyarət etdiyi üçün və ümrəni bitirdikdən sonra, həccin başlanmasına qədər, halal nemətlərdən ləzzət aldığına görə Allaha minnətdarlığını bildirməlidir. Həccin birləşdirilməsi (həcc qiran) zamanı da qurban kəsilməsi vacibdir, çünki bu halda zəvvar həcc və ümrəni birləşdirir.\n\nBu ayədən belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, ayrıca həcc ziyarəti (həcc ifrad) zamanı qurban kəsilməsi vacib deyil. Bu ayə həm də həcc aylarında başlanmasına razılıq verilən fasiləli həccin qanuni və hətta üstünlüyə malik olmasını təsdiq edir.\n\nZəvvarın qurbanlıq heyvanı və onu əldə etməyə vəsaiti olmadıqda, o, həcc dövründə üç gün və həcdən qayıtdıqdan sonra isə əlavə yeddi gün oruc tutmalıdır. Həcc zamanı ümrə ziyarətini yerinə yetirmək üçün ehrama girildiyi andan Qurban bayramından üç gün sonra keçənə qədər oruc tutmağa icazə verilir. Bu üç gün ərzində zəvvarlar daş atırlar və Mina vadisində gecələyirlər. Lakin həcc ziyarəti zamanı oruc tutmaq üçün ən üstün tutulan günlər zülhiccə ayının yeddisi, səkkizi və doqquzudur. Həcc ziyarəti qurtarandan sonra yeddi günlük orucu isə ya Məkkədə, ya evə qayıdarkən yolda və yaxud da qayıtdıqdan sonra evdə tutmaq olar.\n\nFasiləli həcc zamanı mütləq qurban kəsmək hökmü ailəsi Məscidülharamda yaşamayanlara şamil edilir. Bu o deməkdir ki, Ərəfat vadisinin hüdudlarından kənarda yaşayan insan hökmən qurban kəsməlidir, çünki o bir səfərində eyni vaxtda iki ziyarət edir. Əgər ziyarətçinin ailəsi Məkkədə sakinləşmişdirsə, onda qurban kəsmək onun üçün vacib deyil, çünki belə olduqda, bu hökmün səbəbi aradan qalxır.\n\nSonra Fövqəluca Allah bütün hallarda Allahın hökmlərini yerinə yetirərkən Onun haramlarını pozmadan Ondan qorxmağı əmr edir. Təqvalı olmağın əsas əlamətlərindən biri, xatırlanan ayədə, hökmlərin yerinə yetirilməsi və haramlara riayət edilməsidir. Müsəlmanlar həmçinin yadda saxlamalıdırlar ki, Allah itaətsizlik edənləri çox sərt cəzalandırır və bu cəzanın müqabilində qorxu təqvalılığın və möminliyin möhkəmləndirilməsinə səbəb olan amillərdən biridir. İnsan Allahdan qorxursa, cəzalandırılmaya doğru aparan əməllərdən hökmən çəkinir və əgər o, Allahın əcrini qazanmağa ümid edirsə, hökmən arzu etdiyi mükafatı gerçəkləşdirən xeyirxah işlər görür. Əgər o, cəzalandırılmaqdan qorxmursa və mükafat alacağına ümid bəsləmirsə, onda istənilən haramlara etinasızlıq edir və vacib hökmlərin yerinə yetirilməsinə kobudcasına müqavimət göstərir.",{"from":1357,"to":1357,"text":2167},"Fövqəluca Allah bildirir ki, həcc ziyarəti bu ayənin nazil olduğu xalqa yaxşı məlum olan aylarda baş verir və buna görə həmin ayların adlarının çəkilməsinə ehtiyac qalmırdı. Orucun tutulmasına verilmiş hökmün bu ayinin məhz hansı ayda icra ediləcəyinin izah olunmasına zəruriyyət vardı. Beş dəfə fərz namazın qılınması hökmünün də onlar üçün ayrılmış vaxtını izah etmək lazım idi. Lakin həcc ziyarəti ərəblərə İbrahim peyğəmbərin (ə.) zamanından məlum idi və onun nəslindən olduqları üçün onlar bu ziyarəti müntəzəm olaraq həyata keçirirdilər. İslam alimlərinin əksəriyyəti hesab edirdilər ki, həcc ayları şəvval və zülqədə və zülhiccə ayının birinci ongünlüyüdür. Məhz bu aylarda zəvvarlar, bir qayda olaraq, həccə getmək məqsədilə ehrama girirlər.\n\nZəvvar həcc ziyarətini yerinə yetirməyi niyyət edirsə, yəni, ehrama daxil olursa, onda o, zəvvarlığını sona qədər həyata keçirməlidir, çünki ehrama girmək, hətta o könüllü də olsa, həcc ziyarətini yerinə yetirməyi vacibləşdirir. Bu Quran müddəalarına əsaslanan imam əş-Şafii və onun ardıcılları belə hesab edirdilər ki, həcc ayları girənə qədər həcc ziyarəti niyyəti ilə ehrama girmək olmaz. Lakin mən hesab edirəm ki, alimlərin böyük əksəriyyətinin rəyinə görə, həcc aylarının başlanmasına qədər həccə getmək niyyəti ilə ehrama girməyə icazə verilməsi daha səhihdir, çünki “...Bu aylarda həcci yerinə yetirməyi niyyət edən hər kəs...” ifadəsi onu göstərir ki, bəzi zəvvarlar bu aylarda həccə getməyi niyyət edirlər, bəziləri isə bundan da əvvəl niyyət etmiş olurlar ki, özü də bu ayənin ümumi mənasını heç bir şey konkretləşdirmir.\n\nSonra Fövqəluca Allah zəvvarlara əmr edir ki, ehrama hörmətlə yanaşsınlar, xüsusilə bu, həcc üçün ayrılmış aylarda ziyarətə gedənlər üçün vacibdir. Zəvvar onun ehramını poza bilən və ya mükafatını kiçildən hər şeydən çəkinməlidir. O, cinsi yaxınlıqdan və cinsi ehtiras doğuran hər söz və əməllərdən, xüsusilə, zövcəsinin yanında qaçınmalıdır. O, həmçinin günahlardan və ehram zamanı qadağan olunan hərəkətlərdən çəkinməlidir. O, mübahisələrə və çəkişmələrə qoşulmamalıdır, çünki onlar pislik törədir və qarşılıqlı düşmənçiliyə səbəb olur.\n\nZəvvarlığın mahiyyəti – hər bir müsəlmanın Allahın qarşısında əyilməsi və müti olması, Ona hər hansı xeyirxah əməllər vasitəsilə yaxınlaşması və günahlardan təmizlənməsindən ibarətdir. Belə zəvvarlıq möminlərə xasdır və onun əvəzinin mükafatı təkcə Cənnət ola bilər. Hərçənd günah etmək bütün hallarda və bütün yerlərdə qadağan edilir, amma həcc ziyarəti zamanı nazil edilmiş bütün qadağanlar daha da sərtləşir.\n\nYadda saxlamaq lazımdır ki, insan Allaha yaxınlaşmaq üçün nəinki günahlardan çəkinməlidir, o, həm də Rəbbinin hökmlərini yerinə yetirməlidir. Buna görə də sonra, Fövqəluca Allah buyurur ki, qullarının Ona yaxınlaşmaq üçün yerinə yetirdikləri bütün saleh əməllər və ibadət ayinləri Ona məlumdur. (Bu cümlənin ərəbcə mətnində) “min” ön şəkilçisi bu müddəanın tamamilə bütün xeyirxah əməllərə aid olduğunu təsdiq edir. Bu ayə insanları, xüsusilə onlar müqəddəs Məkkə ərazisində olduqları zaman, yaxşılıq etməyə çağırır. Bu şərəfli yerlərdə müsəlman əlinə düşmüş imkandan istifadə edərək, tez-tez və çoxlu namaz qılmalı, oruc tutmalı, sədəqə paylamalı, Kəəbənin ətrafını təvaf etməli* və ətrafındakı insanlara sözü və işi ilə xeyirxahlıq göstərməlidir.\n\nDaha sonra Fövqəluca Allah müsəlmanlara tapşırır ki, zəvvarlıq kimi mübarək bir səfərə hazırlaşsınlar. Zəvvar zəruri ərzaq ehtiyatı götürərək, yolda insanlara yardım üçün müraciət etmək ehtiyacının qarşısını alır və öz ləyaqətini saxlayır. Əgər o özü ilə əlavə azuqə götürsə başqa ziyarətçilərə də kömək edə bilər və bu əməli ilə aləmlərin Rəbbinə daha da yaxınlaşar. Belə ehtiyat insana özünü ərzaq və zəruri olan vəsaitlə təmin etməyə imkan verir.\n\nLakin həm bu dünyada və həm də ölümdən sonra insanın dadına çatan əsil həqiqi ruzi - onun təqvalılığıdır. Bu ehtiyat azuqə ona rahatlıqla o biri dünyaya səfərə çıxmağa, gerçək səadətə qovuşmağa və əbədi olaraq ən ecazkar nemətlərdən ləzzət almağa imkan verir. Əgər insan təqva azuqəsi ehtiyatı tutmazsa, onda o, səfərinin son məqsədinə nail ola bilməz və bədbəxtliyə məruz qalar.\n\nTəqvalılığı təriflədikdən sonra Allah ağıllı insanlara Ondan qorxmağı tapşırır, çünki sağlam idrakın ilk dəvət etdiyi – Allah qarşısında təqvalı olmaqdır. Əgər insanda Allahdan qorxmağa etiqad yoxdursa, bu, onun nadanlığına və düşüncəsizliyinə dəlalət edir.",{"from":1361,"to":1361,"text":2169},"Təqvalı olmağa hökm verdikdən sonra, Fövqəluca Allah bildirir ki, həcc ziyarəti zamanı və digər hallarda Allahın mərhəmətini qazanmaq və maddi nemətlər əldə etmək arzusu, əgər bunlar, insana öz vəzifələrini yerinə yetirməyə mane olmursa və əgər həccə getmək onun səfərinin əsas məqsədidirsə, heç də qəbahət deyil. Amma bu zaman zəvvar pulu vicdanla və halal yolla qazanmalı və qazancını özünün bacarığı və ustalığı ilə deyil, Allahın lütfkarlığı ilə bağlamalıdır, çünki əgər insan səbəbi yadda saxlayaraq, o səbəbi yaratmış Rəbbi unudursa, onda o, açıq-aşkar günah işlədir.\n\nSonra Fövqəluca Allah, zəvvarların Ərəfat vadisini tərk edən kimi, müqəddəs ərazidə (əl-məşər əl-haram) Onu xatırlamalarını əmr edir. Bu ayədə bir sıra hökmlər vardır.\n\nBirincisi, Ərəfat vadisində dayanmaq həccin rüknlərindən biridir, çünki zəvvar ancaq orada olduqdan sonra vadini tərk edə bilər.\n\nİkincisi, zəvvar Allahı müqəddəs yerdə, yəni, əl-Müzdəlifə vadisində zikr etməlidir. Bu yer həmçinin yaxşı məlumdur və zəvvarlar qurban bayramından əvvəlki gecəni orada keçirirlər. Gecə onlar yatmalı və sübh namazından sonra isə hava işıqlaşana qədər Allaha dua etməlidirlər. Müqəddəs yerdə zikr dedikdə, zəvvarların orada qıldıqları fərz və nafilə namazlar da nəzərdə tutulur.\n\nÜçüncüsü, Ərəfat vadisində dayanmaq əl-Müzdəlifə vadisində gecələməkdən əvvəl gəlir, çünki (ərəb mətnindəki) “fa” bağlayıcısı hərəkətlərin ardıcıllığını göstərir.\n\nDördüncüsü, Ərəfat vadisində dayanmaq və əl-Müzdəlifədə gecələmək zəvvarın başqa adamlarla birlikdə yerinə yetirdiyi həcc mərasimlərinə aiddir.\n\nBeşincisi, əl-Müzdəlifə müqəddəs torpaqda yerləşir, amma Ərəfat vadisi isə onun hüdudlarından kənardadır və buna görə də Allah müqəddəs yer olaraq ancaq məhz əl-Müzdəlifə vadisinin adını çəkir.\n\nDaha sonra Fövqəluca Allah, onları düz yola yönəltməklə, azğınlıqdan xilas etməklə və onlara əvvəl bilmədiklərini öyrətməklə böyük rəhmət bəxş etmiş Rəbbi zikr etməyi müsəlmanlara əmr edir. Bütün bunlar ən şərəfli nemətlərdir və bunlara görə qullar özlərinin Xeyirxahına həmd etməli və Onu qəlblərində və dilləri ilə xatırlamalıdırlar.",{"from":1365,"to":1365,"text":2171},"Müqəddəs yerdə ibadətdən sonra, bütün zəvvarlar, İbrahim peyğəmbərin (ə.) zamanından bizim günlərimizədək insanların yola düşdüyü yerdən hərəkətə gəlməlidirlər. Ərəblər yaxşı bilirdilər ki, Müzdəlifədən çıxıb hansı istiqamətə yönələcəklər. Onlar bilirdilər ki, sonra zəvvarlar daş atmalı, qurban kəsməli, Kəəbənin ətrafına dolanmalı, təpələr arasında qaçmalı, Mina vadisində üç gecə keçirməli və qalan ibadət ayinlərini yerinə yetirməli idilər.\n\nBu ayinlər həccin bitməsi ilə bağlı olduğu üçün Fövqəluca Allah əmr edir ki, həcc ziyarətinin sonunda zəvvarlar Ondan bağışlanma diləsinlər və Onu çoxlu-çoxlu zikr etsinlər. Zəvvar ayinlərin icra edilməsi gedişində yol verdiyi günah və xətalara görə Allahdan bağışlanma diləməli və Ona öz minnətdarlığını bildirərək, bu şərəfli mərasimi başa vurmaqda ona böyük iltifat göstərib kömək etdiyinə görə Allahı zikr etməlidir.",{"from":26,"to":1376,"text":2173},"Hər ibadət ayininin sonunda qullar yol verdikləri xətalara görə Allahdan bağışlanma diləməli və göstərdiyi qayğıkeş rəhbərliyi və yardımına görə Ona həmd etməlidirlər. Onlar, öz vəzifələrini layiqincə yerinə yetirdiklərini və yüksək mövqe tutmağa layiq olduqla- rını güman edən və hətta Rəbbin qarşısında lovğalanan kafirlərə bənzətməməlidirlər. Belə adamlar nifrətə və qınanmağa, onların əməlləri isə rədd olunmağa layiqdir. Halbuki, əsil qulların əməlləri bəyənilməyə, özləri isə Allahın onları yeni xeyirxah əməllərə ruhlandırmasına layiqdirlər.\n\nSonra Fövqəluca Allah bildirir ki, tamamilə bütün insanlar nemət sahibi olmaq və şərdən qurtulmaq ümidi ilə Allaha dua edirlər, lakin bu zaman onlar müxtəlif məqsədlər güdürlər. Bəzi adamlar öz alçaq nəfslərinə uyaraq özləri üçün ancaq maddi nemətlər istəyirlər. Axirət günündə onlar yaxşı qismətdən məhrum ediləcəklər, çünki onlar özləri Axirətdən üz çevirdilər və onların arzusu ancaq bu dünya nemətinə və ləzzətlərinə olan ehtirasla məhdudlaşırdı. Lakin insanlar da var ki, onlar həm bu dünyanın və həm də Axirət nemətinə nail olmağı arzulayırlar. Onlar Allahdan xahiş edirlər ki, din və dünya həyatı ilə bağlı olan bütün təşəbbüslərində Allah onlara kömək etsin. Hər iki qrup insanlar layiq olduqlarını və qazandıqlarını mütləq alacaqlar. Hər kəs öz əməllərinə, niyyətinə və səylərinə müvafiq gələn əvəz alacaqdır. Bəziləri üçün bu əvəz Allahın rəhməti, başqaları üçün isə ədaləti olacaqdır, lakin hər iki halda Fövqəluca Allah etdiklərinə görə ən kamil tərifə - həmdə layiq görüləcəkdir.\n\nAyə ona dəlalət edir ki, Allah dua edənlərin hamısından onların duasını qəbul edir, istər müsəlman olsun, istərsə kafir və ya günahkar olsun. Əgər Allah insanın yalvarışına diqqət yetirirsə, bu heç də Allahın ona qarşı məhəbbətinə və ya onun Rəbbə yaxın olmasına dəlalət etmir. Bu barədə o vaxt düşünmək olar ki, Axirət gününün nemətləri üçün yaxşı əməllər etməkdən ötrü və dinin hökmlərini yerinə yetirməyə görə Allah insana kömək etmiş olsun.\n\nBu dünyada yaxşılıq ifadəsi dedikdə, xoşagələn və icazə verilən ərzaq, vicdanlı əməklə qazanılmış sərvət, mömin zövcə, sevinc bəxş edən övlad, rahat həyat, faydalı biliklər, saleh əməllər və insanlara halal və lazım olan bir çox başqa şeylər nəzərdə tutulur. Axirət həyatında yaxşılıq dedikdə isə, qəbirdə, Qiyamət günü dirildikdən sonra məhşər ayağında və Cəhənnəmdə cəzadan xilas olmaq və həmçinin Allahın lütfünə və Rəhimli Rəbbin yaxınlığında olmağın əbədi ləzzətinə nail olmaq nəzərdə tutulur. Bax buna görə də bu ayədə xatırlanan dua dərin və geniş məna daşıyır. O dua ən kamil və üstün sayılan duadır və buna görə də Muhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) onu özü tez-tez təkrarlayar və başqalarını da buna təşviq edərdi.",{"from":1380,"to":1380,"text":2175},"Fövqəluca Allah Qurban bayramının ardıyca gələn sayı müəyyən olan günlərdə (təşriq günləri nəzərdə tutulur)* Onu zikr etməyi buyurmuşdur. Bu günlər öz xüsusiyyətləri və qədir-qiyməti ilə fərqlənir, çünki həmin günlərdə zəvvarlar həccin qalan ayinlərini yerinə yetirir və Allahın Özünün qonaqları sayılırlar. Bu günlərdə oruc tutmaq qadağandır, Allahı zikr etmə isə, Onu başqa vaxtlardakı xatırlamalardan daha əfzəldir. Muhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) bununla əlaqədar demişdir: “Təşriq günləri yemək, içmək və Allahı zikr etmək üçün təyin edilmişdir”.\n\nBu günlərdə Allahın zikr edilməsinə həmçinin daş atarkən, qurban kəsərkən və fərz namazlardan sonra edilən dualar da daxildir. Bəzi İslam alimləri hətta belə hesab edirdilər ki, təşriq günlərində Allahı, Qurban bayramında edildiyi kimi, tərifləyib ucaltmaq yaxşı olardı və bu rəy, mənə elə gəlir ki, yanlış deyil.\n\nSonra Fövqəluca Allah buyurur ki, əgər zəvvar tələsərək Mina vadisini ikinci gün günəş batana qədər tərk edirsə, o, günah işlətmir, baxmayaraq ki, ona üçüncü gecəni Mina vadisində keçirməyə və üçüncü gün daş atmağa icazə verilir. Fövqəluca Allah qullarına onların vəzifələrini asanlaşdırmış və icazə verilmiş iki əməl arasında sərbəst seçmək imkanını təmin etmişdir. Amma tamamilə aydındır ki, əgər hər iki əmələ yol verilibsə, onda daha yaxşısı üçüncü gecəni Mina vadisində qalmaqdır, çünki bu halda zəvvar Allahı daha çox ibadət edə bilər.\n\nYuxarıda xatırlanan iki mərasim arasında seçməyə icazə verilməsi ilə əlaqədar olaraq başqa hallarda da belə icazə verildiyi kimi yanlış təsəvvür yarana biləcəyini nəzərə alan Fövqəluca Allah sonra bildirir ki, təkcə bu iki hökmün arasında seçim edən günah iş görmür. Məhz buna görə Allah Öz icazəsini, Rəbbinin hökmlərini, o cümlədən, həccə dair hökmlərini layiqincə yerinə yetirən təqvalı qulları ilə bağlayır.\n\nƏgər insan hər hansı bir əməlində Allahdan qorxarsa, o heç vaxt sıxıntı çəkməz. Əgər o, Allah qarşısında ancaq bəzi hallarda qorxu hissi keçirərsə, onda o, törətdiyi günahlarına müvafiq cəza alacaqdır. İnsanlar Allahın hökmlərini yerinə yetirərək və itaətsizlikdən çəkinərək Ondan qorxmalıdırlar. Onlar bilməlidirlər ki, Allah onları bir yerə toplayacaq və onda hər bir adam nəyə layiqdirsə, onu da alacaqdır. Kim təqvalı olmuşsa, Allahdan mükafat alacaq, öz Rəbbindən qorxmayan isə ən sərt cəzaya məhkum ediləcək. Əvəzin labüdlüyü haqqında bilik təqvalılığı və möminliyi möhkəmləndirən mühüm amillərdən biridir və buna görə Allah Öz qullarını bunu bilməyə və yadda saxlamağa çağırır.",{"from":1384,"to":1384,"text":2177},"Allahı, xüsusilə həmin məqsədlər üçün ayrılmış saatlarda və günlərdə tez-tez zikr etmək hökmündən sonra (insan bunun sayəsində yaxşılıqlar və nemət əldə edir), Fövqəluca Allah, sözdə İslamı qəbul etmiş, amma əməlləri ilə bunu təsdiq etməyən adamlar haqqında xəbər verir. Onların sözləri əməlləri ilə düz gəlmir, axı söz insanı həm yüksəldə, həm də alçalda bilər.\n\nBelə adam danışmağa başlayanda o, müsahiblərini öz nitqi ilə heyrətləndirir və insanlara elə gəlir ki, onun sözləri doğru və faydalıdır. Sözlərinin daha da inandırıcı olması üçün o, bəyan edir ki, onun həqiqi imanının, dediyi sözlərindən fərqlənmədiyi Allaha çox gözəl məlumdur. Lakin əslində o, yalançıdır, çünki sözləri ilə işləri bir-biri ilə düz gəlmir. Əgər o, həqiqəti danışsaydı, sözləri əməllərinə zidd olmazdı, möminlər isə məhz belə keyfiyyətləri ilə fərqlənirlər və ikiüzlülükdən uzaqdırlar. Elə buna görə Allah belə adamı qatı mübahisəçi adlandırır. O, mübahisəyə və ya müsahibəyə qoşulduqda, hökmən öz nəzər nöqtəsini təəssübkeşliklə müdafiə edir, həqiqətlə barışmaq istəmir və həmişə sadəliklə, haqqa itaətkarlıqla və mərdliklə fərqlənən möminlərin əxlaqi siması ilə uyuşmayan yaramaz keyfiyyətlər nümayiş etdirir.",{"from":1388,"to":1388,"text":2179},"O, olduğu yerlərdə möminləri yoldan çıxardır, onlardan aralanan kimi, günahlar törətməyə başlayır və hər yerdə fitnə-fəsad yayır. Onun günahları əkinlərin, məhsulun və ev heyvanlarının məhvinə səbəb olur və onlar insanlara daha fayda vermirlər. Allah fitnə-fəsadı sevmir və yer üzündə fitnə-fəsad yayan qullara, onlar gözəl danışsalar da, amansız nifrət bəsləyir.\n\nBu ayə, insan öz sözlərini əməlləri ilə təsdiq etmədikcə, təkcə sözlərinə əsasən onun doğruçuluğu və ya yalançılığı, möminliyi və ya yaramazlığı haqqında mühakimə yürütməyin mümkün olmadığını sübuta yetirir. Ondan belə bir nəticə də çıxır ki, hakimlər şahidlərin əməllərinə diqqət yetirməlidirlər, çünki doğruçu adamı yalançıdan ancaq onların əməlinə görə fərqləndirmək olar. Həm də onların, əsassız iddialarına və özünütəriflərinə aldanmayaraq, rəftarına və digər təfərrüatlarına diqqət yetirilməlidir.",{"from":53,"to":53,"text":2181},"Fövqəluca Allah bildirir ki, yer üzündə fitnə-fəsad yayan günahkar onu təqvalı olmağa dəvət edəndə, Allahın hökmlərini pozaraq, təkəbbürlə üz döndərir. O, nəinki Allaha itaətsizliyini davam etdirir, hətta ən səmimi xeyirxahları qarşısında dikbaşlıq edir. Ona Cəhənnəm bəs edər. O, hər bir günahkarın və dikbaşın məskəni olacaqdır! Əbədi cəzanın, sonsuz dəhşətlərin və hüdudsuz qəm-qüssənin hökm sürdüyü yer necə də pisdir! Günahkarların aqibəti yüngülləşdirilməyəcək və onlar əcr qazanacaqlarına ümidlərini itirəcəklər. Törətdikləri cinayətlərin qisası belə alınacaqdır. Allah bizi belə qismətdən qorusun!",{"from":1395,"to":1395,"text":2183},"“Şara” feli “satmaq” və “satın almaq” mənalarını bildirir. O, iki əks mənası olan sözlərə aiddir. Bu ayədə o, “satmaq”* mənasında işlədilmiş- dir. Həmin söz eyni mənada Fövqəluca Allahın: “Onu dəyərsiz bir qiymətə - bir neçə dirhəmə satdılar...” (Yusuf, 12\u002F20) ayəsində işlədilmişdir.\n\nŞərh edilən ayə müşriklərin İslamdan üz döndərməsini təklif etdikləri Suheyb b. Sinan ər-Rumi ilə əlaqədar nazil edilmişdir. Bunu İbn Abbas, Ənəs, Səid b. əl-Müseyəb, Əbu Osman ən-Nəhdi, İkrimə və başqaları rəvayət etmişlər. Suheyb İslama Məkkədə daxil olmuşdur və o, Mədinəyə hicrət etmək istədikdə, adamlar ona öz var-dövləti ilə yola çıxmasına mane oldular və bütün əmlakından əl çəkərək getməsinə icazə verdilər. O, bütün əmlakını onlara verərək, canını təqib edilməkdən qurtarır və elə həmin vaxt Allah bu ayəni nazil edir. Bir neçə səhabə, o cümlədən Ömər b. əl-Xəttab da onların arasında olmaqla, Suheybi əl-Xarra adlı yerdə qarşıladılar və ona dedilər: “Xeyirli sövdə ilə təbrik edirik! Xeyirli sövdə ilə təbrik edirik!” O isə belə cavab verdi: “Allah sizin də sövdələrinizi ziyansız etsin! Siz nəyə işarə edirsiniz?” Belə olduqda onlar Allahın onun barəsində ayə nazil etdiyini ona danışdılar. Həmçinin rəvayət edirlər ki, Allahın Elçisi (s.ə.s.) demişdir: “Suheybin sövdəsi sərfəli olmuşdur!”\n\nƏbu Osman ən-Nəhdi rəvayət edib ki, bir dəfə Suheyb dedi: “Mən Məkkədən köçüb Peyğəmbərin (s.ə.s.) yanına hicrət etmək istəyəndə qureyşlilər mənə dedilər: “Ey Suheyb! Sən bizə gələndə sənin əmlakın yox idi. Doğrudanmı sən indi bizdən bütün əmlakınla çıxıb getmək istəyirsən? Allaha and içirik ki, sən bunu heç vaxt etməzsən!” Belə olduqda mən soruşdum: “Deyin görüm, mən öz əmlakımı sizə versəm, məni rahat qoyarsınızmı?” Onlar dedilər: “Bəli”. Məm mal-mülkümü onlara verdim və onlar da məndən əl çəkdilər. Mən isə yola çıxdım və Mədinəyə gəldim. Bunu bildikdə, Peyğəmbər (s.ə.s.) demişdi: “Suheybin sövdəsi sərfəli olmuşdur! Suheybin sövdəsi sərfəli olmuşdur!””\n\nHəmməd b. Sələmə Əli b. Yeziddən, (o, da Səid b. əl-Museyabdan) rəvayət edir ki, Suheyb Peyğəmbərin (s.ə.s.) yanına hicrət etmək məqsədilə gedərkən bir neçə qureyşli onu təqib etməyə başlamışdılar. Belə olduqda o, öz dəvəsindən düşərək, oxqabından oxlarını çıxarıb demişdir: “Ey qureyşlilər! Siz bilirsiniz ki, mən sizin aranızda ən yaxşı ox atıcısıyam. Allaha and içirəm, mən öz öxqabımdan sonuncu oxu atana qədər siz mənə yaxınlaşa bilməzsiniz. Lakin hətta bundan sonra da əlimdə tuta biləcəyimə qədər qılıncımla sizinlə döyüşərəm. Nə istəyirsiniz edin, amma istəyirsinizsə, Məkkədə sərvətimi harada gizlətdiyimi sizə deyim və siz də məni rahat buraxın”. Onlar bununla razılaşdılar və Suheyb Peyğəmbərin (s.ə.s.) yanına gəldikdə, o (s.ə.s.) ona dedi: “Sərfəli sövdə ilə təbrik edirəm!” O (s.ə.s.), Suheybə onunla əlaqədar (şərh olunan) ayənin nazil olması barədə xəbər verdi.\n\nLakin İslam alimlərinin əksəriyyəti hesab edirdilər ki, bu vəhy Allah yolunda mübarizə aparan hər bir mücahidə dair nazil edilmişdir. Çünki Fövqəluca Allah buyurub: “Doğrudan da, Allah möminlərdən, Cənnət müqabilində onların canlarını və mallarını satın almışdır. Çünki onlar Allah yolunda vuruşub öldürür və öldürülürlər. Bu, Allahın Tövratda, İncildə və Quranda Öz öhdəsinə götürdüyü bir vəddir. Allahdan daha yaxşı əhdini yerinə yetirən kimdir? Elə isə sövdələşdiyiniz alış-verişə görə sevinin. Məhz bu, böyük uğurdur”[3].\n\nDöyüşlərin birində Xişam b. Əmir düşmənlərin arasına atıldı və bir neçə müsəlman bu hərəkətinə görə onu danladılar. Belə olduqda, Ömər b. əl-Xəttab, Əbu Xureyrə və digər səhabələr onlara etiraz etdilər və şərh etdiyimiz ayəni onlara oxudular. Bütün bu deyilənlər haqqında daha ətraflı İbn Kəsirin təfsirində bəhs edilir.\n\n* Bu ifadə “ehrama girmək” kimi də işlədilir. F.S.\n\n[1] Müəllifin bu ifadəsi Allahın bilavasitə Özünün qullarının yanında olması mənasına gəlmir, çünki Allah Özünün elmi, hikməti, hərşeyibilmək, hərşeyigörmək, hərşeyənəzarətetmək, hərşeyiəhatəetmək (və b.) kimi ilahi özəllikləri ilə bütün yaratdıqlarını eyni zamanda istisnasız olaraq qaplayır. F.S.\n\n[2] Təməttü həcci – Bu həcci etmək istəyən adam, miqatda (Məkkəyə doğru yolda zəvvarların ehrama girdikləri yer. F.S.) niyyət edərkən yalnız ümrəyə niyyət etməlidir. Bax: Səid ibn Əli ibn Vəhf əl-Qəhtani, “Həcc, ümrə və ziyarət bələrçisi, Bakı, “Adiloğlu” , 2007 (Ərəb dilindən tərc. R. Muradlınındır), səh. 32-33. F.S.\n\n* Təvaf etmək - ətrafına dolanmaq. F.S.\n\n* Təşriq günləri – Qurban bayramının birinci günündən (zilhiccənin onuncu günü) sonrakı üç günə verilən addır. Ərəblər bu günlərdə qurban ətini qurutmaq üçün günəş altında sərdikləri üçün bu günlərə təşriq adı verilmişdir. Təşriq sözü – gözəl üzlü olmaq, üzünü şərqə tutmaq, günəşdə ət qurutmaq kimi mənalara malikdir. “Şamil İslam Ensiklopediyası, türk dilində (“İkra-2” elektron proqramı). F.S.\n\n* Yəni, öz canını Allaha satmış, vermiş, fəda etmişdir mənasında. F.S.\n\n[3] Tövbə, 9\u002F111",{"from":1399,"to":1399,"text":2185},"Fövqəluca Allah möminlərə İslamı bütövlükdə qəbul etməyi, dinin bütün hökmlərini yerinə yetirməyi və onların hətta bəzilərindən belə boyun qaçırmamağı əmr edir. Müsəlman özünü, öz istəklərini ilahiləşdirən, Allahın hökmləri onun istəklərinə uyğun gəldikdə onları yerinə yetirən, istəklərinə uyğun gəlmədikdə isə onları rədd edən şəxslərə bənzətməməlidir. Müsəlman öz istəklərini dinin tələblərinə tabe etməli və gücü çatdığı bütün saleh əməlləri həyata keçirməlidir. Əgər o, hökmlərin bir hissəsini yerinə yetirməyi bacarmırsa, onda ilk imkan yaranan kimi onları qətiyyətlə icra etmək niyyətində olmalı və öz niyyəti sayəsində etmədiklərinin yerini doldurmalıdır.\n\nİnsan şeytanın yolundan dönmədikcə İslamı bütövlüklə qəbul etməyi bacarmayacağına görə, Fövqəluca Allah möminlərə günahlar və xətalar törədərək şeytanın ayaq izləri ilə addım atmağı qadağan etmişdir, axı şeytan – bəşəriyyətin aşkar düşməni – insanlara ancaq alçaqlıq və qınanılan hərəkətlər törətməyi təlqin edir və onları, onlara zərər verən nə varsa, ona dəvət edir. Lakin insan səhv və yanlışlıqlardan azad olmadığı bacarmadığı üçün Fövqəluca Allah sonra belə buyurur:",{"from":1403,"to":1403,"text":2187},"Əgər siz bilik əldə etdikdən və möhkəm əqidə sahibi olduqdan sonra səhvə yol versəniz və günah işləsəniz, onda bilin ki, Rəbbiniz – Qüdrətli və Müdrikdir.\n\nBu vəhy səhvlərə və günahların törədilməsinə qarşı sərt xəbərdarlıqdan ibarətdir. Burada Allah Öz Qüdrətini ilahi Müdrikliyi ilə bağlayır. İnsan günah işlədirsə, Allah onu Öz Qüdrəti sayəsində sarsıdır və Öz Müdrikliyinə müvafiq olaraq cəzaya uğradır, çünki ilahi müdrikliyi itaətsizlik göstərənləri və cinayətkarları cəzalandırmağı tələb edir. Bu sərt və qorxunc xəbərdarlıqdan adamın ürəyi üzülür və yer ayağının altından qaçır.",{"from":1407,"to":1407,"text":2189},"Doğrudanmı yer üzündə fitnə-fəsad yayan və şeytanın ayaq izləri ilə gedən və Allahın hökmlərinə saymazyana yanaşan günahkarlar, insanların etdikləri əməllərinə görə əvəz alacaqları Qiyamət gününün gələcəyini gözləmirlər? Həmin günün dəhşətləri və bədbəxtlikləri zalımları rahatlıqdan məhrum edəcək, şiddətli intiqam isə günah əməllər yayan insanları hər tərəfdən mühasirəyə alacaqdır. Həmin gün Fövqəluca Allah səmaları bükəcək və yeri dümdüz edəcək. Göy cisimləri töküləcək, Günəş və Ay qatlanacaq. O vaxt mələklər göydən enəcəklər və yerin məxluqları onları hər tərəfdən əhatə edəcəklər. Bundan sonra Öz qulları üzərində ədalətli məhkəmə qurmaq üçün Xeyirxah və Fövqəluca Allah buludların kölgəsində aşağı enəcəkdir.\n\nHəmin gün Tərəzi qurulacaq və əməl dəftərləri açılacaq, bax onda xoşbəxt möminlərin üzü işıqlanacaq, bədbəxt günahkarların üzü isə qaralacaq. Möminlər cinayətkarlardan ayrılacaq və onlardan hər biri etdikləri əməllərinə görə əvəzini alacaqlar. Bax onda zalımlar öz barmaqlarını çeynəməyə başlayacaqlar, axı onlar başa düşəcəklər ki, özlərini nəyə məhkum etmişlər.\n\nBu və buna bənzər digər ayələr, Allahın Özünün Özünü səciyyələndirdiyi və Allahın Elçisinin (s.ə.s.) Onu səciyyələndirdiyi istiva etmə, enmə, zahir olma və digər sifətlərini Sünnə və camaat əhlinin qəbul etməkdə haqlı olduqlarını təsdiq edir. Onlar bu sifətlərin aydın mənalarını Allahın böyüklüyünə və kamilliyinə uyğun formada qəbul edərək, Onun sifətlərini yaratdıqlarının keyfiyyətlərinə bənzətmir, onları təhrif etmir və mənadan məhrum etmirlər. Onlar özlərini, Allahın ilahi sifətlərini inkar edən, Quran ayələrini ağılları əsasında şərh edən cəhmiyyəçilərə, mötəzilələrə, əşarilərə və başqa bidətçilərə bənzətmirlər. Belə təfsirlər Allahın Özünün nazil etdiyi etibarlı dəlillərə əsaslanmır və Allahın və Onun Elçisinin (s.ə.s.) haqqı sadə üsulla izah edə bilmədiklərini zənn edirlər və əslində demək istəyirlər ki, Onun əsil sifətləri haqqında bilmək ancaq idrak əsasında təfsir etməklə mümkündür.\n\nLakin bu bidətçilər öz doğruçuluqlarını etibarlı müqəddəs mətnlərlə sübut etməyi bacarmırlar. Bundan əlavə, onlar hətta inandırıcı məntiqi dəlillərə də malik deyillər.\n\nMüqəddəs mətnlərə gəldikdə isə, ağıla əsaslananlar da etiraf edirlər ki, Quran və Sünnənin müqəddəs mətnlərinin aydın və hətta aşkar mənası Sünnə və camaat əhlinin baxışlarının xeyrinə dəlalət edir. Onlar həmçinin etiraf edirlər ki, onların yanlış baxışlarını izah etmək üçün mətnlərin aydın mənalarını inkar etmək və əlavələr və azaltmalar etmək yolu ilə dəyişmək lazımdır. Şübhəsiz ki, bu hal qəlbində heç olmazsa bir qətrə iman olan insanı qane edə bilməz.\n\nMəntiqi dəlillərə gəldikdə isə, sağlam ağıl yuxarıda qeyd olunan ilahi sifətləri inkar edə bilməz. Əksinə, sağlam ağıl sübut edir ki, hərəkət qabiliyyəti hərəkətsizlikdən daha kamil bir keyfiyyətdir və Allahın əməlləri Onun ilahi mahiyyəti və Onun məxluqları ilə bağlıdır. Kamillik ancaq belə ola bilər və əgər ağıla əsaslanan kəslər zənn edirlərsə ki, Allahın sifətlərinin etirafı Allahı Onun yaratdıqlarına oxşatmalıdır, onda biz deməliyik ki, Allahın sifətlərinin müzakirəsi Allahın mahiyyətinin müzakirəsinə bənzədilməlidir. Əgər Allah mahiyyətə malikdirsə, və o, məxluqların mahiyyətinə oxşamırsa, onda Onun məxluqların keyfiyyətlərinə oxşamayan sifətlərə malik olmasında da heç bir qəribəlik olmamalıdır. Allahın sifətləri Allahın mahiyyəti ilə bağlı olduğu kimi, məxluqların keyfiyyətləri də onların mahiyyəti ilə bağlıdır. Bu isə o deməkdir ki, Allahın sifətlərinin qəbul edilməsi Allahın məxluqlarına oxşaması demək deyildir.\n\nBiz həmçinin Allahın bəzi sifətlərini qəbul edib, bəzilərini inkar edən və ya Allahın adlarını qəbul edib, Onun sifətlərini inkar edən hər bir kəsə bildirməliyik ki, daha məntiqli olardı ki, ya Allahın bütün ad və sifətlərini qəbul edəsən, ya da Onun bütün ad və sifətlərini inkar edəsən, amma bu halda insan aləmlərin Rəbbinin özünü inkar etməli olacaq. Əgər o, bəzi adları və sifətləri qəbul edib digərlərini inkar edirsə, onda onun baxışları ziddiyyətlidir. Əgər o, ad və sifətlərin bəzilərini qəbul və bəzilərinin inkarını hansı əsaslara istinadla etdiyini sübut etməyə cəhd göstərərsə, buna müyəssər ola bilməyəcəkdir. O, deyə bilər ki: “Mən Allahın Onu məxluqlarına bənzətməyən sifətlərini qəbul edirəm”. Belə olduqda, Sünnə əhli ona etiraz edərək deməlidir: “Biz hesab edirik ki, ağıla istinad edənlərin ilahi sifətləri inkar etmələri Allahın Öz yaratdıqlarına oxşarlığını nəzərdə tutur”. Əgər o desə ki: “Mən hesab edirəm ki, bu sifətlərin qəbul edilməsi Allahın məxluqlarına oxşadığını bildirir” – onda Allahın bütün sifətlərini inkar edən hər hansı bidətçi ona belə etiraz edə bilər: “Mən isə hesab edirəm ki, sənin Allahın bəzi sifətlərini qəbul etməyin Allahı yaratdıqlarına oxşatmaq deməkdir”. Əgər o, Allahın bütün ilahi sifətlərini inkar edən bidətçilərin etirazına cavab verərsə, onda Sünnə əhli eyni qayda ilə onun etirazına cavab verərlər.\n\nBir sözlə, əgər insan Quran və Sünnənin təşviq etdiyi müddəaları inkar edirsə, onun öz iddiaları təzadlı olur. Onlar nə müqəddəs mətnlər və nə də məntiqi dəlillərlə təsdiq olunmur. Əksinə, onlar sağlam düşüncə və Allahın vəhyi ilə ziddiyyət təşkil edirlər.",{"from":1411,"to":1411,"text":2191},"Allah İsrail oğullarına haqqı təsdiq edən və Allahın elçilərinin gerçəkliyini sübuta yetirən çoxlu möcüzələr nümayiş etdirir. Onlar həmin əlamətlərin həqiqiliyinə əmin olub mənalarını başa düşmüşdülər, lakin bu lütfkarlığına görə Allahı tərifləməkdən boyun qaçırdılar. Bundan başqa, onlar bu möcüzələrə iman gətirməyib, Rəbbin xeyirxahlığına naşükürlüklə cavab verdilər. Onlar Onun cəzasına layiq görülərək mükafatından məhrum oldular.\n\nFövqəluca Allah göstərilən lütfkarlığa görə nankorluğu mübadilə adlandırdı, çünki əgər Allah insana maddi və mənəvi nemətlər verməklə ona xeyirxahlıq etdikdə, o, isə bu lütfün əvəzində minnətdarlıq etməkdən boyun qaçırdaraq öz vəzifəsini yerinə yetirmədikdə, belə insan hökmən Allahın mərhəmətindən məhrum olar və onun yerini küfr və itaətsizlik tutar. Əgər insan Allaha minnətdarlığını bildirsə və öz vəzifələrini yerin yetirsə, onda o, ona bəxş edilmiş nemətləri qoruyub saxlayar və Fövqəluca Allah, ola bilsin, onları hətta artırar da.",{"from":1415,"to":1415,"text":2193},"Fövqəluca Allah bildirir ki, Allaha, Onun ayələrinə və Onun elçilərinə iman gətirməkdən boyun qaçıran və Onun dininin qanunlarına riayət etməyən kafirlər dünya həyatı ilə yoldan çıxarılmışlar. Dünya həyatı onların gözləri qarşısında və qəlbində gözəl göstərilir. Onlar dünya həyatından məmnundurlar və ona böyük ümidlər bəsləyirlər. Onların arzuları, düşüncələri və əməlləri onunla bağlanmışdır. Onlar bu dünyanın nemətlərini əldə etmək xatirinə ona can atır və ciddi-cəhdlə çalışırlar. Onlar yerə məxsus sərvəti bütləşdirir, onların nəzər nöqtəsini bəyənənlərə hörmət bəsləyir, möminlərə isə nifrət edirlər. Onlara istehza edir və deyirlər: “Doğrudanmı bizim hamımızın arasında Allah ancaq bunlara lütfkarlıq etmişdir?”\n\nBu rəftarın səbəbi – bu dünyanın sınaq və azdırma məskəni olmasını anlamayan kafirlərin düşüncəsizliyidir; dünya həyatının ağır yükü möminlərin qismətinə düşdüyü kimi, kafirlərin də qismətinə düşür. Lakin möminə bədbəxtlik üz verəndə o, səbir edir və mükafat alacağına ümid bəsləyir və Allah da, onun imanına və göstərdiyi səbirliliyinə görə, onun taleyini yüngülləşdirir, halbuki başqa insanlar üçün bu yüngülləşdirilmə baş vermir. Ən vacib olan odur ki, insan (bu minvalla) əbədi dünyada əsil üstünlük qazanır və buna görə də Fövqəluca Allah buyurur ki, Qiyamət günü təqvalı möminlər kafirlərdən uca olacaqlar.\n\nAllah xofu olan qullar yüksək pillələrə qalxacaq və hər cür nemətdən, gözəllikdən və könülaçan şeylərdən istifadə edərək ləzzət alacaqlar. Kafirlər isə Cəhənnəmin müxtəlif pillələrində cəzalandırılacaq, alçaldılacaq və orada onların qisməti sonu olmayan əbədi bədbəxtlik olacaqdır. Beləliklə, bu ayə möminlərə təskinlik verdiyi halda, kafirlərə əbədi zülmə məhkum olunacaqları barədə öncədən xəbərdarlıq edir.\n\nMəxluqların bu dünyada və Axirətdə Allahın qədərinə və iradəsinə uyğun olaraq səadətə nail olduqları üçün, Fövqəluca Allah sonra bildirir ki, O, istədiyi kəsə hesabsız sərvət verir. Yer üzündə olan var-dövlət möminlərə də, kafirlərə də qismət olur. Lakin mənəvi sərvət - əsil bilik, həqiqi iman, Allaha məhəbbət, Onun qarşısında qorxu hissi keçirmək və Ona ümid bəsləmək və habelə digər gözəl keyfiyyətlər – təkcə Allahın sevimli bəndələrinə nəsib olur.",{"from":1419,"to":1419,"text":2195},"Bütün bəşəriyyət küfrə etiqad edirdi, azğınlıq içində çaşıb qalmış və xoşbəxtlikdən məhrum olmuşdu. İnsanların nuru və imanı əldən getmişdi, lakin Fövqəluca Allah Öz rəhmini göstərərək, onlara müjdə aparan və qullarını xəbərdar etməklə çəkindirən elçilərini göndərir. Onlar Allaha itaət edənlərə onlara nəsib olacaq xeyirli qismət, fiziki və mənəvi qüvvə, bəxtəvər həyat və saleh əməllərin meyvələri haqqında müjdə verirlər. Ən başlıcası isə, onların insanlara Allahın razılığı və Cənnət bağları haqqında xəbər vermələri idi. Allaha itaətsizlik göstərənləri isə elçilər maddi məhrumiyyətlər, zəiflik, alçalma, dözülməz həyat, habelə itaətsizliyin və etinasızlığın digər pis nəticələri haqqında xəbərdarlıq edirlər. Ən başlıcası isə onları Allahın qəzəbi və Cəhənnəmin odu barədə xəbərdar edirdilər.\n\nAllah göndərdiyi peyğəmbərləri ilə gerçək hekayətlərin və ədalətli hökmlərin əks olunduğu Kitablar da nazil etmişdi. Bu Kitablarda təcəssümünü tapmış bütün vəhylər həqiqət və doğru idi, onlar dinin əsas və ikinci dərəcəli məsələləri üzrə istənilən mübahisəni həll edirdilər. Məhz buna görə, hər hansı ixtilaflar və ziddiyyətlər baş verəndə müsəlmanlar Allahın məhkəməsinə, Onun Elçisinə (s.ə.s.) müraciət etməlidirlər, çünki Allahın Kitabı və Onun Elçisinin (s.ə.s.) Sünnəsi istənilən ziddiyyətləri həll edə bilməsəydi, onda Fövqəluca Allah Öz qullarına məsələlərinin həll edilməsi üçün onlara müraciət etmək əmri verməzdi.\n\nFövqəluca Allah Kitab əhlinə əta edilmiş və Müqəddəs Kitabların nazil edilməsindən və onları Allahın vəhyləri ətrafında birləşməyə yönəltməkdən ibarət olan böyük lütfkarlığını xatırlatdıqdan sonra, bildirir ki, Kitab əhli ədalətsiz davrandılar və çoxsaylı ziddiyyətlərə düçar oldular. Onlar bütün insanlardan əvvəl tərəfini saxlamalı olduqları Kitaba münasibətlərində müxtəlif mövqelər tutdular. Onlar aydın ayələri və təkzibolunmaz dəlilləri biləndən və onların həqiqiliyinə əmin olandan sonra bu mövqelər yarandı və buna görə onlar dərin azğınlığa düçar oldular. Fövqəluca Allah isə ancaq müsəlmanları düz yola yönəltdi və Kitab əhlinin bir-biriləri ilə barəsində mübahisə etdikləri və zəlalətə düşdükləri haqqı onlara izah etdi. Allah Öz iradəsi ilə haqqı müsəlmanlara izah edərək onların taleyini asanlaşdırdı və onlara rəhm etdiyini göstərdi.\n\nFövqəluca Allah doğru yolu istədiyinə göstərir. O, doğru yola tamamilə bütün məxluqatı dəvət edərək, ali ədalət nümunəsi nümayiş etdirir və haqqı insanların nəzərinə çatdıraraq onları özlərini doğrultmaq imkanından məhrum edir ki, deməsinlər: “Bizə müjdə gətirənlər və öyüd-nəsihət verənlər gəlməmişdilər!” Lakin Allah doğru yola ancaq Özünün seçilmiş qullarını yönəltmiş, onlara nemət bəxş etmiş və kömək göstərmişdir. Xeyirxah və Fövqəluca Allah bu qullarına Öz lütfünü əta etmiş, bütün qalanları ilə isə Öz ədaləti və müdrikliyinə əsaslanaraq rəftar etmişdir.",{"from":1423,"to":1423,"text":2197},"Xeyirxah və Fövqəluca Allah bu ayə ilə xəbər verir ki, qullar, onlardan əvvəlki nəsillər sınaqdan keçirildikləri kimi, hökmən firavanlıqla, bədbəxtliklə və ya çətinliklərlə imtahana çəkiləcəklər. Bu, Allahın müəyyən etdiyi qanundur, həmişə qüvvədə qalır və dəyişikliyə uğramır. Əgər insan dini əqidəyə malikdirsə və Allahın qanunlarına riayət edirsə, onda o, hökmən bu sınaqdan keçməlidir və əgər o, bu yolda qarşıya çıxan çətinliklərə baxmadan Allahın hökmlərini səbirlə yerinə yetirirsə, onda o, əsil mömindir və ən yüksək səadətə və əzəmətə nail olacaqdır. Yox, əgər o, insanların onu yoldan çıxarmasını Allahın cəzası kimi qəbul edirsə və fəlakətlər və çətinliklər üzündən düz yoldan dönürsə, əgər sınaqlar onu müəyyən olunmuş yolla getməyə mane olursa, onda onun imanlı olması iddiası yalandır. İman gözəl sözlər, təmtəraqlı istəklər və boş ifadələr üzərində qurulmamışdır – o, insanın əməlləri və fəaliyyəti ilə ya təsdiq olunur, ya da inkar edilir.\n\nFövqəluca Allah bildirir ki, əvvəlki insanların nəsillərini də səfalət və cismani xəstəliklər bürüyərdi. Onları ölümlə, sürgünlə, əmlakından məhrum etməklə və sevgilisinin qətli ilə təhdid edərdilər və bəzən çətinliklər o qədər dözülməz olurdu ki, möminlər hətta Allahın köməyinin gecikdiyini güman edirdilər, halbuki onlar onun gələcəyinə qəti əmin idilər. Fövqəluca Allah vəziyyətin yüngülləşdirilməsini çətinliklərdən sonra nazil etdiyinə görə, köməyini sıxıntılı vəziyyətdə qalanlara göstərir. Allah ayədə xəbər verir ki, Allahın köməyi yaxındır.\n\nÖz vəzifəsini yerinə yetirən hər bir kəs labüd olaraq sınaqlarla rastlaşır və onlar hər dəfə daha mürəkkəb və daha ciddi forma kəsb edir. Əgər o, layiqincə səbirlilik göstərib, öz vəzifələrini yerinə yetirməkdə davam edirsə, onda belə sınaqlar onun üçün nemətə çevrilir, çətinliklər isə əmin-amanlıq və rahatlıqla əvəz olunur. O, öz düşmənləri üzərində qələbə çalır və qəlbinin əziyyət çəkdiyi xəstəliklərindən şəfa tapır. Bu barədə Fövqəluca Allah buyurur: “Yoxsa elə güman edirdiniz ki, Allah içərinizdən cihada çıxanları və səbir edənləri bəlli etmədən siz Cənnətə daxil olacaqsınız?” ( Ali-İmran, 3\u002F142).\n\n“Əlif. Ləm. Mim. İnsanlar elə güman edirlər ki, təkcə: “İman gətirdik!” – demələri ilə onlardan əl çəkiləcək və onlar imtahan edilməyəcəklər? Biz onlardan öncəkiləri də sınaqdan keçirmişdik. Sözsüz ki, Allah doğru danışanları da, yalançıları da aşkara çıxardacaqdır” (Ənkəbut, 29\u002F1-3).\n\nBir sözlə, insan sınaq zamanı özünü ya böyüklük qazanmağa, ya da alçaldılmağa düçar edir.",{"from":1427,"to":1427,"text":2199},"Adamlar Muhəmməd Peyğəmbərdən (s.ə.s.) soruşurdular ki, onlar nəyi sədəqə verməlidirlər və sədəqə kimə verilməlidir. İstənilən böyük və ya kiçik sədəqələr ilk növbədə valideynlərə verilməlidir, çünki onlar hamıdan çox yaxşı münasibət bəslənilməyə layiqdirlər və insan hamıdan çox məhz onlara borcludur. Valideynlərə yaxşılıq etmək – hər bir müsəlmanın vəzifəsidir və valideynlərə itaətsizlik göstərmək qəti qadağandır. Onlara maddi yardım göstərmək valideynlərə bəslənən yaxşı münasibətin ən üstün göstəricisidir, onlara belə kömək göstərilməsindən boyun qaçırılması isə, onlara edilə biləcək hörmətsizliyin ən dəhşətli təzahürüdür. Bu isə o deməkdir ki, zəngin adam öz valideynlərini maddi cəhətdən təmin etməlidirlər.\n\nOnların ardıyca maddi yardım almaq haqqına yaxın qohumlar, özü də onların hüququ qohumluğun dərəcəsi və maddi vəziyyətləri ilə müəyyən edilir. Əgər bir adam qohumuna maddi yardım edirsə, bu onun üçün həm sədəqə və həm də qohumluq əlaqələrinin saxlanması kimi hesab olunur.\n\nSədəqə həmçinin yetimlərə, yəni, ailə başçısından məhrum olan azyaşlı uşaqlara verilməlidir. Adətən belə uşaqlar ehtiyac içində olurlar, axı onlar özlərini dolandırmağı hələ bacarmırlar və onları dolandırmaq üçün qazanc gətirən şəxsi itirmişlər. Buna görə, yetimlərə yardım etmək hökmü, Öz qullarına Allahın mərhəmətini və rəhmini göstərməsindən irəli gəlir.\n\nSədəqə, ehtiyacın miskinləşdirdiyi və alçaltdığı kasıblara da verilməlidir. Müsəlmanlar onlara maddi kömək göstərməlidirlər ki, onlar zəruri olan şeyləri əldə edə bilsinlər və ehtiyac duymasınlar.\n\nSədəqə, yad ölkəyə düşmüş və maddi vəsaitlərindən məhrum olmuş müsafirlərə də verilməlidir. Belə insanları hər şeylə təmin etmək lazımdır ki, onlar öz yollarına davam edə bilsinlər.\n\nFövqəluca Allah bir neçə dərəcələrdən olan və daha çox ehtiyac duyan insanlara sədəqə verməyi konkret olaraq yad etdiyinə görə, O, sonra geniş mənalı bir vəhy nazil edir və bəyan edir ki, sadalanan dərəcələrdən ehtiyacı olanların və digər insanların xeyrinə verilən hər hansı sədəqə və hər hansı yaxşı əməllər və bəxşişlər, haqlı olaraq xeyirxah əməl hesab edilənlər, Allaha çox gözəl məlumdur. O, bu əməlləri unutmur və onlara görə qullarını hökmən mükafatlandıracaqdır, özü də bu mükafatların ölçüsü onların niyyəti və səmimiyyətindən, sədəqənin ölçüsündən, insanların onlara ehtiyacından, onların vaxtında verilməsindən və faydalılığından asılı olacaqdır.",{"from":1431,"to":1431,"text":2201},"Bu ayə özündə Allah yolunda hökmən döyüşmək hökmünü ifadə edir, hərçənd əvvəllər möminlərə döyüşlərdən çəkinmək əmr olunmuşdu, çünki o vaxt onlar zəif idilər və belə sınaqlara davam gətirə bilməzdilər. Peyğəmbər (s.ə.s.) Mədinəyə hicrət etdikdən sonra müsəlmanların sayı artdı və onlar möhkəmləndilər. Ancaq bu halda Fövqəluca Allah kafirlərlə döyüşməyi əmr edir və bildirir ki, döyüş əməliyyatlarında iştirak etmək insanın qəlbinə xoş gəlmir, çünki müharibə böyük çətinliklərlə və məhrumiyyətlərlə bağlıdır. O, insanları təhlükəyə məruz qoyur və çoxlu ölümlərə bais olur. Amma buna baxmayaraq, müqəddəs müharibə mütləq səadətdir, çünki möminlərə ən böyük mükafat qazandırır, onları əzabverici cəzadan xilas edir, onların düşmənlərin öhdəsindən gəlməsinə və qənimət əldə etməsinə imkan yaradır, çoxlu digər faydalar verir ki, bunlar onun mənfi tərəflərindən dəfələrlə üstündür.\n\nSonra Fövqəluca Allah buyurur ki, bəzən insanlar, həqiqətdə onlara zərər verən şeyi sevirlər. Bu, müqəddəs müharibədə iştirak etməkdən boyun qaçırmağa və rahat həyatdan zövq almaq arzusuna aiddir. Cihaddan boyun qaçırmaq böyük müsibətdir, çünki belə müsəlmanlar Allahın yardımından məhrum olur və düşmənlərə İslam və onun tərəfdarları üzərində qələbə çalmağa imkan verir. Onlar özlərini alçaldılmaya və namussuzluğa məhkum edir, ən böyük mükafatdan məhrum edir və amansız cəzaya məruz qoyurlar.\n\nBu vəhy, dini hökmlərin mütləq xoşbəxtlik olduğunu bildirən ümumi qaydalardan ibarətdir. Bununla yanaşı, onların icra edilməsi insanlar üçün ağır da olsa (insan üçün istirahət etmək və əylənmək daha xoşdur), onların yerinə yetirilməsindən boyun qaçırmaq, mütləq bədbəxtlikdir. Yer üzündəki hadisələrə nəzər saldıqda isə, onların heç də hamısı mütləq xoşbəxtliyi əks etdirmir, hərçənd əksər hallarda Allahın dindar qulu qarşısına qoyduğu məqsədə nail olmağı arzulayır, lakin Allah, bir sıra səbəblər üzündən, ona, niyyətinə çatmağa imkan vermir və belə olduqda, baş verənlər onun üçün nemət olur. Belə bir şəraitdə insan Rəbbinə minnətdarlığını bildirərək həmd etməli və gözləmədiyi halda hadisələrin belə dönüşünün onun üçün ən xeyirli olduğuna şəkk gətirməməlidir, çünki Fövqəluca Allah Öz quluna onun özündən daha çox can yandırır və Allah ona daha çox xeyir gətirə biləcəyi üçün, ona məhz nəyin daha faydalı olacağını yaxşı bilir. Allahın bildiyini insanlar bilmir və buna görə onlar Onun təyin etdiyi qədərə, onları sevindirməsindən və ya kədərləndirməsindən asılı olmayaraq, itaət etməlidirlər.",{"from":1435,"to":1435,"text":2203},"Əgər Allah yolunda döyüşmək hökmünün mənası ümumi olsaydı, onda o, hətta haram aylara da aid edilərdi, lakin Fövqəluca Allah onu dəqiqləşdirərək, haram ayları üçün bir istisna hal edir.\n\nİslam alimlərinin əksəriyyəti belə hesab edirdilər ki, haram aylarda döyüşməyin qadağan olması, müsəlmanlar müşriklərlə, harada rastlaşmalarından asılı olmayaraq, onlarla döyüşməlidirlər hökmü ilə ləğv edilmişdi. Amma bir sıra şərhçilər belə sayırdılar ki, bu qadağa ləğv edilməmişdir, çünki ümumi məna daşıyan müqəddəs mətnlər, konkret mənalı mətnlər nəzərə alınmaqla, dəyərləndirilməlidir. Müqəddəs müharibə aparmaq haqqında hökm ümumi əmrdir, şərh etdiyimiz ayə isə onu konkretləşdirir və buna görə haram aylarında döyüşün haram edilməsi bu ayların özəlliklərindən biridir. Bundan başqa, o, bu özəlliklərin ən mühümlərindəndir.\n\nDeyilənlərin hamısı döyüş əməliyyatlarının haram aylarda başlamasına aiddir. Əgər müsəlmanlar bu dövrdə müdafiə olunmağa məcbur edilsələr, belə də etməlidirlər, çünki düşmənin basqınına hətta Məscidülharam ərazisində cavab verməyə icazə vardır.\n\nBu ayə Abdullah b. Cəhşin komandanlığı altında təşkil olunmuş döyüş səfəri ilə əlaqədar nazil edilmişdi. Bu döyüş səfərində müsəlmanlar Əmr b. Hadramini öldürmüş və onun bütün əmlakını ələ keçirmişdilər. Ənənəyə uyğun olaraq, bu rəcəb ayında baş vermişdi və ərəblər müsəlmanları haram ayda vuruşduqlarına görə qınamağa başlamışdılar. Amma onların məzəmməti qətiyyən ədalətli deyildi, axı onlar özləri o qədər çoxsaylı əxlaqsız cinayətlər törətmişdilər ki, onların hər biri öz ağırlığına görə qınadıqları möminlərin əməlini üstələyirdi.\n\nFövqəluca Allah onların bu törətdiklərini sadalayır və bildirir ki, məhz müşriklər Allah və Onun Elçisinə (s.ə.s.) iman gətirənlərə qarşı maneələr yaradırdılar. Məhz onlar möminləri yoldan çıxarır, onları əsil dindən döndərməyə cəhd göstərir və haram ayda, müqəddəs torpaqda açıq-aşkar kafirlik əməlləri törədirdilər. Kafirlik özlüyündə ən dəhşətli cinayətdir. Haram ayda və müqəddəs torpaqda küfr əməllərin baş verməsinə nə ad vermək olar?! Bununla yanaşı müşriklər müqəddəs ərazidə yaşayan insanları Məscidülharamdan qovmuşdular. Onlar oradan Muhəmməd Peyğəmbəri (s.ə.s.) də, onun səhabələrini də qovub çıxartmışdılar, halbuki onlar bu torpaqda yaşamağa daha çox haqlıydılar. Qovduqdan sonra da onlara həcc ziyarətinə gəlməyə icazə vermirdilər, halbuki Məscidülharamda yerli sakinlərlə gəlmələr arasında heç bir fərq qoyulmur. Sadalanan əməllərin hər biri, haram ayda adam öldürməkdən daha ağır günahdır. Sadalanan bütün cinayətlərin hamısını bir dəfəlik törətmiş müşriklərə nə ad vermək olar?!\n\nBütün deyilənlərdən aydındır ki, müşriklərin möminlərin ünvanlarına söylədikləri ittihamları onların növbəti haqsız addımı və günahıydı.\n\nSonra Fövqəluca Allah buyurur ki, kafirlər heç vaxt möminlərlə döyüşməkdən əl çəkməzlər. Onlar möminlərlə onların var-dövlətini əllərindən almaq və ya özlərini də öldürmək üçün vuruşmurlar. Onlar ona görə vuruşurlar ki, müsəlmanları dinlərindən ayırsınlar, iman sahibi olduqdan sonra İslamdan dönüb kafir olsunlar, onlar da şölələnən Alovun sakinləri arasına düşsünlər. Onlar öz məqsədlərinə çatmaq üçün mümkün olan hər şeyi edirlər, lakin Allah dininin nurunun sönməsinə, bu, kafirləri hiddətləndirsə də, imkan verməyəcəkdir.\n\nQeyd etdiyimiz keyfiyyət, başqa əqidə sahibləri ilə onları dinindən döndərmək üçün vuruşan bütün kafirlərə xas olan keyfiyyətdir. Xüsusilə bu, müxtəlif cəmiyyətlər yaradan, bütün ölkələrə öz missionerlərini və həkimlərini göndərən, müxtəlif xalqları öz dinlərinə döndərmək məqsədilə məktəblər açan, xalqların etiqad etdikləri din haqqında şübhələr yayan yəhudilərə və xristianlara aiddir.\n\nBiz müsəlmanlar isə, böyük lütfkarlıq göstərmiş, onlar üçün ən şərəfli din seçmiş, imanlarını kamil etmiş Fövqəluca Allahdan rica edirik ki, Öz qullarına rəhm etsin və İslama layiqincə etiqad etmək üçün möminlərə kömək göstərsin. Biz Ondan xahiş edirik ki, Onun nurunu söndürmək istəyənlərin hamısını yardımından məhrum etsin, onların bəd əməllərini özlərinə qarşı çevirsin, haqq dini müdafiə etsin və Öz sözünü şöhrətləndirsin.\n\nBu ayə, əvvəlkilərə aid olduğu kimi, bütövlükdə indiki kafirlərə də aiddir. Fövqəluca Allah buyurur: “Şübhəsiz ki, kafir olanlar insanları Allah yolundan sapdırmaq üçün öz mallarını sərf edirlər. Onlar onu sərf edəcək, sonra bunun peşmançılığını çəkəcək, daha sonra isə məğlub ediləcəklər...” (Ənfal, 8\u002F36).\n\nSonra Fövqəluca Allah buyurur ki, əgər insan İslamdan üz döndərib kafirliyi üstün tutsa və kafir olaraq ölsə, onda onun əməlləri həm bu dünyada və həm də Axirətdə faydasız olacaq. Bunun səbəbi isə, Allahın yaxşı əməlləri qəbul edərkən zəruri olan bir şərtin olmamasıdır. Bu şərt – İslamın qəbuludur. Bu qəbildən olan insan Cəhənnəm sakini olacaq və orada əbədi qalacaqdır.\n\nBu ayədən aydın olur ki, kimsə dindən döndükdən sonra, yenə İslama qayıtmışsa və yaxud, əgər o, öz günahlarında tövbə etmiş olarsa, onda onun əvvəllər etdiyi yaxşı əməllər saxlanılır və hesaba alınır.",{"from":1439,"to":1439,"text":2205},"Xatırlanan üç əməl xoşbəxtliyin rəhni və ibadətin əsasıdır və insanın onlara bağlılığı sayəsində onun müvəffəqiyyətə nail olacağını və yaxud zərər çəkəcəyini müəyyən etmək olar.\n\nBu əməllərdən birincisi – faydası və üstünlüyünə şübhə edilməyən imandır. Xoşbəxt möminləri bədbəxt kafirlərdən, Cənnət bağları sakinlərini isə Cəhənnəm əzabkeşlərindən fərqləndirən əməllərə, ümumiyyətlə necə şəkk gətirmək olar? Əgər insan haqq din sahibidirsə, Allah onun saleh əməllərini qəbul edir, yox əgər o, haqq dindən məhrumdursa, onun nə tövbəsi, nə günahını yüngülləşdirən hərəkətləri, nə vacib olan yaxşı işləri, nə də ki, könüllü sədəqələri qəbul olunur.\n\nİkinci əməl isə hicrətdir ki, bu ad altında, Fövqəluca Allahın razılığını əldə etmək xatirinə, insanın sevdiyi və əziz saydığı bütün hər şeydən ayrılıb əl çəkmək nəzərdə tutulur. Mühacir Allaha yaxınlaşmaq ümidi ilə və Onun dininə kömək göstərmək üçün vətənini tərk edir, əmlakını atır, qohumları və sevdiyi insanlardan ayrılır.\n\nÜçüncü əməl cihaddır. Cihad adı altında İslam düşmənləri üzərində üstünlük qazanmağa, Allahın dininə kömək göstərməyə və İblisin məzhəbini darmadağın etməyə əzmlə can atmaq nəzərdə tutulur. Cihad – yaxşı əməllərin ən yüksək pilləsidir və onun əvəzi, ən gözəl əvəz olacaqdır. Cihad – müsəlman torpaqlarının genişlənməsi və müşrikliyin yox olmasına kömək edən və müsəlmanların və onların əmlakının təhlükəsizliyini təmin edən ən əsas amildir.\n\nİnsan bu üç əməli, onların mürəkkəbliyinə və ağırlığına baxmayaraq layiqincə yerinə yetirdikdə, dinin qalan bütün hökmlərini daha yaxşı yerinə yetirir. Belə adamın Allahın mərhəmətinə təvəkkül etməyə haqqı vardır, çünki o, insana Allahın lütfünü qazanmasını təmin edən səbəbdən istifadə etmişdir. Bu ayədən aydın olur ki, Allahın mərhəmətinə ümid bəsləmək, insana ancaq xoşbəxt gələcəyi təmin edən əməllər yerinə yetirdikdən sonra mümkündür. Qul tənbəlliyə və yaxşı əməllər etməkdən çəkinməyə ümid bağlayarsa, onda onun halını zəiflik, boş xəyallar və özünü aldatma kimi adlandırmaq olar. Bu, insanın ətalətli olması və ağlının çatışmazlığına dəlalət edir. Axı belə adamı, qadınla əlaqəyə girmədən uşağı olmasını istəyən və ya əkin sahəsinə toxum səpmədən və su vermədən məhsul yığmaq istəyən şəxslə ancaq müqayisə etmək olar.\n\nAyədə xatırlanan möminlərin Allahın mərhəmətinə ümid bəsləmələrinə dair Quran müddəaları onu göstərir ki, insan təkcə öz yaxşı əməllərinə əmin olub, ümid bəsləməklə qane olmamalı, Rəbbinə təvəkkül etməli, yerinə yetirdiyi yaxşılıqları qəbul etməsi, günahlarını bağışlaması və nöqsanlarının üstünü örtməsi üçün Allaha yalvarıb dua etməlidir. Məhz buna görə, sonra Allah bildirir ki, Onun Bağışlayan və Rəhimli adları vardır. Səmimi qəlblə tövbə edənlər Onun bağışlamasına nail olurlar. Onun rəhməti bütün məxluqatı qaplayır, xeyirxahlığı isə bütün varlığa aiddir.\n\nBu ona dəlalət edir ki, qul yuxarıda xatırlanan yaxşı əməlləri yerinə yetirdikdə, o, Allahın əfvinə layiq görülür. Saleh əməllər törədilmiş günahları həmişə yuyur və insan Rəbbinin mərhəmətinə nail olur. Bağışlanmaya layiq olduqca, insan həm bu dünyada və həm də Axirətdə cəzadan xilas edilir, çünki artıq ona bağışlanmış və mənfi nəticələri ləğv edilmiş cəza günahların nəticəsi idi. İnsan, Allahın mərhəmətini əldə edərək, həm bu həyatda və həm də ölümündən sonra, ən gözəl şeylərə nail olur. Bundan başqa, yuxarıda qeyd olunan xeyirxah əməllərin özü belə Allahın insana yönəltdiyi mərhəmətidir, çünki Allah onu yönəltməsəydi, o, yaxşılıq etməyi arzulamazdı və əgər Allah yardım göstərməsəydi, o, həmin yaxşılığı edə bilməzdi və bir də, Allahın xeyirxahlığı olmasaydı, onda onun yaxşı əməlləri başa çatmazdı və Rəbbin tərəfindən qəbul edilməzdi. Allah Öz qullarına hər şeydən əvvəl və hər şeyin sonunda mərhəmətini göstərir. O, səbəbləri və nəticələri təklikdə xəlq edir.",{"from":1443,"to":1443,"text":2207},"Möminlər dinin sərxoşedici içkilər və qumar oyunu haqqında müddəasını bilmək üçün Allahın Elçisinə (s.ə.s.) sual verirlər. Ərəblər cahillik dövründə və İslamın ilk yayıldığı illərdə şərab içir və qumar oynayırdılar. Yəqin, elə buna görə, müsəlmanlar müəyyən çətinliklərlə toqquşmalı olurdular. Onlar Peyğəmbərdən (s.ə.s.) dinin bu məsələlərə necə yanaşdığını tez-tez soruşurdular və onda Fövqəluca Allah Peyğəmbərinə (s.ə.s.) şərab içməyin və qumar oyununun faydalı və zərərli cəhətlərini izah etməyi tapşırır. Bu, sərxoşedici içkilərin və qumar oyunlarının sonradan qəti qadağan edilməsinin başlanğıcı oldu.\n\nFövqəluca Allah bildirir ki, bu əməllərin zərəri – onların insanı ağıldan və sərvətdən məhrum etməsində, ona Allahı zikr etməyə mane olmasında, onu namazdan saxlamasında və insanlar arasında düşmənçilik və nifrət yaratmasındadır. Bu ziyan, insanın şərabın ticarətindən qazanacağından, qumardakı uduşdan və ya bu hərəkətləri edərkən alacağı ruhi ləzzətdən, dəfələrlə çoxdur.\n\nBelə izahatlar kifayət edirdi ki, insanlar şərab içməkdən və qumar oynamaqdan çəkinsinlər, çünki ağıllı adam həmişə elə davranır ki, tutduğu iş ona daha çox qazanc gətirsin və ona böyük zərər vura bilən əməllərdən çəkinsin. Lakin ərəblər bu vərdişlərinə çox alışmışdılar və onlardan tezliklə əl çəkə bilmirdilər. Məhz buna görə, şərh etdiyimiz ayə sonrakı qəti qadağan üçün başlanğıc əsas rolunu oynadı. Bu qadağa Fövqəluca Allahın aşağıdakı kəlamı ilə ifadə olundu: “Ey iman gətirənlər! Şübhəsiz ki, sərxoşedici içki də, qumar da, tapınmaq məqsədilə dik qoyulmuş daşlar da, fal oxları da şeytan əməlindən olan murdar şeylərdir. Bunlardan çəkinin ki, bəlkə nicat tapasınız. Şübhəsiz ki, Şeytan içki və qumarla aranıza ədavət və kin salmaqdan və namaz qılmaqdan ayırmaq istər. Artıq bu işə son qoyacaqsınızmı?”( Maidə, 5\u002F90-91). Bu hökm Allahın xeyirxahlığının, mərhəmətinin vı müdrikliyinin nəticəsi idi; o, nazil edilərkən Ömər b. əl-Xəttab ucadan demişdi: “Biz artıq son qoyduq! Biz artıq son qoyduq!”\n\nBilmək lazımdır ki, şərab dedikdə, insanı kefləndirən və onu sağlam düşüncədən məhrum edən nə varsa, hamısı nəzərdə tutulur. İstənilən oyunda və yarışmada iki tərəf uduş məqsədilə ortaya pul qoyursa, bu, qumardır. Bunlara, gedişi zamanı ortaya uduş məqsədilə pul qoyulan nərd, şahmat və digər sözlü və fiziki oyunlar daxildir. Amma at və dəvə sürücülüyü üzrə yarışlara və habelə atıcılıq yarışlarına icazə verilir, çünki at çapmaq və sərrast atəş açmaq döyüş əməliyyatları zamanı kara gəlir. Buna görə, Şəriətlə belə yarışlara icazə verilmişdir.\n\nMöminlər bu məsələlərlə yanaşı nə qədər sədəqə vermək lazım olduğu barədə də soruşurdular. Allah onların vəzifəsini yüngülləşdirərək, sədəqə kimi ancaq artıq qalanı, yəni, ehtiyaclarından artıq olan əmlakın hissəsini verməyi buyurur. Sədəqənin ölçüsü insanın maddi vəziyyətindən asılıdır. Bütün insanlar – varlılar, kasıblar və orta təminatlılar sədəqə vermək üçün, hətta bu, xurmanın yarısı da olsa belə, imkan tapa bilərlər.\n\nMəhz buna görə Peyğəmbərə (s.ə.s.), müsəlmanları gücləri çatmayacaq vergi ilə yükləmədən, ehtiyacları olduğundan artıq qalanları sədəqə kimi qəbul etmək əmr olunmuşdu. Allah o hökmü bizə, əmlakımıza ehtiyacı olduğu üçün və ya bizim gücümüz çatmayan vəzifələri yerinə yetirməyimizi arzuladığı üçün nazil etməmişdi. Allahın bizə nazil etdiyi hökmlər bizə xoşbəxtlik verir, bizim bu dünyadakı həyatımızı yüngülləşdirir və həm bizə və həm də qardaşlarımıza fayda gətirir ki, buna görə Allah ən yüksək tərifə layiqdir.\n\nİslam şəriətinin sirlərini belə inandırıcı qaydada izah etdikdən sonra Fövqəluca Allah buyurur ki, O, insanlara, haqqa dəlalət edən və onlara faydalı biliklər əldə etməyə, xeyri şərdən ayırmağa imkan verən Öz ayələrini belə aydınlaşdırır. Allah Öz biliklərini insanlara ona görə izah edir ki, onlar Onun şəriətinin sirləri üzərində düşünsünlər və başa düşsünlər ki, Allahın qanunlarının yerinə yetirilməsi – həm bu dünyada və həm də Axirətdə səadətin rəhnidir, dünyəvi həyatın tez keçəriliyi, yer aləminin qısamüddətli olduğunu və Axirət həyatının isə əbədi qalacağını fikirləşsinlər. Axirət, əvəz veriləcək bir məkandır ki, insanlar onu yer üzündə olarkən abadlaşdırmalıdırlar.",{"from":1447,"to":1447,"text":2209},"Fövqəluca Allahın: “Həqiqətən, yetimlərin mallarını haqsızlıqla yeyənlər öz qarınlarına ancaq od doldururlar və onlar yandırıb-yaxan oda girəcəklər” (Nisa, 4\u002F10) ayəsi nazil ediləndə müsəlmanlar böyük çətinliklərlə rastlaşdılar və yeməklərini yetimlərin yeməklərindən ayırmağa başladılar. Onlar hətta süfrə arxasında yetimlərin əmlakına toxunmaqdan qorxurdular, halbuki insanlar, adətən, yeməyi bir-biri ilə bölüşürlər. Bu barədə Peyğəmbərdən (s.ə.s.) soruşarkən, Fövqəluca Allah ona (s.ə.s.) xəbər verir ki, möminlərdən tələb olunan şey yetimlərin əmlakını qorumaq, onlara layiqincə qayğı göstərmək və ticarət vasitəsi ilə onların əmlakını artırmaqdır. Müsəlmanlara yemək vaxtı və başqa belə hallarda öz əmlakını yetimlərin əmlakı ilə qarışdırmağa, əgər, əlbəttə, bu, yetimlərə açıq-aydın ziyan vurmursa, icazə verilmişdir. Bu hökmün səbəbi, yetimlərin möminlərin qardaşları olmasında idi, axı qardaşların həmişə ümumi maraqları bir-birinə qarışır. Yetimlərlə qarşılıqlı münasibətlərin meyarı niyyət və əməldir və əgər müsəlman yetimə səmimi qəlbdən yaxşılıq diləyirsə və onun əmlakına göz dikmirsə, əgər o qəsd etmədən yetimin malının bir hissəsini istifadə edərsə də, günah etməz. Əgər Allaha məlum olsa ki, qəyyum, yetimin əmlakını birləşdirməsi nəticəsində, onun əmlakı hesabına varlanmaq niyyətindədir, onda belə rəftar günah sayılacaq, çünki məqsədə nail olmaq vasitələri barədə niyyət, məqsədin özünə dair niyyətdən asılıdır.\n\nBu ayədən aydın olur ki, yemək üçün, ticarətdə və başqa bənzər hallarda yetimin əmlakını birləşdirməyə imkan verilir. Bu ayə Allahın mərhəməti və möminlər üçün asanlıqdır. Əgər Allah istəsəydi, müsəlmanlara belə etməyə yol verməzdi və onda onlar çətin vəziyyətdə qalardılar. Onda onlar dinin ağır tələblərini yerinə yetirə bilməzdilər və tez-tez günaha batardılar. Allah belə edə bilərdi, çünki Onun qüdrəti kamil və sonsuzdur. Lakin O, müdrikdir və ancaq Özünün müdrikliyinə uyğun olanı həyata keçirir. Onun qüdrəti Onun müdrikliyinə zidd deyil və buna görə demək olmaz ki, “O, nə istəyirsə, hətta Öz ilahi müdrikliyinə əks olanı da edir”. Əksinə, Allahın bütün əməlləri və əmrləri Onun müdrikliyinə uyğundur.",{"from":1451,"to":1451,"text":2211},"Fövqəluca Allah müsəlmanlara müşrik qadınlarla, onlar Allaha şərik qoşmaqdan əl çəkməyincə və iman gətirməyincə, evlənməyi qadağan edir, çünki ən kifir mömin qadın ən gözəl müşrik qadından xeyirlidir. Allahın bu tələbi, Kitab əhlindən olan qadınlardan başqa, Ona şərik qoşan bütün qadınlara aiddir, çünki Fövqəluca Allah buyurur: “Bu gün pak nemətlər sizə halal edildi. Kitab verilənlərin yeməkləri sizə halal, sizin yeməkləriniz də onlara halaldır. İsmətli mömin qadınlar da, sizdən əvvəl Kitab verilənlərin ismətli qadınları da, namuslu olub zinakarlıq etməmək və aşna saxlamamaq şərti ilə mehrlərini verdiyiniz təqdirdə sizə halaldır. İmanı inkar edənin əməlləri boşa çıxar və o, Axirətdə ziyana uğrayanlardan olar” (Maidə, 5\u002F5).\n\nAllah müsəlman qadınlara da bütpərəstlərə ərə getməyi qadağan edir və bu qaydadan geniş mənalı istisnalar yoxdur. Fövqəluca Allah müsəlman kişilərin və müsəlman qadınların İslamı qəbul etməyənlərlə nikah bağlamasının qadağan olmasını və səbəbini izah edir. Səbəb ondadır ki, kafirlər öz davranışları və həmçinin öz sözləri və əməlləri ilə ətraflarındakıları Cəhənnəm oduna çağırırlar və onlarla ünsiyyət möminlər üçün təhlükə yaradır, həm də bu, insanın təkcə dünyəvi əmin-amanlığına təhlükə yaratmaqla qalmayaraq, onu əbədi bədbəxtliyə də məruz qoya bilər.\n\nNazil edilmiş hökmün səbəbini nəzərə alsaq, onda şərh edilən ayədən müşriklər və bidətçilərlə qarşılıqlı əlaqələrin qadağan olunması aydın olur, çünki əgər müsəlmanlara, böyük fayda əldə edəcəyinə baxmayaraq, müşriklərlə nikah bağlamaq qadağan olunursa, xüsusilə, belə əlaqə nəticəsində müsəlman müşrikə xidmət etməli və ya onun qarşısında alçalmalı olursa, onda adicə ünsiyyət də qadağan olunmalıdır. Bu ayədən habelə aydın olur ki, müsəlman qadını qəyyumu ərə verməlidir.\n\nSonra Fövqəluca Allah bəyan edir ki, O, Öz qullarını Cənnət bağlarına və əfvə layiq olmağa çağırır ki, bunun nəticələrindən biri də amansız cəzadan qurtuluşdur. Bunlara saleh əməllərlə, səmimiyyətlə tövbə etməklə və faydalı biliklər əldə etməklə layiq olmaq mümkündür. Allah insanlara Öz ayələrini belə izah edir ki, onlar unutduqlarını yadlarına salsınlar, indiyədək bilmədiklərini öyrənsinlər və əvvəllər laqeyd yanaşdıqları xeyirxah əməlləri həyata keçirtməyə başlasınlar.",{"from":1455,"to":1455,"text":2213},"Fövqəluca Allah bildirir ki, müsəlmanlar Muhəmməd Peyğəmbərdən (s.ə.s.) qadınların aybaşı olma vəziyyəti haqqında soruşurlar. Qadına aybaşı dövründə, aybaşı qanaxmasının başlanmasına qədər gördüyü bütün işləri görməsinə icazə verilirmi? Yaxud, yəhudilərin iddia etdikləri kimi, qadın aybaşı dövründə tam natəmizmi olur?\n\nFövqəluca Allah bu ayədə xəbər verir ki, aybaşı qadına əziyyət verir və ilahi müdrikliyi Allahdan tələb edir ki, qulların həmin dövrdə qadınlarına yaxınlaşmasını qadağan etsin. Məhz buna görə, Allah aybaşı qanaxmaları zamanı qadınlarla qan axan orqandan cinsi əlaqəyə girməyi qadağan edir, özü də, İslam alimləri bu məsələdə yekdil rəydədirlər.\n\nAncaq aybaşı qanının axdığı orqandan cinsi yaxınlığın qadağan olunması konkret müəyyən edildiyinə görə aydın olur ki, aybaşı dövründə kişilərə öz zövcələrinə nəvaziş göstərmək və, cinsi əlaqədən başqa, (yol verilən) hər şey etmək olar. Lakin qadınlar təmizlənmədən onlara yaxınlaşmamaq hökmündən aydın olur ki, kişilər qadının cinsi orqanlarına yaxın yerləşən bədən hissələrinə, yəni, göbəyindən dizinə qədər olan nahiyəsinə toxunmaqdan çəkinməlidirlər. Bütün deyilənlərdən belə nəticə çıxartmaq olar ki, aybaşı zamanı qadını göbəyindən dizinə qədər olan nahiyədə əllə oxşamaq (sığallamaq) olmaz. Bu, Peyğəmbərin (s.ə.s.) davranışı ilə də təsdiq edilir. O, öz zövcəsinə aybaşı zamanı, izar* geyməyi tapşırdıqdan sonra nəvaziş göstərərdi.\n\nƏr arvadı ilə cinsi əlaqədən və onun göbəyi ilə baldırları arasına toxunmaqdan, qadın aybaşı qanaxmasından təmizlənənə qədər, yəni onun dayanmasınadək, çəkinməlidir. Qanaxmanın kəsilməsi ilə, kişini bu hərəkətlərdən saxlayan səbəb aradan qalxır. Amma bu hərəkətləri etməyə ona iki şərtlə icazə verilir: qanaxma kəsildikdən və qadın çimib yuyunduqdan sonra. Qanaxma kəsildikdən sonra birinci şərt yerinə yetirilir, amma hələ ikincisi yerinə yetirilməmişdir. Qadın yuyunub qüsl etdikdən sonra kişiyə onunla, Allahın hökmünə uyğun olaraq, yəni, cinsi orqan yolu ilə (anus dəliyindən olmamaqla) cinsi yaxınlıq etməyə icazə verilir, çünki məhz uşaqlıq rüşeymin inkişaf orqandır.\n\nBu ayədən aydın olur ki, aybaşı kəsildikdən sonra qadın hökmən çimməlidir. Qüsl alma ancaq aybaşı kəsildikdən sonra doğrudur. Ayədən həm də aydın olur ki, müsəlmanlar bütün hallarda təmizlənə bilərlər, axı Allah təmiz olanları sevir. Buna görə, qüsl namaz qılmaq, Kəbənin ətrafını təvaf etmək və Quranın səhifələrinə toxunmaq üçün vacib tələbdir. Bu ayədə təmizlənmək adı altında həm də pis vərdişlərdən, yaramaz keyfiyyətlərdən və alçaq əməllərdən ruhən təmizlənmə nəzərdə tutulur.\n\n* İzar – qurşaqdan aşağı hissəni tutan alt geyimdir. F.S.",{"from":1459,"to":1459,"text":2215},"Kişilərə zövcələri ilə qabaqdan və ya arxa tərəfdən cinsi əlaqəyə girməyə icazə verilir, lakin ancaq cinsi orqandan olmaq şərti ilə, çünki məhz uşaqlıq rüşeymin inkişaf etdiyi “tarladır”. Bu ayə anus dəliyindən cinsi əlaqənin qadağan olunduğunu nəzərdə tutur, çünki Allah təkcə cinsi orqan vasitəsilə cinsi əlaqəyə girməyə icazə verir. Bu qadağa Peyğəmbərin (s.ə.s.) çoxsaylı hədislərində də xatırlanır. O (s.ə.s.), anus dəliyindən cinsi əlaqəyə girənləri lənətləmişdir.\n\nSonra Allah qullarına qabaqcadan onları Ona yaxınlaşdıran yaxşı işlər görmələrini əmr edir. Belə əməllərdən biri də kişinin zövcəsi ilə cinsi yaxınlıq etməsidir ki, onun sayəsində insan Öz Rəbbinə yaxınlaşmağa, mükafata layiq görülməyə və nəslini artırmağa ümid bəsləyir ki, sonuncu, Allahın iradəsi ilə, ona böyük fayda gətirə bilər. Allah hər cür şəraitdə təqvalı olmağı buyurur və bunun üçün yadda saxlamaq lazımıdır ki, insanlar mütləq Onunla qarşılaşacaqlar və özlərinin saleh və günahkar əməllərinin əvəzini alacaqlar.\n\nDaha sonra Allah Peyğəmbərinə (s.ə.s.) möminlərə müjdə verməsini əmr edir, amma nə ilə onları müjdələməyi bildirmir. Bu isə o deməkdir ki, müjdə ən geniş mənaya malikdir və möminləri həm bu dünyada və həm də Axirətdə sevinc gözləyir. Onlardan hər biri böyük nemət əldə edəcəkdir və öz imanının gücündən asılı olaraq ziyandan qorunacaqdır. Bu və bir çox başqa şeylər burada müjdə adı altında nəzərdə tutulur.\n\nAyədən aydın olur ki, Allah möminləri də, onlara sevinc gətirən şeyləri də sevir. Ondan bir şey də aydın olur ki, Allahın onlar üçün həm bu dünyada və həm də Axirət həyatında hazırladığı mükafatları xatırladaraq, müsəlmanları xeyirxah əməllərə ruhlandırmaq arzu olunan əməldir.",{"from":1463,"to":1463,"text":2217},"Hər hansı and ona görə içilir ki, adı ilə and içilən ucaldılsın və barəsində and içilən şeyin doğruluğu, adın ucalığına istinad etməklə təsdiq olunsun. Fövqəluca Allah müsəlmanlara, sözün geniş mənasında, andlarını qorumağı tapşırır və bu tapşırıqda bəzi hallar, məsələn, andın icrasının, Allaha daha xoş olan bir şeyin yerinə yetirilməsindən əl çəkməyə sövq etməsi istisna edilir. Buna görə, Allah qullarına, içdikləri and onların xeyir işlər görməsinə, günahlardan çəkinməsinə və insanların arasında barış yaratmasına maneə olduqda, onlara istinad etməyi qadağan edir.\n\nƏgər insan and içibsə ki, vacib hökmü yerinə yetirməsin, onda o, belə andı pozmalıdır; belə halda andı yerinə yetirmək günahdır, yox, əgər o, arzuolunan tələbi yerinə yetirməmək andı içibsə, onun andını pozması vacib deyil, ancaq arzu olunandır. Əgər o, qadağan olunmuş bir əməli etməyə and içmişdirsə, onu hökmən pozmalıdır. Əgər o, arzu olunmaz bir əməli etməyə and içmişdirsə, andı pozmaq arzu olunandır. Əgər o, icazə verilmiş bir hərəkəti etməyə and içmişdirsə, o, öz andına sadiq qalmalıdır.\n\nBu ayədən məşhur bir şəriət qaydası çıxır. Bu qaydaya müvafiq olaraq, yaxşı əməllər arasında seçim aparmaq lazım gəldikdə, üstünlüyü onlardan ən vacibinə vermək lazımdır. Bizim vəziyyətimizdə, anda sadiq qalmaq xeyirxah əməldir, lakin Allahın mühüm bir hökmünü yerinə yetirmək ondan daha vacibdir və ona görə də üstünlüyü sonuncu olaraq yaxşı əmələ vermək lazımdır.\n\nBu ayə Allahın iki gözəl adı ilə tamamlanır: Eşidən və Bilən. O, bütün səsləri eşidir və Öz qullarının niyyətini bilir. O, and içənlərin sözlərini eşidir və onların xoş və bəd niyyətlərini bilir. Bunlar haqqında xəbər verərək, Fövqəluca Allah qullarını alacağı qisas barədə xəbərdar edir. Qisas vaxtı mütləq gələcəkdir, çünki yaratdıqlarının bütün əməlləri və niyyətləri Ona məlumdur.",{"from":1467,"to":1467,"text":2219},"Allah insanları qəsdlə və düşünərəkdən vermədikləri boş andlara görə məsuliyyət daşımağa çağırmır, çünki onlar çox vaxt belə deyirlər: “Yox, Allaha and olsun! Bəli, Allaha and olsun!” Allah insanları keçmişdə olmuş hadisələrə görə and içərkən, məsuliyyətə çəkmir, çünki onlar o hadisələrin doğru olduğunu güman edirlər. Lakin insanlar qəsdlə içdikləri anda görə mütləq cavab verəcəklər. Buradan aydın olur ki, dəyərləndirmə zamanı niyyətlər nəinki əməllərə görə, həm də mülahizə və fikirlərə görə də nəzərə alınır.\n\nAllahın gözəl adları arasında Bağışlayan və Həlim adları da var. O, tövbə edənləri bağışlayır, itaətsizlik göstərənləri cəzalandırmağa tələsmir və hətta onların günahlarını örtür. O, günahkarlara qarşı həlimdir, yumşaqlıq göstərir, halbuki onları cəzalandırmağa qadirdir, çünki onlar Onun hakimiyyəti altındadırlar.",{"from":1471,"to":1471,"text":2221},"Burada söhbət öz zövcələri ilə ümumiyyətlə və yaxud müəyyən bir müddət ərzində cinsi yaxınlıq etməməyə and içmiş kişilərdən gedir. Bu müddət dörd aydan çox və ya az ola bilər.\n\nƏgər bir adam öz arvadı ilə dörd ayı keçməyən bir müddət ərzində cinsi yaxınlıq etməyəcəyinə and içirsə, onda onun andı başqa andlardan heç nə ilə fərqlənmir. Əgər o, andını pozarsa, onda günahını yumalıdır və əgər o, andının üstündə durarsa, onda o, heç bir məsuliyyət daşımır, özü də onun arvadının bu hərəkətə görə ərini məzəmmət etməyə haqqı yoxdur, çünki ər arvadı ilə dörd aya qədər cinsi əlaqəyə girməmək haqqına malikdir.\n\nLakin əgər o, zövcəsi ilə ümumiyyətlə və ya dörd ay müddətindən artıq cinsi əlaqəyə girməməyə and içərsə və əgər zövcəsi ondan cinsi həyata qayıtmağı xahiş edərsə, ona zövcəsi ilə cinsi yaxınlıqdan özünü saxlamağa ancaq andı içdiyi andan dörd ay ərzində icazə verilir, çünki zövcəsi də onunla cinsi yaxınlıq etməyə haqqı vardır. Müəyyən olunmuş müddət sona çatdıqdan sonra, ər öz zövcəsi ilə cinsi yaxınlıq etməyə borcludur və andını pozduğu üçün kəffarə verməlidir. Əgər o, öz ər vəzifəsini yerinə yetirməkdən boyun qaçırırsa, onda onu boşanmağa məcbur etmək lazımdır. O, buna müqavimət göstərdikdə, hakim arvadın ərindən boşanmasını özü həll edir.\n\nBilmək vacibdir ki, ər-arvadlıq münasibətlərinin bərpa edilməsi Fövqəluca Allahın daha çox xoşuna gəlir, çünki O, bildirir ki, əgər ər zövcəsi ilə cinsi həyatını bərpa edirsə, özünü bundan saxlayacağına and içməsinə baxmayaraq, Allah, müştərək cinsi həyata yenidən başlamaları xatirinə ona içdiyi andı pozmasını bağışlayır.\n\nAllah Öz qulları üçün, içdikləri anddan geriyə çəkilmək üçün çıxış yolları müəyyən etməklə onlara Öz mərhəmətini göstərir və istənilən şəraitdə içdiyi anda riayət etməyə onları məcbur etmir. Allah, qulları zövcələri ilə cinsi yaxınlığı bərpa etdikdə, onlara yenə də rəhm edərək, onlara mehribanlıq və şəfqətlə yanaşır.",{"from":181,"to":181,"text":2223},"Ər zövcəsi ilə birgə nikahda olmaq arzusunu nümayiş etdirərək cinsi həyatı bərpa etməkdən boyun qaçırarsa, onda bunu ancaq qəti boşanma niyyəti kimi dəyərləndirmək olar. Əgər iş bu yerə çatıbsa, ər ləngitmədən zövcəsinə talaq verməlidir. O, bunu etmək istəmədikdə isə, hakim onu buna məcbur etməli və ya ər-arvadı özü boşamalıdır.\n\nSonra Allah Özünün gözəl adlarını – Eşidən və Bilən olduğunu xatırladır. Bu xatırlatmada ərlərə qarşı ciddi xəbərdarlıq əks olunmuşdur. Onlar belə andları öz zövcələrinin zərərinə və ya onlara əziyyət vermək üçün içirlər.\n\nBu ayədən aydın olur ki, ancaq kişilərə cinsi əlaqədə olmaq istəməməkləri barədə and içməyə icazə verilir, çünki Fövqəluca Allah ayədə öz zövcələri ilə cinsi yaxınlıq etməyəcəkləri barədə and içən şəxsləri xatırladır. Ayədən həm də aydın olur ki, kişi öz zövcəsi ilə heç olmazsa dörd ayda bir dəfə cinsi yaxınlıq etməlidir, çünki dörd ay keçdikdən sonra ər zövcəsi ilə ya cinsi əlaqəyə girməli, ya da onu boşamalıdır; dörd ayda bir dəfə zövcəsinin cinsi yaxınlıq ehtiyacını ödəmək isə ərin vəzifəsidir.",{"from":1478,"to":1478,"text":2225},"Qadın ərindən boşandıqdan dərhal sonra ərə gedə bilməz və üç aybaşı müddəti gözləməlidir. İslam alimləri bu hökmün mənasına yanaşmada müxtəlif rəylər söyləmişlər. Bəziləri hesab edirdilər ki, qadın üç aybaşı müddəti gözləməlidir, digərləri isə aybaşıdan üç dəfə təmizlənməyi gözləməyi nəzərdə tuturdular. Birinci rəy bu barədə daha dəqiqdir. Boşanmadan sonra müddətin (iddənin) gözlənilməsi bir sıra səbəblərlə izah olunur, xüsusən, o, boşanmış ər-arvada hamiləliyin olmamasından əmin olmağa imkan verir. Çünki boşanmadan sonra qadın ardıcıl olaraq üçüncü dəfə aybaşı olarsa, onda inamla demək olar ki, o, öz sabiq ərindən uşağa qalmamışdır və onun sonra ərə getməsi qohumluq əlaqələrinin qarışmasına səbəb olmayacaqdır.\n\nBu səbəbə görə Fövqəluca Allah qadınlara əmr edir ki, Allahın onların bətnində yaratdığı haqqında xəbər versinlər və onlara hamiləliyi və aybaşını gizlətməyi qəti surətdə qadağan edir, çünki bunların gizlədilməsi sonradan çoxsaylı pis nəticələrə səbəb olur.\n\nQadın, boşanmaqdan ötrü müəyyən olunmuş müddətin tezliklə qurtarması və başqa adama ərə getmək ixtiyarı alması üçün hamiləliyini gizlətdikdə, adamlar bir başqasını, onun uşağının valideyni olmadığı halda, onun atası adlandıra bilərlər. Belə olduqda, uşaq özünün həqiqi qohumları ilə əlaqəsini və qanuni varis hüququnu itirir. Onun yaxın qohumları onu tanımır və bəzən o, nikah bağlaması haram olan qohumu ilə evlənir. Digər tərəfdən isə, yad adamı öz atası hesab edərək, o, qanunsuz olaraq onun mirasının bir hissəsini əldə edir və onun qohumlarını özünün yaxın adamları sayır. Bu və digər hallar böyük bir müsibət törədə bilər ki, onu da ən yaxşı bilən qulların Rəbbidir.\n\nƏgər başqa bir kişi ilə tezliklə evlənmək xatirinə hamiləliyi gizlətməyin nəticəsi təkcə etibarsız və qanunsuz nikah əsasında yaşamaq və buradan irəli gələn ən ağır günahlardan birinin daima təkrarlanması – zinakarlıq olardısa, onda elə bu günah bəs edərdi.\n\nQadına aybaşının başlanmasını da gizlətmək qadağandır. Əgər o, hadisələri qabaqlayaraq, qan axmasının başlanması haqqında yalandan xəbər verirsə, onda sabiq ərinin haqqını tapdalayır və özünü digər kişilərin toxunması üçün mümkün elan edir. Belə hərəkət, artıq qeyd etdiyimiz kimi, çox yaramaz nəticələr verir. Əgər qadın aybaşının başlanmasını, boşanmaq üçün müddəti uzatmaq üçün yalandan gizlədirsə, sabiq ərindən, artıq almağa haqqı olmadığı, maddi vəsait alır. Belə hərəkət də iki səbəbə görə qanunsuzdur. Birincisi, qadın ərindən tam boşandıqdan sonra, ondan maddi təminat almağa haqqı olmur. İkincisi isə, belə bir təhlükə yaranır ki, ər, boşanma üçün ayrılmış müddət keçəndən sonra nikahlı münasibətlərini davam etdirə bilər ki, onda sabiq ər-arvad zinakarlıq etmiş olurlar, çünki müddət keçəndən sonra onlar bir-birilərinə tamamilə yad adamlardır.\n\nBuna görə də Uca Rəbb buyurur ki, əgər qadın Allaha və Axirət gününə iman gətirirsə, o, Allahın onun bətnində yaratdığını gizlətməməlidir. Bunun gizlədilməsi qadının Allaha və Qiyamət gününə inanmadığına dəlalət edir. Əgər o, törədilən əməllərə görə əvəz veriləcəyinə iman gətirsəydi, belə bir günah işlətməyə cəsarət etməzdi.\n\nBu ayədən həm də belə bir nəticə çıxır ki, qadının öz hamiləliyi, aybaşısının başlanması haqqında və onun ancaq özünə məlum ola biləcək digər iddialarını qəbul etməyə icazə verilmişdir.\n\nSonra Allah bildirir ki, boşanma üçün ayrılmış müddət keçənə qədər ərlərin zövcələri ilə nikahlarını bərpa etməyə, əgər onları buna sövq edən məhəbbət və yaxşı niyyətlərdirsə, haqları var. Bu müddəadan aydın olur ki, ərlər barışmaq istəmədikdə, onlara ər-arvadlıq münasibətlərini bərpa etmək qadağandır. Ərə, boşanmış zövcəsini bu minvala saxlamağa, ona əziyyət verməyə və ya boşanmaq üçün gözlənilməli müddətin uzadılmasına icazə verilmir. Lakin bir məsələdə alimlər yekdil qərara gələ bilməyiblər: ər belə davrandıqda nikahın bərpası qanuni sayılırmı? Əksər alimlər, ərin günah işlətməsinə baxmayaraq, bunu qanuni sayırdılar. Ən etibarlı rəyə görə isə, nikah bərpa edilərkən ər yaxşı niyyətdə olmazsa, onların nikahı qanunsuzdur. Bu rəyin xeyrinə, şərh etdiyimiz gözəl ayənin aydın mənası da şəhadət verir.\n\nƏrin nikahı bərpa etmək haqqı, qadının boşanmaq üçün müəyyən edilmiş müddəti mütləq gözləməsinə daha bir səbəbdir. Əgər boşanma elan olunduqdan sonra, ər zövcəsi ilə ayrılmasına heyfsilənərsə, onda müəyyən olunmuş vaxt keçənə qədər baş vermiş hadisəni götür-qoy edə və qəti qərar qəbul edə bilər. Bu, ona dəlalət edir ki, Allaha ər-arvad arasında olan yaxşı münasibətlər xoş gəlir, onların ayrılması isə nifrət doğurur. Peyğəmbər (s.ə.s.) isə bu barədə demişdir: “İcazə verilmiş bütün əməllərdən Allahın nifrətini doğuran – boşanmadır”.\n\nƏrin nikahı bərpa etmək haqqı o boşanmalara aiddir ki, onlardan sonra evlilik münasibətlərini yenidən başlamaq mümkün olsun. Qəti boşanmaya gəldikdə isə, o, elan olunduqdan sonra ər arvadını qaytarmaq və nikah əlaqələrini bərpa etmək haqqını artıq itirmiş olur. Əgər qəti boşanmadan sonra sabiq ər və arvadın hər ikisi yenidən nikahlanmağa razılaşsalar, onda onlar bunu adi qaydada ilk nikah bağlayanlar kimi, zəruri şərtləri yerinə yetirərək, etməlidirlər.\n\nSonra Allah bildirir ki, ərlər zövcələri qarşısında müəyyən öhdəliklər daşıyırlar, zövcələr də ərləri qarşısında müəyyən öhdəliklərə malikdirlər. Ər-arvadın hüquq və vəzifələri, onların yaşadığı ölkələrin və dövrün adət-ənənələri ilə müəyyənləşdirilir, çünki müxtəlif ölkələrdə və müxtəlif zamanlarda bu adətlər fərqli olur. Onlar həmçinin şəraitlə, insanların xasiyyət və vərdişləri ilə də səciyyələnir. Buradan aydın olur ki, maddi təminat, paltar, ailə həyatı, mənzil və hətta ər-arvadın cinsi yaxınlığı da onların yaşadıqları ölkənin və zamanın adətlərindən asılı olur. Bu, nikahlanma gedişində ər-arvadın bir-birinin qarşısında heç bir şərt qoymadıqları evlənməyə aiddir. Əgər belə şərtlər qoyulmuşsa, onların yerinə yetirilməsi zəruridir, lakin onlar bu şərtlərlə Allahın icazə verdiyini qadağan edə və qadağan etdiyinə icazə verə bilməzlər.\n\nDaha sonra Allah ərin vəziyyətinin zövcəsinin vəziyyətindən üstün olduğundan bəhs edir. Bu onu göstərir ki, arvadın vəzifəsi ərin qarşısında, ərin vəzifəsinin arvadın qarşısında olduğundan çoxdur. Bu barədə Quranın başqa bir ayəsində deyilir: “Allahın onlardan birini digərindən üstün etdiyinə və öz mallarından xərclədiklərinə görə kişilər qadınlar üzərində himayəçidirlər...” (Nisa, 4\u002F34).\n\nTəkcə kişilər peyğəmbər və hakim ola, dövləti idarə edə və ya rəhbər vəzifələr tuta bilərlər. Bununla yanaşı kişilər qadınlardan ikiqat artıq haqqa malik olurlar, miras bölüşdürüldükdə və bir çox başqa işlərdə də belədir.\n\nAllahın gözəl adları arasında – Qüdrətli və Müdrik adları vardır. O, kamil qüdrətə və əzəmətli hakimiyyətə malikdir və onların əsasında bütün yaradılmışlar Ona tabedir. Lakin, Özünün məhdudlaşdırılmayan imkanlarına baxmayaraq, Allah Öz məxluqlarını ilahi müdrikliyinə ciddi şəkildə uyğun olaraq idarə edir.\n\nQeyd etmək lazımdır ki, boşanmadan sonra üç aybaşı müddətində gözləmək haqqında ümumi qayda hamilə qadınlara (onlar hamiləliyin sonuna qədər gözləməlidirlər), nikahdan sonra ərləri onlara yaxınlaşmayan qadınlara (onlar boşanandan o saat sonra ərə getmək hüququna malikdirlər) və kölə qadınlara (onlar ancaq iki aybaşı müddəti gözləməlidirlər) aid deyil. Sonuncu rəyin tərəfdarları Peyğəmbərin (s.ə.s.) səhabələri idi.\n\nŞərh etdiyimiz ayənin mətni onunla nazil edilmiş hökmün ancaq azad qadınlara aid olduğunu sübut edir.",{"from":1482,"to":1482,"text":2227},"Cahiliyyə dövründə və İslamın ilk yayıldığı illərdə kişiyə saysız-hesabsız dəfə zövcəsindən boşanmağa icazə verilərdi və əgər o, arvadına əziyyət vermək istəsəydi, ona boşandığını elan edərdi və boşanmaq üçün müəyyən olunmuş vaxtın yaxınlaşmasına az qalmış nikahı bərpa edər və bundan sonra yenə arvadını boşadığını elan edərdi*. Bu minvalla, kişi bütün həyatı boyu arvadına məşəqqət çəkdirərək belə edə bilərdi. Bunu ən yaxşı bilən Allahdır.\n\nBuna görə, Fövqəluca Allah bəyan edir ki, kişi, ər-arvadlıq münasibətlərini sonradan bərpa etmək şərti ilə arvadını ancaq iki dəfə boşaya bilər. Boşanma üçün ayrılmış müddət ərzində kişi öz qərarını dəyişərək, əgər o, zövcəsinə əziyyət verməyəcəksə, onu geri qaytara bilər. Əgər kişi arvadını üçüncü dəfə boşayırsa, onda ona yenidən ər-arvadlıq münasibətlərini bərpa etməyə icazə verilmir, çünki əgər o, belə edirsə, onda o, ya öz Rəbbinə kobudcasına itaətsizlik göstərir, ya da öz zövcəsi ilə ailə həyatı sürmək istəmir və ona ancaq əziyyət verməyə çalışır.\n\nƏrin zövcəsinə bəyan etdiyi boşanma qəti olmadıqda, ona buyurulur ki, ya başqa ər-arvadların arasında olduğu kimi ləyaqətli ailə münasibətlərini bərpa etsin, vəziyyətin belə inkişafı daha yaxşıdır, ya da zövcəsi ilə qəti olaraq ləyaqətlə boşansın. Bu o deməkdir ki, ayrılarkən ər zövcəsindən qadının mülkiyyətini güclə almamalıdır, çünki bu rəftar ədalətsiz və qanunsuzdur.\n\nƏrə, zövcəsinə verdiyi mehri* geri götürməyə bir şərtlə icazə verilir ki, onlar Allahın hədlərini qoruyacaqlarından ehtiyat etsinlər. Məsələn, əgər qadın ərinin zahiri görkəminə və ya onun əxlaqi simasına və yaxud dini qaydalara laqeyd yanaşmasına nifrət bəsləyirsə və onunla qarşılıqlı münasibətlərində Allahın hədlərinə riayət edə biləcəyindən ehtiyatlanırsa, onda o, ərinə fidyə verib boşana bilər. Bu ayə arvadın tələbi (hul) üzrə boşanmanın, əgər şərtlər təsvir olunan səciyyəni daşıyarsa, qanuni olmasını təsdiq edir. Bu halda arvad ərinə maddi təminat ödəyir və yaxud nikah bəxşişini (mehri) ona qaytarır.\n\nYuxarıda sadalanan hökmlər Allahın Öz qulları üçün qoyduğu və onları aşmağı qadağan etdiyi hədlərdir. Onları aşıb keçənlər ədalətsiz zalımlardır.\n\nAllahın icazə verdiyi ilə kifayətlənməyərək qadağan olunmuş əməllər törətməyə cəsarət edən insandan başqa kim ən böyük zalım ola bilər?\n\nQeyd etmək lazımdır ki, zülmkarlıq üç növ olur: ən böyük zülm, bu Allaha şərik qoşmaqdır; qulun Onun qarşısında öz vəzifələrini yerinə yetirdiyi zaman etdiyi zülm və qulun başqa məxluqlara qarşı etdiyi zülm. Allaha şərik qoşma ancaq səmimi tövbədən sonra bağışlana bilər. Başqa məxluqlara zülmkar münasibətə görə insan hökmən ədalətli əvəzini alacaqdır. Qulun, Allah qarşısında öz vəzifələrini yerinə yetirərkən yol verdiyi zülmkarlığa görə əvəz isə Qüdrətli Rəbbin istəyi və müdrikliyindən asılıdır.",{"from":1486,"to":1486,"text":2229},"Ər arvadını üçüncü dəfə boşayarsa, onun sabiq zövcəsi başqa bir kişi ilə qanuni nikah bağlayıb, onunla cinsi yaxınlıq edənə qədər, sabiq ərin sabiq zövcəsi ilə yenidən evlənməsi qadağan edilmişdir. İslam şəriətində nikah, ər-arvad nikah müqaviləsi bağlayıb cinsi yaxınlıq etdikdən sonra qüvvəyə minmiş sayılır. Alimlər bu məsələdə tam yekdildirlər.\n\nBilmək lazımdır ki, qadının ikinci dəfə evlənməsi arzuedilən olmalıdır, yoxsa əgər onun ərə getməsinin məqsədi əvvəlki ərinə qayıtmaq olarsa, belə nikah qanunsuz sayılır və boşanmadan sonra onun əvvəlki əri ilə evlənməsinə icazə verilmir. Hətta ikinci əri ilə cinsi yaxınlığın da burada heç bir əhəmiyyəti yoxdur, çünki o, qanuni ər hesab olunmur. Əgər qadın ikinci nikahı təmiz niyyətlə bağlamışsa və əri ilə cinsi əlaqəyə girmişsə, sonra isə ayrılmışlarsa, onda boşanma üçün ayrılmış müddətdən sonra, onun keçmiş ərinə onunla növbəti dəfə evlənməyə icazə verilir. Bundan ötrü onlar hər iki tərəfin razılığı ilə yenidən nikah bağlamalıdırlar, çünki Allah buyurur ki, ər-arvad yenidən birləşə bilərlər. Lakin təkrar nikahın mütləq şərti, onların Allahın hədlərinə riayət edəcəklərinə və bir-birinin qarşısında vəzifələrini yerinə yetirəcəklərinə ümid bəsləmələridir. Bunun üçün, onlar əvvəlki ailə həyatı zamanı yol verdikləri və ayrılmalarına səbəb olmuş səhvlərinə görə Allah qarşısında tövbə etməlidirlər. Onlar həmçinin xoşbəxt ailə yaratmağa qəti qərar verməlidirlər. Ancaq belə olduğu halda onların yenidən evlənməsində günah olmaz.\n\nBu gözəl ayədən aydın olur ki, boşanmış ər-arvad Allahın hədlərinə riayət edə biləcəklərindən ehtiyat edirlərsə və hesab edirlərsə ki, onların həyatı əvvəlki kimi qəm-qüssə içində keçəcək, onda yenidən nikaha qədəm qoymaları ər-arvadın hər ikisi üçün günahdır. Bilmək lazımdır ki, əgər insan bu və ya digər bir əmələ görə dinin tələblərini yerinə yetirə və Allaha itaət edə bilməyəcəyindən ehtiyat edirsə, onda o əməli etməməlidir.\n\nAyədən həm də məlum olur ki, əgər insan müəyyən vəzifələri icra etməyə başlayırsa, xüsusilə, öz üzərinə böyük və ya kiçik bir insan qrupunun məsuliyyətini daşımağı götürürsə, o, əvvəlcədən öz imkanlarını dəyərləndirməlidir. O görsə ki, bu vəzifələri yerinə yetirməyə imkanı çatacaq, onda başladığı işi davam etdirə bilər. Əks təqdirdə isə, o, bu təşəbbüsdən çəkinməlidir.\n\nFövqəluca Allah bu mühüm tələblərini xatırlatdıqdan sonra bildirir ki, bunlar dində Onun qoyduğu hüdudlardır və bunu, bilən insanlara izah edir, çünki məhz bilik sahibi olan qullar Allahın izah etdiklərindən faydalanır və ətrafındakılara da xeyir verirlər. Bu ayə alimlərin və fəqihlərin üstünlüyünü vurğulayır, çünki Fövqəluca Allah Öz şəriətini onlara izah edir və Öz açıqlamalarını onlara ünvanlayır. Bundan həmçinin aydın olur ki, Allah Peyğəmbərinə (s.ə.s.) nazil etdiyi qanunlarının Onun qulları tərəfindən öyrənilməsini və onların mənasını dərk etmələrini istəyir.",{"from":1490,"to":1490,"text":2231},"Əgər siz öz zövcələrinizlə birinci və ya ikinci dəfə boşanmışsınızsa və boşanma üçün ayrılmış müddətin sonunun yaxınlaşmasını gözləmişsinizsə, onda ya gərək vəzifənizi layiqincə yerinə yetirmək niyyəti ilə evlilik münasibətlərinizi bərpa edəsiniz, ya da qəti olaraq zövcələrinizdən, onlara zərər vurmadan, ayrılmalısınız. Onları narahat etmək və əziyyət vermək məqsədilə saxlamaq sizə qadağandır. Siz, sizə yol verilmiş hərəkəti günah törətmək üçün istifadə edə bilməzsiniz. Bu halda yol verilən hərəkət zövcənizi saxlamaq və evlilik münasibətlərini bərpa etmək, günah isə onlara ziyan vurmaqdır. Əgər siz cəsarət edib belə bir rəftar göstərsəniz, bilin ki, siz özünüz özünüzə qarşı zülm etmiş olacaqsınız. Axı hər bir məxluqun haqqının əvəzi veriləndə, cinayətkarlar öz cinayətlərinin acı nəticələrini mütləq dadacaqlar.\n\nAllahın ayələrini zarafat və əyləncə hesab etməyin. O, Öz hədlərini sizə ən gözəl tərzdə şərh edir ki, siz onları öyrənəsiniz və onlara riayət edəsiniz, onlarla kifayətlənəsiniz və yol verilən həddi keçməyəsiniz. Fövqəluca Allah Öz qanunlarını əyləncə xatirinə deyil, haqq üçün nazil etmişdir və sizə o qanunlara qeyr-ciddi yanaşmaq və dinin vacib ehkamlarını yerinə yetirməkdən boyun qaçırmaq qadağan edilmişdir. Sizə zövcələrinizi, onlara əziyyət vermək məqsədilə saxlamaq, ayrılarkən azğınlıq etmək, zövcələrinizi tez-tez boşamaq və ya birdəfəlik üç kərə “talaq” demək qadağan edilmişdir, çünki Allah Öz mərhəməti ilə sizə qəti olmayan boşanmalar* elan etməyə icazə vermişdir və bunu ancaq sizin xeyriniz üçün etmişdir.\n\nAllahın səxavətliliyini, Onu dilinizlə tərifləyərək, Onun xeyirxahlığını qəlbinizdə etiraf edərək, və Onun hökmlərini bədəninizin bütün üzvləri ilə yerinə yetirərək, zikr edin. Yadda saxlayın ki, Allah sizə Müqəddəs Quranı və Hikməti – Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) Sünnəsini nazil etmişdir. Bu iki çeşmənin vəsiləsilə Allah sizə xeyirxah əməlləri izah etmiş və sizi yaxşılıqlar etməyə çağırmış, sizə günah sayılan əməlləri göstərmiş və sizi onlardan agah etmişdir. Allah sizə Özü haqqında bildirmiş, Özünün sevimli qullarına və düşmənlərinə olan münasibəti barədə xəbər vermiş və sizə qətiyyən bilmədiyiniz şeyləri öyrətmişdir.\n\nBelə bir rəy var ki, Hikmət kimi ifadə edilən əsrarəngiz söz İslam şəriətidir. Allahın Kitabı qanundur, Hikmət isə dini ehkamların və haramların nüzul* səbəbini açıqlayır. Qeyd olunan hər iki şərh səhihdir, Fövqəluca Allah da sonra vurğulayır ki, Kitab və Hikmət insanlara öyüd-nəsihət vermək üçün nazil edilmişdir.\n\nBu müddəa – Hikmət sözü ilə şəriət ayinlərinin, mərasimlərinin nəzərdə tutulduğunun xeyrinə dəlalət edir, axı öyüd-nəsihət vermək ehkamların və onların mənalarının izahından və həmçinin mükafatla həvəsləndirməkdən və cəza ilə qorxutmaqdan ibarətdir. Dini hökmün açıqlanması sayəsində insanlar cahillikdən və nadanlıqdan xilas olurlar. Mükafatla həvəsləndirmə nəticəsində insanlarda yaxşılıq etmək arzusu oyanır, cəzalandırmaqla qorxutma hesabına isə adamlar Allahdan qorxmağa başlayırlar. Onlar Allahdan hər bir şəraitdə qorxmalı və bilməlidirlər ki, Ona bütün məxluqat haqqında hər şey məlumdur. Məhz buna görə, O, bütün zamanlarda və dünyanın bütün ucqarlarında qullarına ancaq fayda verən dini ehkamlarını izah edir. Buna görə həmd təkcə Ona məxsusdur!",{"from":1494,"to":1494,"text":2233},"Bu vəhy birinci və ya ikinci dəfə boşanmış qadınların qəyyumlarına ünvanlanmışdır. Boşanma üçün ayrılmış müddətin qurtarması üzrə onların sabiq ərləri onlarla ikitərəfli razılıq əsasında yenidən evlənmək istəsələr, qadınların qəyyumlarına, ya onların ataları olsun, ya da digər qohumları, qadınları belə ərə getməkdən saxlamağa (çəkindirməyə) icazə verilmir. Onlar bu vasitə ilə ər-arvadın əvvəlki boşanma zamanı büruzə verdikləri davranışlarına görə öz narazılıqlarını və hiddətlərini bildirməməlidirlər.\n\nSonra Fövqəluca Allah vurğulayır ki, bu öyüd-nəsihət Allaha və Axirət gününə iman gətirənlərə müraciətdir, çünki məhz iman onları təkrar nikaha maneçilik etməkdən çəkindirməlidir.\n\nSonra Allah bildirir ki, təkrar nikaha razılaşmaq, ona mane olmaqdan daha ləyaqətli və daha doğrudur, hərçənd qadının qəyyumu belə vəziyyətdə elə zənn edə bilər ki, kişiyə, zövcəsindən boşandıqdan sonra, yenidən onunla evlənməsinə mane olmaq daha ləyaqətli olardı. Təəssüflər olsun ki, adətən təkəbbürlü və dikbaş adamlar məhz belə edirlər. Əgər qəyyum onun vəziyyətində təkrar nikaha mane olmaq qərarına gəlsə, onda ona xatırlatmaq lazımdır ki, onun bilmədiyini Allah bilir və Rəbbin iradəsinə tabe olmalıdır. İnsanlara nəyin xeyir verdiyi Ona məlumdur. O, Öz qullarına xeyir diləyir və onlara hər cür nemət verməyə qadirdir. O, Öz qullarının taleyini, onlara məlum olmayan hadisələrin vasitəsilə yüngülləşdirir.\n\nBu ayə, gəlinin qəyyumunun razılığını, nikah bağlanmasının vacib şərti olduğunu təsdiq edir, çünki əgər Allah qəyyumlara ərindən ayrılmış qadınlara təkrar nikah bağlamağa mane olmağı qadağan edirsə, deməli onlar qəti qərar qəbul etmək haqqına malikdirlər.",{"from":1498,"to":1498,"text":2235},"Quranın bu ehkamı hekayət səciyyəsi daşıyır, çünki körpələrə iki il ərzində döş südü əmizdirmək ümumiqəbulolunmuş qaydadır və insanlar bu tələbi əlavə əmr gözləmədən yerinə yetirirlər. “Houl”* sözü tam və natamam ili işarə etmək üçün istifadə olunur və buna görə Fövqəluca Allah xüsusi ilə qeyd edir ki, əgər analar axıra qədər döşlə əmizdirmək istəyirlərsə, onda körpələri döş südü ilə tam iki il ərzində yedizdirməlidirlər.\n\nKörpənin iki yaşı tamam olduqda o, südəmər yaşından çıxır və ananın südü onun üçün başqa qida maddələrinə bərabər olur. Bu səbəbə görə, iki yaşdan sonra döşlə əmizdirmə süd qohumluğu yaratmır.\n\nŞərh etdiyimiz ayəni Fövqəluca Allahın: “...Anası onu bətnində əziyyətlə daşımış və əziyyətlə doğmuşdur. Onun bətndə daşınma və süddən kəsilmə müddəti otuz ay çəkir...” (Əhqaf, 46\u002F15) müddəası ilə müqayisə etdikdə aydın olur ki, hamiləliyin ən az müddəti altı aydır.\n\nFövqəluca Allah həmçinin xəbər verir ki, körpənin atası mövcud adət-ənənəyə uyğun olaraq, onu əmizdirən ananı, nikahda və ya boşanmış olmasından asılı olmayaraq, ərzaq və geyimlə təmin etməlidir. Ata ananı, onun körpəsini yedizdirdiyinə görə, belə mükafatlandırır. Bundan aydın olur ki, əgər ər-arvad nikahdadırlarsa, ər uşağını əmizdirən ananı, normal yemək və geyim əldə etmək üçün zəruri olan xərclərdən artıq maddi vəsaitlə təmin etməyə borclu deyil.\n\nFövqəluca Allah qeyd edir ki, hər bir adamın maddi vəzifələri onun imkanları ilə bağlıdır. Kasıb öz uşağının anasına dövlətlinin xərclədiyi qədər xərcləməyə məcbur deyil. Əgər adamın əmlakı ümumiyyətlə heç yoxdursa, onda o, imkanı yaranana qədər, belə xərcləri çəkməklə bağlı məsuliyyət daşımır.\n\nFövqəluca Allah həmçinin bəyan edir ki, anayla uşağına görə pis davranmaq olmaz. Onu körpəsini döşü ilə əmizdirmək hüququndan və ya onun öz haqqı ilə layiq olduğu normal qidalanmaq, geyinmək və mükafat almaqdan məhrum etmək olmaz. Ata da həmçinin körpəsinə görə əzab çəkməməlidir və buna görə anaya uşağını döşü ilə əmizdirməkdən, bu, körpəyə zərər vurduqda, boyun qaçırması, ərindən dolanışığı üçün lazım olduğundan çox mükafat istəməsi qadağan edilmişdir. Bu ayə valideynlərə uşaqdan ötrü iztirab verilməsinə yönəldilmiş bütün hərəkətləri qadağan edir.\n\nUşağın atası üçün doğulması haqqında Quran müddəası, uşağın ataya məxsus olduğunu və onun əldə etdiyi Allah payı olduğunu təsdiq edir. Bu səbəbdən, ataya öz oğlunun mülkiyyətinə, onun xoşuna gəlməsindən və ya gəlməməsindən asılı olmayaraq, sərəncam çəkməyə icazə verilmişdir. Lakin bu hökm anaya aid edilmir.\n\nSonra Allah bildirir ki, uşaq yetim doğulduqda və mərhum atasından miras almadıqda, uşağın qəyyumu onu əmizdirən anasını maddi cəhətdən və geyimlə təmin etməlidir. Bu ayədən aydın olur ki, varlı qəyyum ehtiyacı olan qohumlarına kömək etməyə borcludur.\n\nDaha sonra Allah bildirir ki, əgər valideynlər, hər ikisinin razılığı ilə, iki tam il keçənə qədər körpəni döşdən ayırmaq qərarına gəlsələr, onlar bu qərarın körpələri üçün xeyirli olacağı barədə öncədən məsləhətləşməli və bunu aydınlaşdırmalıdırlar. Əgər onlar körpəni əmizdirməkdən kəsmək və döşdən ayırmağın onun üçün daha yaxşı olacağı qərarına gəlsələr, günah işlətməzlər. Buradan aydındır ki, əgər körpəni döşdən ayırmağa valideynlərdən biri razılaşarsa, digəri razılaşmazsa və əgər döşlə əmizdirməyin kəsilməsi uşağın xeyrinə olmazsa, onda onların körpəni döşdən ayırmağa haqları yoxdur.\n\nSonra Allah xəbər verir ki, əgər valideynlər uşağa dayə tutmaq qərarına gəlsələr və əgər bu, onun ziyanına olmazsa, onda onlar, dayəyə mövcud adətlərə uyğun olaraq zəhmət haqqı vermək şərti ilə, günah etməzlər. Allah Öz qullarının əməllərini görür və onlara etdiklərinin əvəzini mütləq ya yaxşılıqla, ya da yamanlıqla ödəyəcəkdir.",{"from":1502,"to":1502,"text":2237},"Kişi öldükdən sonra dul qalmış zövcəsi dörd ay on gün gözləməlidir. Bu gözləmənin mənası ondadır ki, qadın hamilə olmasına və ya olmamasına əmin olsun, çünki uşaq ancaq beşinci ayın əvvəlində tərpənməyə başlayır. Belə gözləmə, hamilə və kölə qadınlardan başqa, bütün dul qadınlara əmr olunmuşdur, hamilə qadınlar hamiləlikdən azad olana qədər, kölə qadınlar isə azad dul qadınların gözlədiyi müddətin yarısı qədər, yəni iki ay beş gün gözləməlidirlər. Bu müddət keçdikdən sonra dul qadınlara, Allahın haramlarını pozmadan və arzuolunmaz hərəkətlərə yol vermədən, ləyaqətlə davranaraq öz bəzək şeylərini taxmağa, ətirlənməyə icazə verilir.\n\nBu ayə onu göstərir ki, dul qadın vəfat etmiş əri üçün, boşanmış qadınlara aid olmayan hökmlərə riayət edərək matəm saxlamalıdır. Bu məsələdə İslam alimləri həmrəydirlər. Allah Öz qullarının zahiri və batini, gizli və aşkar əməllərindən xəbərdardır və buna görə onlar hökmən layiqli əvəz alacaqlar.\n\nMatəm müddəti keçdikdən sonra qadının öz bildiyi kimi özünü ləyaqətlə aparması ilə onun qəyyumuna günah olmaması haqqında Quran müddəası təsdiq edir ki, qəyyum qadına nəzarət etməli, onu günah əməllərdən saxlamalı və hətta onu vacib dini hökmləri yerinə yetirməyə məcbur etməlidir. Bütün bunlar ərsiz qadınlara qəyyumluq edənlərin vəzifəsidir.",{"from":1506,"to":1506,"text":2239},"Bu buyruq, mərhum əri üçün matəm saxlayan dul qadınlara və ya qəti (üçüncü) boşanmadan sonra müəyyən olunmuş müddəti gözləyən qadınlara şamil edilir. Keçmiş ərindən başqa heç kimə onlarla elçilik haqqında açıq danışmağa icazə verilmir, çünki Allah onlara gizli vəd verməyi qadağan etmişdir. Əgər kişi təkcə elçilik haqqında işarə vurursa, bu günah sayılmır.\n\nƏrə getmək təklifi ilə elçiliyə işarə vurmaq arasında fərqin olması açıq-aydındır. Kişi elçilik haqqında açıq danışırsa, deməli onun evlənmək niyyəti vardır. Müəyyən olunmuş müddət qurtaranadək belə davranmaq qadağandır, çünki bu, qadını müddətin qurtarması haqqında vaxtından əvvəl bildirməyə sövq edir ki, tezliklə ərə gedə bilsin. Bu qadağan onu göstərir ki, şəriət günaha aparan istənilən hərəkəti qadağan edir və qadın sabiq ərinin qarşısında öz vəzifələrini ləyaqətlə yerinə yetirərək, boşanma üçün qəti müəyyən olunmuş müddət və ya matəm müddəti bitənədək, digər kişilərə heç bir vəd verməməlidir.\n\nKişi elçiliyə işarə vurduqda, bu hələ onun niyyətinin heç də evlənmək olması demək deyildir və buna görə belə etməyə yol verilir. Məsələn, kişi, qəti olaraq boşanmış qadına belə deyə bilər: “Mən evlənməyə hazırlaşıram” və ya “Mən istəyirəm ki, boşanma üçün müəyyən olunmuş müddət qurtardıqdan sonra mənimlə məsləhətləşəsən”. Bu və başqa fikir mübadilə formaları yol veriləndir, çünki onlarda kişilər öz niyyətlərini açıq bildirmirlər, halbuki belə vəziyyətdə öz niyyətini bildirmək arzusu çox güclü olur. Buna baxmayaraq, kişiyə, boşanma üçün müəyyən olunmuş müddətin və ya matəm müddətinin qurtarmasına qədər boşanmış və ya dul qalmış qadınla evlənmək niyyətini gizlətməyə icazə verilir.\n\nEy müsəlmanlar! Bilin ki, sizin düşüncələriniz və niyyətləriniz Allaha məlumdur! Yaxşı işlər görməyi niyyət edin və cinayətlər törətmək haqqında fikirləşməyin, Allahın verəcəyi cəzadan qorxun və Onun mükafatına ümid bəsləyin və bilin ki, O, tövbə edənlərin və Ona doğru yönələnlərin günahlarını bağışlayır. O, itaətdən çıxanları cəzalandırmağa tələsmir, halbuki O, ləngimədən cəzalandırmağa qadirdir.",{"from":1510,"to":1510,"text":2241},"Ey ərlər! Əl vurmadığınız və mehr müəyyən etmədiyiniz zövcələrinizi boşasanız, hətta belə hərəkətiniz həmin qadınların ümidlərini puç etsə də, günah işlətməzsiniz. Belə hallarda onlara təskinlik verə bilən hədiyyədir və siz onlara imkanlarınıza uyğun olaraq öz malınızdan bəxşiş verməyə borclusunuz. Bu, həm varlı və həm də kasıb ərlərə bir vəzifə kimi həvalə edilir. Bu hədiyyənin ölçüsü mövcud adət-ənənələrdən asılıdır və şəraitə görə fərqlənə bilər. Xeyirxah kişilərin vəzifəsi belədir. Siz boşadığınız zövcələrinizə onların layiq olduqlarından az verə bilməzsiniz. Siz onların ərə getmələrinə səbəb olmuşdunuz. Siz onların qəlbində ümid yaratmışdınız, amma onların istədiklərini onlara vermədiniz və buna görə siz onları layiqli hədiyyə ilə təskinləşdirməlisiniz.\n\nAllahın bu ehkamı necə də gözəldir! Gör Qanunverici özünün Müdrikliyi və Mərhəmətinə necə də aydın şəhadət verir! Möhkəm əqidəyə sahib olan insanlar üçün kimin qanunları Allahın qanunlarından yaxşı ola bilər?!",{"from":1514,"to":1514,"text":2243},"Ərləri əl vurmadıqları və mehr müəyyən etmədikləri qadınların boşanmasını xatırlatdıqdan sonra, Fövqəluca Allah mehrləri müəyyən edilmiş zövcələri necə boşamaq haqqında xəbər verir.\n\nKişi, əlinin toxunmadığı zövcəsini, mehrin ölçüsü haqqında müqavilədən sonra boşadığını elan etdikdə, onun yarısı boşadığı qadına, yarısı da kişiyə verilməlidir. Ər-arvad alicənablıq göstərməyərək qalan hissəni bir birilərinə güzəştə getmədikləri halda məcburi hökm belə həyata keçirilir. Bu o deməkdir ki, zövcə mehrin ona çatacaq hissəsindən sabiq ərinin xeyrinə əl çəkir, kəbin müqaviləsi əlində olan sabiq ər isə ona çatacaq hissəni boşadığı zövcəsinə güzəşt edir.\n\nƏn etibarlı rəyə görə, kəbin müqaviləsi əlində olan şəxs məhz ər olur, çünki o, müstəqil qərar qəbul etmək haqqına malikdir. Gəlinin qəyyumunun, qadına düşəcək hissəni rədd etmək hüququ yoxdur, çünki o, qadının mülkiyyətinin sahibi və sərəncamçısı deyil.\n\nSonra Fövqəluca Allah ər-arvadı səxavətli olmağa çağırır, çünki mehrin ona çatacaq hissəsindən bir-birinin xeyrinə imtina etmək təqvalı olmağa daha yaxındır. Xeyirxahlıq qəlbi həmişə xilas edir və buna görə də insanlar yaxşı əməllər etməyə laqeyd yanaşmamalı və insanlara bəslənilən münasibətin ən yüksək forması olan mərhəmət hissini unutmamalıdırlar.\n\nİnsan münasibətləri iki prinsip əsasında qurula bilər: ədalətlilik və vicdanlılıqla, həmçinin mərhəmətlilik və xeyirxahlıqla. İnsan ədalətlə davranaraq, verməyə borclu olduğu hər şeyi verir və götürməli olduğu hər şeyi götürür. Mərhəmət göstərərək, insan verməli olduğundan daha çox verir və qəlbində oyanan hisslərinə məhəl qoymayaraq götürməli olduğunun bir hissəsini bağışlayır.\n\nİnsan ətrafındakılara olan xeyirxah münasibətin bu ən yüksək formasını unutmamalıdır. Heç olmazsa ara-sıra o, insanlara qarşı, xüsusilə, aralarında yaxın münasibət olanlara, iltifat göstərməlidir. Allah Öz qullarını onların göstərdiyi yaxşılıqlara görə Öz nemətləri ilə həmişə mükafatlandırır, axı O, onların bütün etdiklərini görür.\n\n* Burada söhbət, ərin arvadına “talaq” sözünü bir neçə (3) dəfə təkrar etməsi ilə onu boşamış hesab olunmasından gedir. F.S.\n\n* Nikah bağlanarkən kişinin qadına verdiyi başlıq, şərti məbləğ (mehr). F.S.\n\n* Yəni, bir və ya iki dəfə “talaq” sözünü deməyə. F.S.\n\n* Nazil edilmə, endirilmə. F.S.\n\n* “Houl” – il deməkdir. F.S.",{"from":1518,"to":1518,"text":2245},"Fövqəluca Allah bütün namazları və xüsusilə, günortadan sonrakı namazı (əsr) müntəzəm və qüsursuz qılmağı əmr edir. Namazlara qayğı ilə yanaşmaq dedikdə, onları müəyyən olunmuş vaxtlarda qılmaq, onların şərtlərinin və rüknlərinin dəqiqliklə yerinə yetirilməsi, namaz oxunarkən mütilik və bütün fərz və sünnələrin qılınması nəzərdə tutulur.\n\nƏgər insan qıldığı namazlara qayğı ilə yanaşırsa, o, hökmən bütün digər ibadət ayinlərini də nöqsansız icra edir və yaramaz, qınanılan hərəkətlərdən çəkinir. Xüsusilə bu, namazı mükəmməl qılan, Allah qarşısında itaətkarlıqla dayanan şəxslərə aiddir. Belə insan Allah xatirinə səmimi namaz qılır, Onun qarşısında əyilir, çünki “qunut” sözü (burada “itaət”, “mütilik”) “Allah qarşısında mütilik hissi ilə uzun müddət ibadət etməkdir”.",{"from":1522,"to":1522,"text":2247},"Bu ayədə namaz qılanın məhz nədən ehtiyat etməsi xatırlanmadığına görə, ayə çox geniş məna kəsb edir. Əgər insan düşmənlərindən, vəhşi heyvanlardan və ya mövcud təhlükəli şəraitin ona zərər vura bilməsindən qorxarsa, onda ona ayaq üstdə və minik üzərində namaz qılmağa icazə verilir. O, at, dəvə üstündə və ya istənilən nəqliyyat vasitəsində namaz qıla bilər, həm də onun üzünü Kəəbəyə tərəf tutması vacib deyil. Belə namaz qılınmasına təhlükə zamanı yol verilir, çünki müsəlman təhlükəsizlik şəraitində namazı bütün qaydalara uyğun qılmalıdır.\n\n“Allahı təhlükəsizlikdə olanda zikr edin” hökmü – namazı layiqincə qılmağı, göstərdiyi mərhəmətinə görə Allaha həmd edərək tez-tez xatırlamağı nəzərdə tutur. Allah Öz qullarına lütfkarlıq edərək onlara xoşbəxtliklərinin və müvəffəqiyyətlərinin rəhni olan bilikləri öyrətmişdir.\n\nBu ayə biliyin üstünlüyünü göstərir və təsdiq edir ki, Allah insana onun əvvəl bilmədiyi şeyləri öyrədir və buna görə o, Rəbbini tez-tez xatırlamalıdır. Ondan aydın olur ki, Allahın adının tez-tez çəkilməsi yeni biliklərin əldə edilməsinə gömək göstərir, çünki bəxş etdiyi nemətlərinə görə Ona yönəldilən minnətdarlıq həmin nemətlərin dəfələrlə artmasına səbəb olur.",{"from":1526,"to":1526,"text":2249},"Quranın əksər təfsirçiləri hesab edirdilər ki, bu ayə Fövqəluca Allahın: “Sizlərdən ölənlərin qoyub getdiyi zövcələr dörd ay on gün gözləməlidirlər...” (Bəqərə, 2\u002F234) ayəsi ilə ləğv edilmişdir. Bu şərhə müvafiq olaraq, əvvəlcə dul qadınlara tam bir il gözləmək əmr olunmuşdu və sonradan o, dörd ay on gün gözləmək ayəsi ilə ləğv edilmişdir. Bu alimlərin rəyinə görə, ləğv edən ayə nazil olma vaxtına görə deyil, ancaq Qurandakı düzülüşünə görə ləğv olunandan əvvəl yerləşə bilər, çünki ləğv olunan dini hökmün (nəsx) vacib şərti – ləğv edən hökmün ondan sonra nazil edilməsidir. Lakin bu rəy inandırıcı dəlillərlə təsdiq olunmur.\n\nƏgər bu iki ayə üzərində düşünsək, onda aydın olar ki, ən etibarlı rəyin tərəfdarları hesab edirlər ki, birinci ayə qadına, məcburi qaydada, dörd ay on gün ərzində gözləməsini əmr edirsə, sonrakı ayə mərhumun qohumlarına yönəldilmiş öyüd-nəsihətdən ibarətdir. Bunun əsasında onlar dul qadına tam bir il ərzində öz yanlarında yaşamağa icazə verməyə borcludurlar ki, qadın təsəlli tapsın və onlar da öz mərhum qohumuna bu minvalla xeyirxahlıqlarını göstərə bilsinlər. Bu o deməkdir ki, Allah Özü mərhum ərin qohumlarına onun dul zövcəsinə yaxşı münasibət göstərmələrini və onu zəruri olan vəsaitlə təmin etmələrini və ərinin evindən qovmamalarını tapşırır.\n\nDul qadın istəyərsə, mərhum ərinin evində tam bir il ərzində qala bilər. Əgər istəməsə, onda o, matəm saxlama müddəti qurtaran kimi, onun evini tərk edə, gözəl paltarlar geyə və bəzək şeyləri taxa bilər. Bu zaman dul qadın özünü ləyaqətlə aparmalı, dinin hədlərini aşmamalı və adətləri pozmamalıdır.\n\nBu ayənin sonunda Allah Öz qüdrətinin və müdrikliyinin kamilliyini təcəssüm etdirən əzəmətli adlarını xatırladır. Onların hər biri gerçək və yerində xatırlanmışdır.",{"from":1530,"to":1530,"text":2251},"Öncəki ayədə dul qadınların maddi təminatı barədə xatırladıldıqdan sonra, Fövqəluca Allah bildirir ki, boşanmış arvadlar da həmçinin öz sabiq ərlərinin himayəsində qalırlar və onlar öz imkanlarına və tələbatlarına uyğun olaraq həmin qadınları maddi vəsaitlə təmin etməlidirlər. Təqvalı qullar bu vəzifələrini ona görə yerinə yetirirlər ki, boşanmış arvadların maddi təminatı təqvalılığın vacib və ya bəyənilən tələblərindən biridir.\n\nBiz yuxarıda, ər, mehrin ölçüsünün müəyyənləşdirilməsinə və cinsi yaxınlıq etməsinə qədər nikahlandığı zövcəsi ilə boşandıqda, qadına çatacaq maddi mükafat barədə xatırlatmışdıq. Qeyd etmişdik ki, bu mükafat ərin maddi vəziyyətindən asılıdır. Biz həm də yada salmışdıq ki, əgər boşanma, mehrin məbləği müəyyən ediləndən sonra, lakin ər-arvad yaxınlıq etməmişdən öncə baş vermişsə, onda qadına mehrin yarısı verilməlidir.\n\nƏgər onlar evlilik həyatına başlamışlarsa, onda ər boşanmadan sonra, ayrıldığı zövcəsini maddi cəhətdən təmin etməlidir. Alimlərin əksəriyyətinin rəyinə görə, bu hökm bəyəniləndir, amma bəziləri onu vacib sayırlar, çünki Allah bunu təqvalı qulların vəzifəsi adlandırır. İstənilən vəzifə, əksi sübut edilməyənə qədər, xüsusilə, əgər o, təqvalıların vəzifəsi adlandırılmışdırsa, məcburi sayılmalıdır. Axı, Allahdan qorxmaq xisləti özü vacib ehkamlardandır.",{"from":1534,"to":1534,"text":2253},"Fövqəluca Allah ər-arvada aid olan mühüm qanunlarını izah etdikdən sonra, onların aydınlığını və ağıllı insanların tələblərinə tamamilə uyğun gəldiyini vurğulayaraq, onları tərifləyir. Allah onları qullarına ona görə izah edir ki, onlar hökmlərin mənalarını dərk edə bilsinlər, nazil edilmiş qanunları yadda saxlasınlar, onların əhəmiyyətini və vacibliyini anlasınlar və işlərində istifadə etsinlər. Sadalanan əməllərdən hər biri insanın idrak sahibi olduğunu təsdiq edir.",{"from":1538,"to":1538,"text":2255},"Məgər sən İsrail oğullarının başına gəlmiş qəribə bir hekayəti eşitməmisənmi? Onlar ölümdən dəhşətə gələrək, vəba xəstəliyinə düçar olmuş yurdlarını tərk etdilər. Lakin bu qaçqınlıq onlara ehtiyat etdiklərindən xilas olmağa kömək göstərmədi. Allah onların taleyini onların arzu etdiklərinin tam əksi olaraq təyin etdi və onların hamısını bir nəfər kimi öldürdü. Sonra Allah rəhm edərək onları həyata qaytardı. Ola bilsin ki, Quran şərhçilərinin əksəriyyətinin hesab etdiyi kimi, bu, peyğəmbərlərdən birinin duası sayəsində edilmişdi, amma, bəlkə də, başqa səbəbə görə baş vermişdir.\n\nİstənilən halda, gerçəkləşmiş hadisə Allahın mərhəməti idi. O, heç vaxt insanları Öz lütfü ilə himayə etməsinə fasilə vermir. Bu hadisə İsrail oğullarını Ona minnətdarlıqlarını bildirməyə yönəltməli, göstərilən iltifatı onlara bəyəndirməli idi. Bundan sonra isə onlar bu hadisədən istifadə edərək, Allahın mərhəmətinə nail olmalı idilər. Lakin o insanların əksəriyyəti Ona layiqincə minnətdarlıqlarını bildirmədilər.\n\nBu hekayət ona dəlalət edir ki, Allah hər şeyə qadirdir. Ayədə dirilmənin gerçəkliyini təsdiq edən inandırıcı möcüzə təsvir edilir. Bu hekayət məşhur idi və İsrail oğullarının çoxu onu bir nəsildən digərinə ötürürdülər. Buna görə də, Fövqəluca Allah bu hekayəti, ayənin nazil olduğu insanlara yaxşı məlum olan bir hadisə kimi təqdim edir.\n\nBelə bir rəy də var ki, İsrail oğulları düşmənlərlə rastlaşmaqdan ehtiyat edərək, qorxaqlıq göstərmiş və evlərini tərk etmişdilər. Bu şərh, Allahın sonrakı ayələrdə müsəlmanlara döyüşmək haqqında verdiyi əmri ilə təsdiq olunur və O, bildirir ki, İsrail oğulları (döyüşdən qaçdıqlarına görə) öz mənzillərindən məhrum olaraq oğullarından ayrı düşdülər.\n\nHər iki təfsiri nəzərə alaraq, demək olar ki, bu ayə cihada dəvət edir və onda iştirak etməkdən boyun qaçırmaqdan çəkindirərək bəyan edir ki, insanlar qaçmaqla ölümdən xilas ola bilməzlər. Digər ayədə isə deyilir: “Sonra O, bu qəm-qüssənin ardınca sizə bir təskinlik – bir qisminizi bürüyən mürgü nazil etdi. O biri qisminiz isə öz canlarının hayına qaldı. Onlar: “Bu işdə bizim üçün bir xeyir varmı?” – deyə Allah barəsində haqsız olaraq, cahiliyyə dövründəkinə bənzər düşüncələrə qapıldılar. De: “Bütün işlər Allaha aiddir!” Onlar sənə bildirmədiklərini öz içərilərində gizlədir: “Əgər bu işdə bizim üçün bir xeyir olsaydı, elə buradaca öldürülməzdik” – deyirlər. De: “Əgər siz evlərinizdə olsaydınız belə, öldürülməsi qabaqcadan müəyyən edilmiş kimsələr yenə çıxıb öləcəkləri yerlərə gedərdilər. Allah sizin kökslərinizdə olanları sınamaq, qəlblərinizdə olanları təmizləmək üçün belə etdi. Allah kökslərdə olanları bilir” (Ali-İmran, 3\u002F154).",{"from":1542,"to":1542,"text":2257},"Allah müsəlmanlara Onun yolunda, öz həyatını riskə ataraq və malını qurban verərək döyüşməyi tapşırır, çünki bu iki şərti yerinə yetirmədən müqəddəs müharibə mümkün deyil. Allah cihad zamanı müsəlmanları səmimi olmağa çağırır və ancaq Allahın Sözünü ucaltmaq üçün döyüşmək lazımdır, axı O, istənilən sözü, hətta o, pıçıltı ilə deyilsə belə, eşidir və insanların ürəklərində gizlətdikləri bütün xeyirxah və yaramaz fikirlərini bilir. Əgər Allahın yolunda döyüşən mücahid bilsə ki, O – Eşidən və Biləndir, onda o, müharibənin çətinliklərinin öhdəsindən asanlıqla gələ bilər. Mücahidə məlumdur ki, Onun xatirinə dəf etdikləri məhrumiyyətləri Allah görür və hökmən onları Öz yardımı və mərhəməti ilə mükafatlandıracaqdır.",{"from":1546,"to":1546,"text":2259},"Allah yolunda malını sərf etmək kimi son dərəcə gözəl bir çağırış üzərində yaxşı-yaxşı fikirləş! İnsan ianə verərkən sanki Allaha borc verir. Allah bu borcu dəfələrlə artıracağına və quluna qaytaracağına vədə verir. Bununla əlaqədar Fövqəluca Allah buyurur: “Mallarını Allah yolunda xərcləyənlərin məsəli yeddi sünbül verən bir toxumun məsəlinə bənzəyir ki, sünbüllərin hər birində yüz ədəd dən vardır. Allah dilədiyi kimsənin mükafatını artırar. Allah hər şeyi Əhatəedəndir, Biləndir” (Bəqərə, 2\u002F261).\n\nİnsanı sədəqə verməkdən çəkindirən ən böyük amil onun dilənçi kökünə düşmək qorxusu olduğu üçün, Fövqəluca Allah yada salır ki, zənginliyin və kasıblığın sərəncamçısı təkcə Odur. O, dilədiyinə kasıbçılıq qismət edir, dilədiyinə də Öz səxavətini əta edir. Əgər bir adam Allah xatirinə öz malını bağışlamaq istəyərsə, dilənçilikdən, kasıbçılıqdan ehtiyat edərək və malının hədər yerə batacağını düşünərək ləngiməməlidir. Bütün qullar Allaha qayıdacaqlar və onda sədəqə paylayan və xeyirxah işlər görən möminlər mükafatlarını, ehtiyac olduğu məqamda, bütövlüklə tapacaqlar. Bu onlara elə bir güclü təsir göstərəcək ki, onu sözlə təsvir etmək mümkün deyil.\n\nGözəl borc dedikdə, sədəqə paylayan zaman büruzə verilən gözəl keyfiyyətlər nəzərdə tutulur. Bunun üçün insan təmiz niyyətə malik olmalı, öz malını həqiqətən ehtiyacı olanlara səmimiyyətlə paylamalı, sədəqə verdiyi şəxslərə minnət qoymamalı, onları incitməməli və mükafatını məhv edən və ya azaldan günah əməllərə yol verməməlidir.",{"from":1550,"to":1550,"text":2261},"Fövqəluca Allah müsəlmanlara bu əhvalatı danışır ki, onlar özləri üçün ondan faydalı nəticələr çıxartsınlar, cihad etsinlər və onda iştirak etməkdən boyun qaçırmasınlar, çünki insan səbirli olanda onu həm bu dünyada və həm də Axirətdə tərifə layiq aqibətləri vardır. Əgər o, öz vəzifələrini yerinə yetirməkdən üz döndərirsə, həm bu dünyada və həm də gələcək həyatda zərərdə olacaqdır.\n\nFövqəluca Allah bildirir ki, İsrail oğullarının hörmət edilən ağsaqqalları inadla tələb edirdilər ki, cihad elan olunsun və öz peyğəmbərlərindən də xahiş edirdilər ki, bu məsələdə mübahisə düşməməyi və xalqın ona layiqincə tabe olması və onunla söz güləşdirməməyi üçün onlara bir hökmdar təyin etsin. Peyğəmbər ehtiyat edirdi ki, onun qəbilədaşlarının tələbi boş bəyanat olsun və onların ardıyca heç bir xeyirxah əməl edilməsin və buna görə də öz xalqından soruşur ki, onlar nə dərəcədə qəti qərara gəliblər. İsraillilər vəzifələrini layiqincə yerinə yetirəcəklərinə söz verdilər və bildirdilər ki, onlardan hər biri müqəddəs müharibədə iştirak etməyə borcludur, çünki məhz bu yolla mənzillərini qaytara və vətənlərinə qayıda bilərlər.",{"from":1554,"to":1554,"text":2263},"Peyğəmbər Talutu israillilərin hökmdarı təyin etdi. Ona tapşırılmışdı ki, İsrail oğullarının müqəddəs müharibəsinə başçılıq etsin, çünki onu ləyaqətli rəhbər olmadan aparmaq mümkün deyil. İsraillilər Talutun təyinatına təəccüblənmişdilər, çünki onların arasında şan-şöhrətli nəsillərdən olan çoxlu hörmətli və böyük sərvət sahibi olan kişilər var idi. Belə olduqda, peyğəmbər Talutun onlar üçün Allah tərəfindən seçildiyini, Allahın ona siyasət sahəsində elm və böyük fiziki qüvvə bağışladığını xəbər verdi. Bu iki keyfiyyət insanın cəsarətli, igid və xalqı idarə etmək qabiliyyətinə malik olduğunu müəyyənləşdirir. Xalqının rəhbərinin varlı olması, nəslində şahların və ya qəbilə başçılarının olması qətiyyən vacib şərt deyil. Fövqəluca Allah istədiyinə hakimiyyət verir.",{"from":1558,"to":1558,"text":2265},"Alicənab peyğəmbər Talutun rəhbər üçün zəruri olan istedadı və gözəl keyfiyyətləri haqqında danışmaqla qane olmadı. O dedi ki, Talutun hakimiyyətinin dəlili, mələklərin nazil olaraq, Qüdrətli Rəbdən sülh və əmin-amanlıq sandığını gətirmələri olacaqdır. Bu sandıq israillilərin düşmənləri tərəfindən ələ keçirilmişdi və onda Musanın və Harunun ailələrindən sonra qalan şeylər saxlanılırdı.\n\nİsraillilər möcüzəni öz gözləri ilə görənə qədər Talutun həqiqətən gözəl əxlaqi keyfiyyətlərə malik olması və onu Allahın peyğəmbərinin (ə.) sözü ilə Allahın Özünün təyin etməsi onları razı salmamışdı. Amma onu gördükdən sonra onlar itaət etməyə razılaşdılar və Allahın iradəsinə tabe oldular.",{"from":1562,"to":1566,"text":2267},"Talut İsrail xalqının rəhbərliyini qəbul edərək böyük bir ordu topladı, döyüşçülər arasında vəzifələrini böldü və düşmənlə görüşə getdi. O, İsrail oğullarının zəifliyini və niyyətlərində qətiyyətsiz olduqlarını hiss edirdi və başa düşürdü ki, mətin döyüşçüləri döyüşdən boyun qaçırmağa hazır olanlardan ayırmalıdır. Məhz onda Talut elan etdi: “Allah keçməli olacağınız çayın sahilində sizi sınayacaqdır. Siz içməli suya güclü ehtiyac hiss edəcəksiniz. Amma sizlərdən kim o sudan içsə mənim ardımca gəlməsin, çünki onun rəftarı səbirsiz olduğunu təsdiq edəcək. Kim ki, mənə sadiq qalarsa, səbir edib çayın suyundan içməsə, ona mənimlə yolumuzu davam etdirməyə icazə veriləcək. Mən, təkcə bir ovuc su götürənləri bağışlayaram”.\n\nİsraillilər çayın sahilinə çatanda doğrudan da bərk susuzlamışdılar və onların əksəriyyəti suya atılıb içməyə başladılar. Ancaq onların çox azı səbir edib su içmədilər.\n\nTalut və onunla bərabər iman gətirənlər çaydan çıxdıqda, adamlar dedilər: “Bu gün bizim Caluta və onun qoşununa gücümüz çatmayacaq!” Ehtimal ki, bu sözləri deyənlər döyüşdən qaçmaq istəyənlərdi. Ola da bilər ki, bunu deyənlər Talutla birgə çayın o tayına çıxanlar idi.\n\nƏgər bunu deyənlər döyüşdən yayınan israillilər idisə, onda onlar bununla özlərini doğrultmağa çalışırdılar. Ya da onlar Talutla birlikdə çaydan keçən döyüşçülər tərəfindən deyilmişdisə, bu o demək idi ki, onların bəziləri ruhi zəiflik hiss etmişdilər. Buna baxmayaraq mətanətli iman sahibləri onların ruhunu möhkəmlətmiş və onları mübarizəni davam etdirməyə ruhlandırmışdılar. Onlar demişdilər: “Neçə-neçə az saylı dəstələr Allahın izni ilə çox saylı dəstələrə qalib gəlmişdir! Allah həmişə köməyi və qələbə bəxş etməsi ilə Özünün səbirli qullarının yanındadır”. Bu sözlər israilliləri səbirli olmağa səslədi və onlar Calut və onun qoşunu ilə döyüşə qətiyyətlə yönəldilər.",{"from":1570,"to":1570,"text":2269},"Davud Calutu öldürdü və israillilər düşmən üzərində qələbə çaldılar. Allah Davuda peyğəmbərlik, hakimiyyət, faydalı biliklər, hikmət və səlis danışmaq qabiliyyəti bəxş etdi. Bunları yada saldıqdan sonra Fövqəluca Allah cihadın faydasını izah edərək, buyurur ki, əgər Allahın iradəsi ilə bəzi adamlar başqalarının qarşısını almasaydılar, onda yer üzündə kafirlər, günahkarlar, cinayətkarlar və mürtədlər hökmranlıq edərdilər. Onda orada hərc-mərclik başlayardı. Lakin Allah qullara lütfkarlıq göstərərək möminləri və İslamı Öz qanunları və Öz qədəri vasitəsi ilə kafirlərdən qorudu.",{"from":1574,"to":1574,"text":2271},"İsrail barədə hekayətdən sonra Allah Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) xəbər verir ki, Allahın ayələri ona həqiqətən oxunur və o, həqiqətən elçilərdən biridir. Onun peyğəmbərliyinin həqiqiliyinin dəlillərindən biri də bu Quran hekayətidir ki, Peyğəmbər (s.ə.s.) onu Allahın vəhyindən bilmişdir.\n\nQuranda bildirilən bu hadisədən müsəlmanlar çoxlu faydalı nəticələr çıxara bilərlər.\n\nBirincisi, onda Allahın dininin qorunmasının, müsəlman torpaqlarının müdafiəsinin, onların həyatı və mülkiyyətinin toxunulmazlığının təminatı üzrə yeganə vasitəsi olan Allah yolunda cihadın üstünlüyündən və faydasından bəhs edilir. Ondan həmçinin aydın olur ki, müqəddəs müharibədə mücahidlərin böyük çətinliklərlə üzləşməsinə baxmayaraq, onları şərəfli aqibət gözləyir, halbuki, cihaddan yayınan günahkarlar ancaq bir müddət ləzzət alaraq özlərini uzun çəkəcək əzab-əziyyətlərə düçar edirlər.\n\nİkincisi, o, ləyaqətli bir adamı hökmdar vəzifəsinə təklif etməyin qanuniliyinə dəlalət edir. Hökmdarın məziyyətləri iki mühüm keyfiyyətdən hasil olur: siyasət və idarəetmə sahəsindəki biliklərdən və həqiqəti qorumaq bacarığından. İnsan bu keyfiyyətlərə malik olduqda, başqalarından daha çox hökmdar olmağa layiq olur.\n\nÜçüncüsü, o, şəriət alimlərinin belə bir doğru fikrini təsdiq edir ki, ordunun komandanı səfərə çıxmazdan əvvəl qoşunların döyüş tərkibinə baxış keçirərək, yararsız minik heyvanlarını, imanı az olan, səbri çatmayan, fiziki cəhətdən zəif olan və öz varlığı ilə ətrafdakılarına zərər vura bilən piyada və atlıları qoşundan uzaqlaşdırmalıdır. Həqiqətən, hərbi yürüşdə belə döyüşçülər müsəlmanlara ancaq zərər vururlar.\n\nDördüncüsü, o təsdiq edir ki, döyüşdən əvvəl mücahidlərin döyüş ruhunu möhkəmlətmək, onları mübarizəyə ruhlandırmaq, onları Allaha layiqincə iman gətirməyə, Ona hər barədə təvəkkül etməyə çağırmaq lazımdır. Həmçinin Allaha dua etmək lazımdır ki, müsəlmanları mətanətli etsin, onlara lazımi qədər səbir və düşmən üzərində qələbə bəxş etsin.\n\nBeşincisi, o, başa düşməyə imkan verir ki, insanın döyüşmək və cihad etmək niyyəti hələ o demək deyil ki, o, doğrudan da belə bir əməldə iştirak edəcək. İnsan düşmənlə qəti döyüşmək niyyətində ola bilər, lakin onunla rastlaşanda qətiyyət yox ola bilər və buna görə də, Peyğəmbər (s.ə.s.) belə sözlərlə Allaha dua edərdi: “Mənə bütün əməllərimdə möhkəmlik və düz yolla getməyə qətiyyət ver!”\n\nİsraillilər müqəddəs müharibəyə başlamaq istəyirdilər və qəti qərar qəbul etdiklərini təsdiqləyən çıxışlar edirdilər. Amma düşmənlərlə döyüşmək vaxtı gəldikdə, onların əksəriyyəti geriyə çəkildi. Bütün bunlar Peyğəmbərin (s.ə.s.) bir başqa duasını yada salır: “Qədərim gerçəkləşdikdən sonra məni məmnun et!” Bu o deməkdir ki, öz taleyi ilə həqiqi razılaşma, insanın qismətinə düşən çətinliklərdən narazı olmadıqdan sonra özünü göstərir.",{"from":1578,"to":1578,"text":2273},"Yaradan bildirir ki, bəzi elçilər Allahın onlara bəxş etdiyi olduqca yaxşı keyfiyyətləri və gözəl xüsusiyyətləri ilə digərlərindən üstündürlər. Onlar kamil iman, möhkəm əqidə, yüksək əxlaq, gözəl davranış sahibi idilər və insanları Allaha dəvət edir, onlara faydalı biliklər öyrədir və hərtərəfli xeyir verirdilər. Onlardan bəzilərini Allah Öz sevimlisi etmiş, digəri ilə heç bir vasitə olmadan danışmış, daha başqalarını isə qalan məxluqları üzərində ucaltmışdır. Allahın elçiləri elə yüksəkliklərə nail olmuşdular ki, oraya başqa insanların qalxması mümkün olmayacaqdır.\n\nMəryəm oğlu İsanı Allah xüsusilə qeyd edir. Açıq-aydın möcüzələri onun Allahın qulu və elçisi olmasına dəlalət edir və onun bütün təbliğ etdiklərinin doğruluğunu sübuta yetirirdi. Allah ona korları və cüzamlı xəstələri sağaltmaq, ölüləri diriltmək və hələ döşəmər körpə ikən beşikdə adamlarla danışmaq imkanı vermişdi. Allah onu həmçinin Müqəddəs Ruhla, yəni İman Ruhi ilə qüvvətləndirmişdi. Peyğəmbərin ruhaniliyi digər yaradılmışların ruhaniliyindən üstün olur və onun sayəsində peyğəmbər əlavə yardım və qüvvə alır.\n\nHeç şübhə yoxdur ki, hər bir iman sahibi öz imanına uyğun olaraq mənəvi yardım alır, çünki Fövqəluca Allah buyurur: “Allaha və Axirət gününə iman gətirən elə bir camaat tapa bilməzsən ki, onlar Allaha və Onun Elçisinə düşmən olanlarla, öz ataları, oğulları, qardaşları, qohum-əqrəbaları olsalar belə, dostluq etsinlər. Allah onların qəlbinə iman salmış və onları Öz tərəfindən bir ruhla dəstəkləmişdir...” (Mücadələ, 58\u002F22). Lakin İsa peyğəmbərə göstərilmiş yardım, Allahın digər möminlərə göstərdiyi yardımdan çox yüksək idi və buna görə də Fövqəluca Allah o barədə ayrıca xatırladır.\n\nBelə bir rəy var ki, Müqəddəs Ruh – mələk Cəbraildir. Allah onun vasitəsilə İsa peyğəmbərə kömək edir, lakin birinci şərh daha səhihdir.\n\nElçilərin kamil keyfiyyətlərindən və onlara bəxş edilmiş üstünlüklərdən və özəlliklərdən bəhs etdikdən sonra, Fövqəluca Allah bildirir ki, onlar hamısı bir dinə etiqad edir və bir imana çağırırdılar. Bu şərtlər bütün xalqların Allahın elçilərini tanımasını və onlara tam tabe olmasını zəruri edirdi, çünki onlara həm də ecazkar möcüzələr bağışlanmışdı ki, onların hər biri, insanların həqiqi dinə gəlmələri üçün kifayət edirdi. Lakin insanların əksəriyyəti düz yoldan yayınmağı üstün tutdular və buna görə də Yerin xalqları arasında ixtilaf və ziddiyyətlər baş verdi.\n\nBir sıra xalqlar iman gətirdilər, digərləri isə kafir qalmağı üstün tutdular. Bu ziddiyyətlər müharibələrlə nəticələnirdi ki, onlar mövcud ziddiyyətləri daha da dərinləşdirir və qarşılıqlı düşmənçiliyi gücləndirirdi. Amma Allah istəsəydi onların hamısını düz yola yönəldərdi və ziddiyyətlərdən qoruyardı. Əgər O, istəsəydi, onları müharibələrə və qan tökməyə yönəldən ziddiyyətlərə baxmayaraq, bir-biriləri ilə vuruşmazdılar. Lakin ilahi hikmət tələb edirdi ki, hadisələr bu minvalla getsin və insanların əməllərindən asılı olsun!\n\nBu ayə Fövqəluca Allahın bütün səbəblər üzərində hökmran olmasına ən əzəmətli bir dəlildir. O, bu səbəbləri qüvvədə də saxlaya bilər və onların hadisələrin gedişinə təsirinin qarşısını ala da bilər. Bütün bunlar ancaq Allahın istəyi və hikmətinə uyğun olaraq baş verir. O, istədiyini yaradır və Ona heç bir şey nə mane ola bilər, nə də Onun sarsılmaz iradəsinə müqavimət göstərə bilər.",{"from":1582,"to":1582,"text":2275},"Allah möminləri sədəqə verməyə və mümkün xeyirxah məqsədlər üçün mallarını sərf etməyə çağırır. Bu ayə ən geniş mənaya malikdir, çünki onda idarəedilən söz buraxılmışdır. Allah Öz qullarına, onlara lütf etdiyi mərhəmətini – bəxş etdiyi ruzini və müxtəlif yaxşılıqları yada salır və əmr edir ki, bu səxavətinin ancaq bir qismini sədəqə kimi paylasınlar; bunun dəlili cümlədəki “min” ön şəkilçisidir. Bu şərtlər insanları hökmən sədəqə verməyə ruhlandırmalıdır.\n\nİnsanları xeyirxah məqsədlər üçün öz malını sərf etməyə yönəldən şərtlərdən biri də bütün sədəqələrin Allah nəzdində, nə ticarətin, nə digər əqdlərin, nə sədəqələrin, nə də şəfaətin insanlara heç bir fayda verə bilməyəcəyi və hər bir adamın: “Kaş ki, mən yaxşılığı bu həyat üçün saxlayaydım!” deyəcəyi günə qədər saxlanılması haqqında olan ayədir. Həmin gün insana savab qazandıran əməllərdən və Allaha iman gətirməkdən başqa heç nə kömək etməyəcəkdir. Həmin gün Onun qarşısında dayanacaq saf qəlblilərdən başqa, heç kimə nə var-dövlət, nə oğullar heç bir fayda verməyəcək.\n\nFövqəluca Allah buyurur: “Sizi bizə yaxınlaşdıra biləcək nə var-dövlətiniz, nə də oğul-uşağınızdır. Ancaq iman gətirib yaxşı işlər görənlər istisnadır. Məhz onların mükafatları etdikləri əməllərə görə qat-qat artırılacaq və onlar Cənnətdəki mənzillərində asudə yaşayacaqlar” (Səba, 34\u002F37).\n\n“...Bu dünyada qabaqcadan özünüzə hansı xeyirli əməlləri tədarük etsəniz, Allah yanında onun daha xeyirlisi ilə və daha böyük mükafatla əvəz olunduğunu görəcəksiniz...” (Muzəmmil, 73\u002F20).\n\nSonra Allah bəyan edir ki, kafirlər, əsil zalımlardır. Allah onları Ona ibadət etmək üçün yaratmışdır, onları ruzi və əmin-amanlıqla təmin etmişdir ki, bu nemətlərdən istifadə edib savab işlər görsünlər. Lakin onlar yaradıldıqları məqsəddən yayınaraq, Allahla bərabər, Allahın ilahlıqlarını heç bir dəlillə təsdiq etmədiyi bütləri ilahlaşdırmağa başlamışlar. Onlar Onun nemətlərindən istifadə edərək kafirliyə etiqad bəsləyir, ağır günahlar törədir və Ona itaətsizlik göstərirlər. Onların əməllərində haqqa yer verilmir və məhz belə insanları əsil zalımlar adlandırmaq lazımdır.",{"from":1586,"to":1586,"text":2277},"Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) dediyi kimi, bu, Quran ayələrinin ən əzəmətlisidir, çünki o, özündə Allahın tövhidinin dəlillərini və həmçinin Uca Yaradıcının əzəmətli sifətlərinin sonsuzluğunu ehtiva edir.\n\nAllah bütün ilahi keyfiyyətlərə malikdir və O, ilahlığa və ibadətə layiq olan yeganə Vahiddir və elə buna görə də digər məxluqları ilahlaşdırmaq haqsızlıq və faydasızdır.\n\nYaşayan – Allahın gözəl adlarından biridir. O, Allahın Özündə bütün ən gözəl həyati əlamətləri təcəssüm etdirdiyini göstərir ki, bunların arasında da eşitmə, görmə, qüdrət, iradə və Onun mahiyyəti ilə bağlı olan digər sifətləri öz əks tapmışdır.\n\nBütün məxluqlarının Qəyyumu – Allahın digər bir gözəl adıdır. Bu ad Onun ən kamil əməllər sahibi olduğunu bildirir. O, heç nəyə Möhtacolmayan Hökmdardır, məxluqlarına ehtiyac duymur, lakin onları yaradır, yaşamalarına kömək edir və onları zəruri olan hər şeylə təmin edir.\n\nAllahın kamil həyatı və ehtiyacsızlığı Onun heç vaxt mürgüləməməsində və yuxulamamasında özünü göstərir. Bu keyfiyyətlər ancaq yaradılmışlara xasdır – onlar yorulur, zəifləyir və gücdən düşürlər; lakin həmin xüsusiyyətlər böyüklük, qüdrət və əzəmət sahibi olan Allaha tamamilə yaddır.\n\nAllah bildirir ki, göylərin və yerin üzərində hakimiyyət Ona məxsusdur. Bütün məxluqlar – Allahın quludur və onlardan heç kim bu asılılıqdan xilas olmağa qadir deyildir. Fövqəluca Allah buyurur: “Göylərdə və yerdə olanların hamısı ər-Rəhmanın hüzuruna ancaq bir qul kimi gələcək” (Məryəm, 19\u002F93).\n\nAllah Öz qullarının sahibidir və Hökmdara, Hakimə məxsus olan hakimiyyətə, qüdrətə, böyüklüyə malikdir. Onun hakimiyyətinin kamilliyi, tamlığı – heç kimin Onun icazəsi olmadan Onun hüzurunda vəkillik etməyə qabil olmamasındadır. Bütün adlı-sanlı məxluqlar və himayəçilər Onun qullarıdır və Allah onlara icazə vermədikcə onlar kiməsə şəfaətçilik edə bilməzlər. Fövqəluca Allah buyurur: “De: “Şəfaət bütünlüklə Allaha məxsusdur. Göylərin və yerin hökmranlığı da Ona məxsusdur. Sonra siz Ona qaytarılacaqsınız” (Zumər, 39\u002F44).\n\nAllah təkcə razı qaldığı məxluqları üçün şəfaətçilik etməyə icazə verir. O, isə ancaq tövhid əqidəsində olan və Onun elçilərinin yolu ilə gedənlərdən razıdır və əgər insan bu keyfiyyətlərə malik deyilsə, onda, şəfaətçidən heç bir qismət gözləməməlidir.\n\nSonra Allah Özünün hüdudsuz və hər şeyi Əhatəedən elmindən bəhs edir. Onun sayəsində – uzaqlığından asılı olmayaraq, gələcəkdə məxluqları gözləyən hər şey və uzaqlığından asılı olmayaraq, məxluqlarla keçmişdə baş vermiş hər şey Ona məlumdur. Allahdan heç nəyi gizlətmək olmaz – hətta oğrun nəzərlə baxan baxışlar da və qəlblərdə gizlədilənlər də Ona məlumdur. Məxluqların özlərinə gəldikdə isə, onlar Allahın elm mənbəyindən ancaq Allahın onlara öyrətdiyini anlaya bilərlər. O, onlara dini ehkamları və kainat qanunlarını öyrətmişdir ki, bunlar Böyük Yaradanın ilahi bilikləri okeanında, hərfi mənada, yoxa çıxan ancaq kiçicik zərrəciklərdir. Məhz buna görə, Allah haqqında başqalarından daha yaxşı məlumatı olan elçilər və mələklər deyirdilər: “...Sən pak və müqəddəssən! Sənin bizə öyrətdiklərindən başqa bizdə heç bir bilik yoxdur! Həqiqətən, Sən Bilənsən, Müdriksən!” (Bəqərə, 2\u002F32).\n\nDaha sonra Allah Özünün Qüdrəti və Əzəmətinin dəlili – göyləri və yeri əhatə edən Kürsüsü haqqında xəbər verir. Allah göyləri, yeri və həmçinin onları məskunlaşdıran məxluqları kainat üçün qoyduğu nizam və yaratdıqlarının yaşaması üçün müəyyən etdiyi qanunlar sayəsində qoruyur. Lakin bu, Onun üçün qətiyyən çətin deyil, çünki Onun qüdrəti mütləqdir, hakimiyyəti hüdudsuzdur, hökmləri isə Onun müdrikliyinə əsasən tərtib olunur.\n\nOnun gözəl adlarından biri də Ucadır. O, Öz mahiyyəti ilə yaratdıqları üzərindədir, Onun sifətləri əzəmətlidir, bütün yaratdıqları və məxluqları Onun qüdrətinə itaət edir, bütün qullar Onun hakimiyyəti altındadır və Ona tabedirlər. Onun adlarından biri də Böyükdür. O, böyüklük, ehtiram, əzəmət, şan-şöhrət kimi keyfiyyətləri Özündə birləşdirir və bunun sayəsində qəlblər Ona məhəbbət bəsləyir, canlar isə Ona ehtiramla can atırlar. Gerçək biliklərə malik olanlar gözəl anlayırlar ki, istənilən yaradılmışın, hətta qoy ən şan-şöhrətli və dahi olanın böyüklüyü, Uca və Böyük Rəbbin əzəməti ilə müqayisədə heç nədir.\n\nBu ayə həqiqətən ən şərəfli və heyranedici mənaya malikdir və Quran ayələrinin ən əzəmətlilərindən adlanmağa layiqdir. İnsan onu oxuyaraq, onun əhəmiyyəti üzərində düşünərək dərinliyinə agah olarsa, onda onun qəlbi etiqadla, biliklə və imanla dolar və bunların sayəsində o, özünü şeytanın şər əməllərindən qoruyar.",{"from":1590,"to":1590,"text":2279},"Bu vəhy İslamın kamilliyini xüsusilə vurğulayır. O, özünün saf dəlilləri və aydın ayələri sayəsində idrak və elm dini, qüsursuz şüuraltı və hikmət, möminlik və nəsihət, haqq və düzgün rəhbərlik dinidir. Özünün kamilliyi və bəşər düşüncəsinə tam uyğunluğu sayəsində İslam məcburiyyətə ehtiyac duymur. Adətən, insanı həqiqətə zidd olan, aydın sübutlar və dəlillərlə təsdiq olunmayan və qəlbinin ikrah bəslədiyi bir şeyə məcbur edərlər. İslam əqidəsinə münasibətdə isə, ancaq inadkarlıq göstərən zalımlar onu inkar edirlər. Düz yolla azmışların yollarının fərqi açıq-aşkardır və heç kim, əgər o, doğru yolu rədd edirsə və haqqın ardıyca getməkdən boyun qaçırırsa, bu əməlinə inandırıcı bəraət qazandıra bilməz.\n\nQeyd etmək lazımdır ki, bu ayə heç bir formada müsəlmanların müqəddəs müharibə aparması haqqında nazil olmuş çoxsaylı ayələrlə ziddiyyət təşkil etmir, çünki Allah insanlara cihad etməyi ona görə əmr edir ki, onlar təkcə Allaha ibadət etsinlər və bu üsulla müsəlmanlar azğınlıq törədən din düşmənlərini dəf edə bilsinlər.\n\nMüsəlmanlar hər bir hökmdarın rəhbərliyi altında, hətta, o, günahkar olsa belə, cihad etmək məsələsində həmrəydirlər və bütün zamanlarda sözü və əməli ilə cihad etmək müsəlmanın vəzifəsi olmuşdur.\n\nBəzi ilahiyyatçılar bu ayənin cihad etməyə hökm verən ayələrə zidd olduğunu hesab edirdilər və onu ləğv edilmiş (mənsux) ayə adlandırırdılar. Lakin bu rəy zəif və yanlışdır. Bu, bəhs etdiyimiz bu gözəl ayənin əsil mənası üzərində azca da olsa düşünən adam üçün açıq-aydındır.\n\nSonra Allah insanların iki qrupa bölündüyünü bildirir. Bir qrupa, şəriki olmayan Tək Allaha iman gətirən və bütün yalançı tanrıçaları rədd edən möminlər daxildir. Tağut (büt) sözü burada çoxallahlığı və Allaha iman gətirməyin əleyhinə olan hər şeyi ifadə edir. Əgər insan möminlərin keyfiyyətlərinə malikdirsə, deməli o, etibarlı və qırılmaz dəstəkdən yapışmışdır. O, gerçək dini əqidə sahibidir və onu Allaha tərəf və Allahın mərhəmət məkanına aparan doğru yolla gedir.\n\nDigər insan qrupu haqqında şərh etdiyimiz ayənin nəticələrinə görə mühakimə yürütmək olar və əgər insan Allaha iman gətirməkdən boyun qaçırırsa, küfrə üstünlük verirsə və uydurma tanrıçalara ibadət edirsə, onda o, özünü əbədi zülmə və sonsuz cəzaya məhkum edir.\n\nAllahın gözəl adları arasında – Eşidən və Bilən adları da vardır. O, Ona müxtəlif dillərdə istənilən dualarla müraciət edən bütün yaratdıqlarının səslərini eşidir. O, dua edən qullarının necə Ona yalvardıqlarını və mütiliklə namaz qıldıqlarını eşidir. O, ürəklərdə gizlənənləri bilir, ən sirli düşüncələrdən xəbərdardır və hər bir insana, bütün incəlikləri ilə Ona məlum olan niyyətləri və əməllərinə görə əvəzini verir.",{"from":1594,"to":1594,"text":2281},"Bu ayə əvvəlki ilə bağlıdır və onun davamıdır. Fövqəluca Allah bildirir ki, O, iman gətirən və öz imanını, onun vacib tələblərini yerinə yetirməklə və onunla bir araya sığışmayan hər şeydən qorunmaqla təsdiq edən möminlərin Himayəçisidir. Allah onlara xüsusi havadarlıq edir, onlara qayğı göstərir və onları imansızlıq, itaətsizlik, laqeydlik və etinasızlıq zülmətindən haqq biliklər nuruna, Qüdrətli Rəbbə əmin olmağa, iman gətirməyə, itaət etməyə və bütün varlığı ilə Ona can atmağa doğru yönəldir. Allah belə insanların qəlbini Vəhyin və imanın nuru ilə işıqlandırır, asan olan hər şeyə qarşı onların yolunu yüngülləşdirir və onları hər cür çətinliklərdən uzaqlaşdırır. Onlardan fərqli olaraq kafirlər öz Uca Himayəçisindən üz döndərmişlər və buna görə də O, onları, özlərinin himayəçisi görmək istədiklərinə, himayəçi təyin edir. Allah onları öz yardımından məhrum edir və onları, onlara kömək etməyə qabil olmayan və ya zərər verə bilməyənlərdən asılı vəziyyətə salır. Bu “qəyyumlar” onları azdırır, bədbəxtçiliyə düçar edir, faydalı biliklərdən uzaqlaşdırır, xeyirxah əməllər işlətməkdən çəkindirir və onları xoşbəxtlikdən məhrum etməklə, Cəhənnəm odunda əbədi işgəncələrə məhkum edirlər. Ey Rəbbimiz, doğru yola yönəltdiklərinin arasında bizi doğru yola yönəlt!",{"from":1598,"to":1598,"text":2283},"Allah bizə bəzi əvvəlki peyğəmbərlərin hekayətlərini rəvayət edir, çünki onlarda əksini tapmış tarixi hadisələr haqq olanı izah edir və tövhidin gerçəkliyini sübut edən dəlillərdən ibarətdir. Bu Quran hekayətində Fövqəluca Allah, Onun sevimli elçisi İbrahimin, aləmlərin Rəbbinin varlığını inkar edən və şübhə edilməsi mümkün olmayan həqiqətlə razılaşmayan Babilistanın zülmkar hökmdarı Nəmrud ilə necə mübahisə etdiyini xəbər verir. Kainatın Allah tərəfindən yaradılması və idarə edilməsi faktı aydın və mübahisəsiz bir məsələdir, lakin zülmkar hökmdar öz hakimiyyəti ilə o dərəcədə azmışdı ki, bu həqiqəti inkar edir və hətta bu barədə, Allahın (Muhəmməd Peyğəmbərdən (s.ə.s.) başqa heç bir elçisinə layiq görmədiyi) bilik və iman bəxş etdiyi böyük peyğəmbəri İbrahimlə mübahisəyə qoşulmuşdu.\n\nİbrahim öz nəzər nöqtəsini müdafiə edərək bildirir ki, Allah məxluqların yaradılmasında və Kainatın idarə edilməsində, həyat bəxş etməsi və ölüm göndərməsində Təkdir. O, həyat və ölümə ona görə toxunur ki, onlar Allahın məxluqları üzərində hakimiyyətinin ən parlaq nümunələridir. İbrahimə cavab verərək zalım hökmdar özündən razı halda deyir ki, o da həyat və ölüm bağışlayır. Əlbəttə, o, nəzərində tutur ki, kimi istəsə, edam və ya əfv edə bilər, hərçənd o da aydındır ki, o, bu dəlillərlə insanları ancaq azdırmağa cəhd göstərir və qarşısında qoyulmuş sualdan yayınmaq istəyir. Sualın mahiyyəti ondan ibarət idi ki, Fövqəluca Allah yoxdan canlı yaratmaqda və canlı məxluqu ölüyə çevirməkdə, Öz qullarını və heyvanları onların yaşmaq müddəti bitdikdən sonra, bu məqsədlə yaratdığı səbəblər vasitəsilə və ya hər hansı bir səbəb olmadan öldürməkdə Təkdir.\n\nİbrahim (ə) gördükdə ki, zalım hökmdar gözə qum atır və cahil camaatın arasında istifadə edilə biləcək yalan sözlər işlədir, ona elə bir dəlil göstərməyi qərara alır ki, o, onunla razılaşmağa məcbur olsun. İbrahim deyir ki, Allah günəşi şərqdən qaldırır və əgər Nimrudun dedikləri həqiqətdirsə, qoy onda o da günəşi qərbdən qalxmağa məcbur etsin. Bu sözlər zalım hökmdarı karıxdıraraq sarsıtdı, onu susmağa məcbur etdi və onun yaymaq istədiyi şübhələri dağıtdı.\n\nAllahın sevimlisi İbrahim (ə) ikinci dəlilini xatırladaraq, birinci dəlilindən də əl çəkmədi. O, dediyi sözləri ilə Nimrudu ancaq qəti inandırmağa, onun sözlərini təkzib etməyə, ona elə bir sübut gətirməyə çalışırdı ki, onu təhrif etmək və başqa səmtə yozmaq mümkün olmasın.\n\nBütün dəlillər, müqəddəs hekayətlər, məntiqi mühakimələr və fitri istedad kimi fərqli formalarda olmalarına baxmayaraq, hamısı tövhidin gerçəkliyini sübut edir və Allahın Kainatı təklikdə yaratdığını və Öz məxluqlarını idarə etdiyini təsdiqləyir. Onlar sübut edir ki, yuxarıda sadalanan sifətlərə malik olan Allah, tək O, ibadətə layiqdir. Bütün peyğəmbərlər və elçilər yekdilliklə bu mühüm prinsipi təbliğ etmişlər. Onu inkar edənlər isə, zalım hökmdar olan Nimrud kimi inadkar və təkəbbürlü dikbaşlardır və bu da tövhidin haqq olmasına dəlildir.",{"from":1602,"to":1602,"text":2285},"Bu və bundan sonrakı ayələrdə dirilmənin və bu dünyada Qiyamət günü başlayanadək əməllərin əvəzinin veriləcəyinin gerçəkliyini sübuta yetirmiş iki böyük dəlildən bəhs edilir. Lakin bu iki möcüzədən biri, öləndən sonra dirilmənin həqiqətən baş verəcəyinə şübhə etmiş bir adamın öz başına gəlmişdir. Bu, şərh etdiyimiz ayəyə istinad edən ən etibarlı və səhih rəydir. İkinci möcüzə, tarixdə tövhidin gerçəkliyini (öncəki ayədə təsvir edildiyi kimi) sübuta yetirmiş Allahın sevimlisi İbrahimlə (ə) baş vermişdir.\n\nBir vaxt özülünə qədər dağıdılmış kəndin yanından bir kişi keçirmiş. Kəndin sakinləri öldürülmüş, binaları və evləri talan edilərək dağıdılmışdı. Kişi, bütün bu olub keçənlərdən sonra, Allahın o adamları dirildəcəyinə şübhə etdi və belə fikirləşdi: “Doğrudanmı onlar öləndən sonra Allah onları dirildə bilərmi? Onların dirilməsi də, bütün qalan insanların dirildilməsi kimi, mümkün deyil!” O anda onun qəlbində belə bir fikir oyanmışdı, lakin Allah ona da, qalan qullarına da rəhm edir.\n\nAllah onu və yanında olan uzunqulağını öldürüb yüz il saxlayır, yemək-içməyini də əl dəymədən elə saxlayır ki, uzun illər keçməsinə baxmayaraq onlar xarab olmur. Yüz il keçdikdən sonra Allah onu dirildib soruşur: “Sən nə qədər yatmısan?” O cavab verir ki: “Mən bir gün və ya onun yarısı qədər yatmışam!” Onun cavabı zənninə əsaslanırdı və belə olduqda, Allah ona deyir: “Sən yüz il yatmısan!” Ehtimal etmək olar ki, bu mükalimə dirildilmiş insanla Allahın peyğəmbərlərindən birinin arasında olmuşdur.\n\nAllahın bu insana və qalan bütün digər insanlara mərhəməti o dərəcədə mükəmməl idi ki, o, həmin anda baş vermiş möcüzəni öz gözləri ilə görüb inanmışdı ki, Allah onu öldürdükdən sonra diriltmişdir. O, yemək-içməyinin, çox illər keçməsinə baxmayaraq, hətta xarab olmadığını görərək öz Rəbbinin qüdrətinə inanmışdır. Adətən, ərzaq və su, xüsusilə də, meyvələr və meyvə şirələri (şərhçilər məhz bu rəyə meyl edirlər) öz keyfiyyətini tez dəyişir, lakin Əzəmət və Qüdrət sahibi Allah yüz il keçməsinə baxmayaraq, onları çürüməkdən qoruyur.\n\nKişi görür ki, eşşəyinin cəsədi çoxdan çürüyüb dağılmış və onun sümükləri belə külə çevrilmişdir. Sonra Allah torpağa çevrilmiş sümükləri bir yerə yığıb birləşdirmiş, onları ətlə örtmüş və eşşəyi həyata qaytarmışdır. Kişi bütün bu həqiqi hadisələri öz gözləri ilə görmüş və bundan sonra daha heç bir şübhəyə düşməmişdir. O, ucadan demişdir: “Mən qəti bilirəm ki, Allah hər şeyə qadirdir!” Allahın hüdudsuz qüdrətini etiraf edərək o, insanların çoxu üçün bir möcüzə oldu, çünki onlar onun ölümü və onun uzunqulağının ölümü haqqında məlumata malik idilər, onun tarixini yaxşıca bilirdilər və ən böyük möcüzələrdən birini öz gözləri ilə görə bilərdilər. Bu insan haqqında məlumat məhz belədir.\n\nLakin bütün bunlara baxmayaraq, təfsirçi alimlərin çoxu hesab edirdilər ki, bu ayədə Allahın saleh bəndələrindən biri və ya hətta Onun peyğəmbərlərindən biri haqqında bəhs edilir. Bəziləri iddia edirdilər ki, söhbət Üzeyrdən gedir, lakin bu barədə başqa rəylər də var. Əgər bu şərhlərə inanmalı olsaq, bu saleh insan xarabazara çevrilmiş kəndin yanından keçərkən, demişdir: “Allah bu kəndi belə talan edildikdən və dağıdıldıqdan sonra necə həyata qaytaracaq?” Allah onu öldürüb ona yüz il keçəndən sonra göstərmək istəmişdir ki, insanların bu xaraba qalmış kəndə necə qayıdacaqlarını görsün. Ötən müddət ərzində həqiqətən dağılmış kəndin yerində əhalisinin sayı çox olan qəsəbə salınmışdı.\n\nQeyd etmək lazımdır ki, şərh etdiyimiz ayənin mətni də, mənası da yuxarıdakı yozumu təsdiq etmir. Dağılmış yaşayış məntəqələrinin həyata qayıtmasında bir möcüzə və ya dəlil ola biləcək nə var ki? Belə hadisələr çox tez-tez baş verir, çünki bir qisim şəhərlər dağıdılır, başqaları yenidən inşa edilir. Əsil möcüzə ölən adamın və onun uzunqulağının dirildilməsi və onun yemək-içməyinin də tam yüz il ərzində xarab olmadan qalmasıdır. Bundan başqa, Fövqəluca Allah bildirir ki, möcüzə dirilmiş adama göstərilmişdir və buradan aydın olur ki, o, öz gözləri ilə möcüzəni gördükdən sonra Allahın kamil qüdrətinə əmin olmuşdur.",{"from":1606,"to":1606,"text":2287},"Burada söhbət, İbrahim Allahdan ölülərin dirildilməsinin necə baş verməsini soruşduqda, Rəbbin İbrahimə göstərdiyi ikinci möcüzəli dəlildən gedir. Allah ondan soruşur: “Bəs sən inanmırsan?” Bununla Allah ona əmr edir ki, o, dirilmənin gerçəkliyinə qətiyyən şübhə etməməlidir. İbrahim (ə) isə belə cavab verir: “Ey Rəbbim! Mən inanıram ki, Sən bütün məxluqatın üzərində hökmransan, ölüləri diriltməyə və qullarına layiq olduqlarının əvəzini verməyə qadirsən. Mən ancaq istəyirdim ki, iman qəlbimdə möhkəmlənsin və inandığımı gözlərimlə görüb əmin olum”. Allah onun duasını qəbul edərək ona böyük iltifat, qullarına da rəhmini göstərir. Allah ona tapşırır ki, dörd quş götürsün, ancaq hansı quşlardan götürməsini bildirmir. Buradan aydın olur ki, bunlar istənilən quşlar ola bilərdi. İbrahimə əmr olunur ki, əvvəlcə quşları yanında saxlayıb özünə alışdırsın*, sonra onları kəsib tikə-tikə doğrayaraq, hər parçasını bir təpəliyə atsın və sonra da onları öz yanına çağırsın. O, hər şeyi ona əmr olunan kimi yerinə yetirdi, dörd quşun hər parçasını ətrafında yerləşən təpələrə qoydu. Sonra o, quşları öz adları ilə çağırdı və onlar ona doğru gəldilər. Bu o demək deyil ki, quşlar peyğəmbərin yanına ayaq üstdə qaça-qaça gəldilər. Onlar çağırılanda, canlı quşlar kimi, sürətlə onun yanına uçdular.\n\nFövqəluca Allah ona məhz quşları kəsməyi əmr edir, çünki quşların dirildilməsi, başqa heyvanların dirildilməsindən daha şübhəsiz və əyani dəlildir. Ona dörd quş tapmaq və onların hər birini tikə-tikə doğramaq və onların tikələrini təpələrin başında qoymaq əmr olunmuşdu ki, kafirlərin ürəklərində yarana bilən şübhəyə yer qalmasın. Bunun sayəsində İbrahim peyğəmbərin (ə) bu möcüzəsi həm yaxından, həm də uzaqdan açıqca müşahidə edilə bilərdi. Ona əmr olunmuşdu ki, quşların tikələrini özündən uzaqda yerləşdirsin ki, heç kim onun bir fənd işlədə biləcəyini düşünməsin. O, öz Rəbbinin hökmünü yerinə yetirəndən sonra tikə-tikə doğranmış quşları yanına çağıranda, onlar bir anda cəld və sürətlə ona tərəf yönəldilər ki, bu, Allahın mütləq qüdrətini və müdrikliyini təsdiq edən ən böyük bir dəlil oldu. Buradan aydın olur ki, diriltmə, Allahın hədsiz qüdrətinin, tam müdrikliyinin, məhdudiyyətsiz hakimiyyətinin, qüsursuz ədalətinin və böyük mərhəmətinin dəlilidir.",{"from":1610,"to":1610,"text":2289},"Fövqəluca Allah qullarını öz mallarını Allah yolunda xərcləməyi və bu yolla gedərək Ona yaxınlaşmağa çağırır. Bu o deməkdir ki, möminlər öz mallarını faydalı biliklərin yayılmasına, Allah yolunda cihada hazırlaşmaya, müsəlman döyüşçülər üçün ləvazimatın və onların özlərinin hazırlanmasına və həmçinin müsəlmanların xeyrinə olan istənilən xeyriyyə layihələrinin həyata keçirilməsinə sərf etməlidirlər. Buraya habelə, ehtiyacı olanların, kasıbların və imkansızların xeyrinə ayrılan ianələr və sədəqələr da daxildir.\n\nBelə ianələr və sədəqələr iki qat xeyir verir, axı onlar nəinki, ehtiyacı olanların ehtiyacdan xilas olmasına səbəb olur, həm də ardıcıl olaraq yaxşı əməllər yerinə yetirilməsinə və Allahı məmnun edən işlərin görülməsinə səbəb olur. Onlara görə mükafat isə, yeddi yüz dəfə və daha çox artırıla bilər. Məhz buna görə Allah deyir ki, O, istədiyi adama, onun qəlbində möhkəmlənmiş imanından, niyyətinin paklığından və sədəqələrinin verdiyi xeyirdən asılı olaraq, mükafatını artırır. Bir sıra yaxşı məqsədlərə yönəldilmiş sədəqələr uzun müddət bəhrə verir və onlardan gələn fayda müxtəlif olduğu halda, Allahın mükafatı həmişə edilən yaxşı əməlin növünə uyğun gəlir.",{"from":1614,"to":1614,"text":2291},"Allah, bütün şərtlərə riayət edərək və hər vasitə ilə onların sədəqələrinə zərər vura biləcək əməllərdən çəkinərək Onun yolunda öz malını xərcləyən möminlər üçün hazırlanmış növbəti mükafatlar barəsində xəbər verir. Onlar, insanlara verdikləri sədəqəni onlara xatırladaraq minnət qoymurlar və nə sözlə və nə də hərəkətləri ilə onlara xəcalət vermirlər. Məhz belələri öz Rəbbindən, Ona artıq yaxşı məlum olan onların sədəqələrinə və insanlara verdikləri xeyrə görə, mütləq mükafat alacaqlar. O, onları Öz mərhəməti ilə elə nemətlərlə mükafatlandıracaq ki, onlar hətta verdikləri sədəqələrlə buna heç layiq olmayacaqlar. Onlar qorxu hissi keçirməyəcək və kədərlənməyəcəklər – keçmiş müsibətləri onları bir daha çulğalamayacaq, gələcəkləri üçün narahatçılıq keçirməyəcəklər. Onlar arzu edə biləcəkləri nə varsa, hamısını əldə edəcəklər və hər cür pislikdən və xoşagəlməz şeylərdən xilas olacaqlar.",{"from":1618,"to":1618,"text":2293},"Allah yaxşılığın dörd dərəcəsini sayır. Onlardan ən yüksəyi təmiz niyyətlə verilmiş sədəqədir ki, ardıyca nə minnət qoyulur, nə də təhqirə yol verilir. İkinci dərəcə xoş sözə aiddir və bunun adı altında hər cür saleh, yaxşı sözlər və ifadələr nəzərdə tutulur. Bu, müsəlmanlara sevinc gətirən gözəl nitq; insanın müəyyən bir şeydən əl çəkməsi haqqında verdiyi bəraət sözləri və istənilən digər ləyaqətli sözlərdir. Üçüncü dərəcəyə insanları sözü və ya əməli ilə incidənlərə qarşı bağışlama və onlarla yumşaq davranma daxildir. Dördüncü dərəcəli, ən aşağı dərəcəli yaxşılıq – sədəqə verib onu başa qaxmaq, sədəqə verdiyi insanı təhqir etməkdir. Belə rəftara yol verdikdə, insan öz xeyirxahlığına xələl gətirir, özünün yaxşı əməlindən sonra günah işlədir. Buradan aydın olur ki, kiçik bir yaxşılıq, sonu pis nəticə verən böyük sədəqədən daha üstündür.\n\nBu ayə, insanlara mərhəmət göstərdikdən sonra onları təhqir edən alçaq, axmaq və nadan adamlara qarşı yönəldilmiş möhkəm bir xəbərdarlığı özündə əks etdirir. Qoy insanlar bilsinlər ki, Fövqəluca Allahın onların sədəqəsinə ehtiyacı yoxdur və Onun, ümumiyyətlə, qullarına ehtiyacı yoxdur. Onun zənginliyi o dərəcədə kamildir ki, Onun yaxşı əməlləri o dərəcədə bitməz-tükənməzdir ki, O, itaətsizlik göstərənləri cəzalandırmağa tələsmir və onların, etdikləri kobud günahları və cinayətlərinə baxmayaraq, Öz yaxşılıqları, ruzisi və müxtəlif nemətləri ilə təmin olunmalarını davam etdirməkdən vaz keçmir.",{"from":1622,"to":1622,"text":2295},"Allah insanlara verilən sədəqəni minnətə çevirməyi qəti qadağan edir və bununla əlaqədar bir məsəl çəkir. Bu ayələrdə Fövqəluca Allah bir dəfəyə üç məsəl gətirir – yaxşı işlər görən insan haqqında, o, öz malından Allah xatirinə insanlara sərf edərək onlara minnət qoymur; insanlara verdiyi sədəqəni onların başına qaxan və onları alçaldan şəxs haqqında və nəhayət, özünü başqalarına göstərmək və hörmət qazanmaq xatirinə sədəqə verən ikiüzlü haqqında.",{"from":1626,"to":1626,"text":2297},"Əgər insan əmlakını Allah xatirinə sərf edirsə, O, onun sədəqələrini qəbul edir və hətta onları artırır, çünki onlar onun imanının və dərin səmimiyyətinin nəticələridir. Belə insan sədəqəni səmimi qəlbdən səxavətlə verir və onun yaxşılıqları hündür təpəlikdə yerləşən və hər tərəfdən külək dəyən, günəş şüaları düşən və bol yağışla sulanan bağa bənzəyir. Leysan yağışlar olmadıqda belə, narın yağan yağış da ona kifayət edir, çünki bu bağ bərəkətli münbit torpaqda və gözəl bir sahədə yerləşmişdir. Orada ağacların böyüməsi, çiçəklərin açılması və meyvələrin inkişafı üçün hər cür şərait vardır və buna görə o bağ həmişə bol məhsul yetirir. Belə bağlar insanların ən çox arzuladığı əziz yerdir və onlar, insanların yüksək imarətlərdə yaşamağa nail olması üçün uyğun gələn ləyaqətli əməllərə bənzəyir.",{"from":1630,"to":1630,"text":2299},"Əgər insan malını Allah yolunda sərf etdikdən sonra, yaxşılıq etdiyi adamlara minnət qoyursa, onları alçaldır və ya öz xeyirxahlığına zərər vuran digər əməllər törədirsə, onda o, bağına odlu qasırğa düşüb onu yandırmış insana bənzəyir. Bağın əldən düşmüş çox qoca sahibi azyaşlı və köməksiz uşaqlarla ağır vəziyyətə düşür. Kim onun vəziyyətində olmağa razılaşar? Əlbəttə, heç kim! Buna görə, Fövqəluca Allah ağsaqqal qocanın ağır vəziyyətini xüsusilə vurğulayaraq (heç kəs özünü onun yerində görmək istəməzdi), bu ayəni sual formasında nazil edir.\n\nAğacların gül açdıqdan və bar gətirdikdən sonra gözlənilmədən məhv olması böyük müsibətdir. Bu, bağın sahibinin tamamilə zəif və gücsüz bir adama çevrilməsi nəticəsində daha da dərinləşir, onun uşaqları isə daha zəif və ona kömək etməyə qabil deyillər. Əgər insan xeyirxah əməllərini Allah xatirinə səmimiyyətlə həyata keçirirsə, sonra isə öz cinayətləri ilə onları məhv edirsə, onda o, özünü məhz həmin pirani qocaya bənzədir ki, müsibət onun rastına, bağa ən çox ehtiyacı olduğu bir zamanda çıxır.\n\nÜçüncü məsəl, özünü başqalarına göstərmək və hörmət qazanmaq üçün yaxşılıq edən, doğru iman sahibi olmayan və Allahdan mükafat alacağına inanmayan adama həsr olunmuşdur. Onun qəlbi torpaq qatı ilə örtülmüş hamar qayaya bənzər. İnsan belə bir qayaya baxanda zənn edər ki, yağışdan sonra belə torpaq, adi münbit torpaqlarda olduğu kimi, yaşıllığa bürünər. Əslində isə, bu qaya, sadəcə bir daş parçasıdır və bir güclü leysan yağış bəs edər ki, onun üstündəki nazik torpaq örtüyünü yuyub aparsın və özündən sonra təkcə hamar səth qalsın. Bu məsəl, imandan məhrum, sərt, Allah qarşısında yumşalmayan və Allah qorxusu ilə dolmayan münafiqlərin qəlbini dəqiq təsvir edir. Onların əməlləri də, sədəqələri də xeyirxah insanların istinad etdiyi əsaslardan, yaxşı işlərin yerinə yetirildiyi məqsədlərdən məhrumdur.\n\nBu məsəldə, insana fayda verən başlıca şərtdən məhrum olan əbəs və faydasız əməllərdən bəhs edilir. Bundan əvvəlki məsəldə söhbət bu başlıca şərtdən məhrum olmayan əməllərdən gedirdi, lakin onlar insanlara fayda gətirməyən əməllərin səbəbləri üzündən səmərəsiz idi. Birinci məsəldə isə, Allahın qəbul etdiyi və hətta artırdığı əməllərdən danışılırdı, çünki onlar iman və səmimiyyət əsasında həyata keçirilirdi. Bu, başlıca şərtin özüdür ki, onsuz heç bir əməl fayda vermir, çünki bu şərt hər cür şəraitin və bütün amillərin pozucu təsirindən azaddır. Bu üç məsəl bütün insanlara tətbiq edilə bilər və buna görə də Allahın qulları bu gerçək meyarı və bu dəqiq təşbihləri rəhbər tutaraq öz əməllərini dəyərləndirməlidirlər. Fövqəluca Allahın buyurduğu: “Biz insanlara belə məsəllər çəkirik. Onları isə ancaq həqiqəti dərk edən adamlar anlayırlar” (Ənkəbut, 29\u002F43) kəlamı əsassız deyildir.",{"from":1634,"to":1634,"text":2301},"Ayədə Xaliq Öz qullarını ticarətdən və habelə meyvə və taxıl məhsulundan əldə edilən gəlirdən sədəqə verməyə çağırır. Bu hökm – nağd puldan, ticarət etmək üçün təyin olunmuş mallardan, meyvə və taxıl məhsulundan yığılan vacib (fərz) zəkatdan və həm də həmin mülkiyyətdən konüllü verilən sədəqələrdən ibarətdir.\n\nFövqəluca Allah əmr edir ki, sədəqə yaxşı və keyfiyyətli maldan verilməli və borc verdikləri insanlardan gözlərini yummadan almadıqları pis və xarab olmuş malları Allah yolunda sədəqə kimi paylamamalıdırlar. Müsəlman sədəqəni nə ən yaxşı, nə də ən pis malından verməmələdir. Ən yaxşı maldan olan sədəqə ən mükəmməldir, lakin pis əmlakdan olan sədəqənin paylanması qadağan edilmişdir, çünki belə maldan olan vacib sədəqə hesaba alınmır və ondan verilən könüllü sədəqə, əvəzi tam veriləcək sədəqə deyil.\n\nAllahın gözəl adları arasında – Zəngin və Tərifəlayiq adları haqqında. Allah Öz yaratdıqlarına möhtac deyil və Onun xeyriyyəçilərin sədəqələrinə və müti qullarının xeyirxah əməllərinə ehtiyacı yoxdur. O, insanlara belə hərəkət etməyi və xeyirli işlər görməyi ona görə dəvət edir ki, onlar bundan özləri üçün fayda götürsünlər. Ona görə də, bu dini hökmün mahiyyəti, Allahın Öz yaratdıqlarına qarşı mərhəmətli və xeyirxah olması ilə bağlıdır.\n\nAllahın hüdudsuz zənginliyi və mütləq özünəbəsliyi özünü onda göstərir ki, O, qullarına nazil etdiyi və onlara Allahın Mərhəmət Diyarına düşməsinə imkan verən hikmətli hökmlərinə görə, mərhəmətlə dolu, ədalətli və müdrik ilahi əməllərinə görə və həmçinin qullarının dərk etməyə qadir olmadıqları və təsəvvür belə edə bilmədikləri Öz gözəl və qüsursuz sifətlərinə görə, tərifə layiqdir!",{"from":1638,"to":1638,"text":2303},"Xeyir gətirən sədəqə vermək və zərər vuran xəsislikdən çəkinmək hökmünü verdikdən sonra, Fövqəluca Allah izah edir ki, insanlar həmişə iki dəvət arasında seçim etməli olurlar. Rəhimli Allahın dəvətçiləri onları yaxşılıq etməyə çağırır və buna görə onlara həm bu dünyada və həm də Axirət həyatında mükafat və onların verdikləri bütün sədəqələrin və bu məqsədlə sərf etdiklərinin hamısının əvəzinin veriləcəyini vəd edirlər. Şeytanın təbliğatçıları isə insanları sədəqə verməkdən boyun qaçırmağa çağırır və qorxudurlar ki, Allah yolunda mallarını xərcləsələr kasıblayacaq və dilənçi halına düşəcəklər. Əgər insan Rəhimli Allahın dəvətinə cavab verir və Onun ona bəxş etdiyi nemətdən sədəqə paylayırsa, onda o, günahlarının bağışlanmasına sevinəcək və arzuladığı nə varsa, ona nəsib olacaq. Əgər o, şeytanın çağırışına səs verərsə, qoy bilsin ki, şeytan öz tərəfdarlarını Cəhənnəm odunun sakinləri olmağa çağırır. Qoy hər bir qul layiq olduğu seçimini özü etsin.\n\nBu ayənin sonunda Allah Özünün gözəl Əhatəedən və Bilən adlarını xatırladır. Onun sifətləri hər şeyi əhatə edir, Onun hədiyyələri isə qiymətli və zəngindir. O, çox gözəl bilir ki, qullarından mükafatının artırılmasına layiq olanlar kimlərdir və O, belə qullarına saleh əməllər etməkdə və günahlardan çəkinməkdə kömək göstərir.",{"from":1642,"to":1642,"text":2305},"Xeyirxah əməl sahibləri olan möminlərin məziyyətlərini və məhz Allahın onlara bəxş etdiyi sərvəti xeyriyyə məqsədləri üçün xərclədiklərini və bunun sayəsində böyük yüksəkliklərə nail olduqlarını xatırlatdıqdan sonra, Fövqəluca Allah var-dövlətdən dəfələrlə üstün olan mərhəməti barədə xəbər verir. Bu – müdriklikdir ki, Allah onu, Öz qullarından kimə əsil xeyir və xoşbəxtlik diləyirsə, ona da əta edir. Müdriklik dedikdə, faydalı və doğru biliklər, sağlam ağıl və ehtiyatlılıq və həmçinin bəlağətli nitq söyləmək qabiliyyəti və xeyirli işlər görmək nəzərdə tutulur. Müdriklik ən böyük vergidir və ən şərafətli nemətdir və əgər o, insana bəxş edilmişsə, deməli, o, həqiqətən də böyük nemətlə mükafatlandırılmışdır. Belə olduqda, o, nadanlığın zülmətindən doğru rəhbərlik nuruna qərq olur, axmaqcasına uydurmalardan xilas olur və düz sözlər deməyə, doğru addımlar atmağa başlayır. O, düzgün qərarlar qəbul edir və doğru yolla qətiyyətlə gedir, çünki ona verilmiş böyük nemət onun özünün kamilləşməsinə, həm də yerdə qalan məxluqlara dini və dünyəvi məsələlərdə böyük fayda verməyə imkan yaradır.\n\nMüdrik qərarlar olmadan işləri qaydaya salmaq mümkün deyil, çünki müdriklik – hər şeyi öz yerinə qoymaq, vaxtında irəliyə hərəkət etmək və zəruriyyət yarandıqda geriyə çəkilmək bacarığıdır. Lakin bu böyük neməti yadda saxlayıb onu layiqincə qiymətləndirməyi təkcə mühakimə yürütmək qabiliyyəti və tədbirli olan, nəyin onlara fayda verə biləcəyini və nəyin zərərli olduğunu anlayan, düzgün hərəkətlər edən və yanlışlıqlardan uzaq qaçan kişilər bilirlər.\n\nMaddi nemətlərin sədəqə verilməsi və müdrik qərarların qəbul edilməsi kimi bu iki əməl insanı Allaha daha yaxşı yaxınlaşdırır və ona imkan verir ki, şərəfli mükafata nail olsun. Bu iki əməli Muhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) də xatırlayaraq demişdir: “İnsanlardan ancaq iki nəfərə həsəd çəkmək olar: Allahın sərvət bəxş etdiyi o insana ki, onu haqq yolunda sərf edir və o insana ki, Allah ona müdriklik bəxş etmişdir, o da bu müdrikliyini digər insanlara öyrədir”.",{"from":1646,"to":1646,"text":2307},"Fövqəluca Allah bildirir ki, Ona qullarının bütün sədəqələri, xərclədikləri və verdikləri vədləri çox gözəl məlumdur. Allahın bildikləri haqqında bu xəbərdarlığı labüd əvəz veriləcəyini nəzərdə tutur, çünki Allah insanın əməllərini, o, hətta zərrə qədər olsa belə unutmur. O, insanların yaxşı və pis niyyətlərini bilir və onu da bilir ki, heç kim zalım günahkarların köməyinə gəlməyəcək, çünki onlar öz vəzifələrini yerinə yetirməyə xəsislik etdikləri halda, qadağan olunmuş əməlləri törətməyə cəsarət göstərirlər. Onlar özlərinə kömək göstərmək və onları cəzadan qorumaq üçün köməkçilər tapa bilməyəcək və onlar mütləq amansızlıqla cəzalandırılacaqlar.",{"from":1650,"to":1650,"text":2309},"Fövqəluca Allah bildirir ki, əgər insan sədəqəni açıq şəkildə verirsə, bu yaxşı hərəkətdir, lakin daha yaxşı olardı ki, o, sədəqəni gizlicə paylayaydı və onu ehtiyacı olan adamlara təqdim edəydi, çünki kasıblara və ehtiyacı olanlara gizli yardım ayrıca nəzərdə tutulmuş xeyirxah əməldir və xeyriyyəçinin saf niyyətli olmasına dəlalət edir. Məhz buna görə, sədəqəni gizli paylayan insanlar – belə ki, onların sol əlinin sağ əlinin nə etdiyindən xəbər tutmayanlar – Allahın Öz kölgəsində sığınacaq verəcəyi möminlərin yeddi qrupunun arasında olacaqlar.\n\nMüsəlmanlar üçün sədəqəni gizlicə və dilənçilərə verməyin daha yaxşı olması haqqında Quran kəlamı özlüyündə incə bir hikmət kəsb edir. Sədəqənin açıq paylanmaqdansa, gizli verilməsinin hikməti, onun dilənçiyə yardım edilməsi ilə əlaqədardır. Şərh etdiyimiz ayədə, müxtəlif xeyriyyə layihələrinə sərf edilən maddi vəsaitlərin gizlicə xərclənməsinin yaxşı olması haqqında heç nə deyilmir. Belə hallarda şəriətin elə bir prinsipinə istinad etmək lazımdır ki, ona uyğun olaraq, daha çox faydalı olan əmələ üstünlük verilsin. Ola da bilsin ki, açıq sədəqə vermək əyani nümunə kimi, başqalarının da belə bir addım atması və digər insanları xeyirxah əmələ ruhlandırması baxımından, müsəlmanlara daha çox fayda gətirsin.\n\nFövqəluca Allah həmçinin qeyd edir ki, sədəqə insanlara ikiqat fayda gətirir, çünki xeyriyyəçi bol mükafata layiq görülür və həm bu həyatda və həm də Axirət həyatında şərdən və cəzalandırılmadan xilas olur; Allah onun yol verdiyi günahlarını bağışlayır. Allah qullarının bütün əməllərindən xəbərdardır və Öz ilahi müdrikliyinə əsaslanaraq, O, hər kəsə, törətdiyi əməllərinə görə əvəz verəcəkdir.",{"from":1654,"to":1654,"text":2311},"Muhəmməd Peyğəmbərə (s.ə.s.) vəhyi insanlara çatdırmaq, onları xeyirxah işlər görməyə çağırmaq və bəd əməllərdən çəkindirmək hökmü verilmişdi. Lakin insanları doğru yola gətirmək təkcə Allaha məxsusdur. Allah bu barədə xəbərdarlıq edərək, bildirir ki, əsil möminlər təkcə öz Rəbbinin mərhəmətini və mükafatını qazanmaq üçün sədəqə verirlər, çünki onları buna yönəldən həqiqi iman sahibi olmalarıdır. Bu ayə möminlərı gözəl surətdə səciyyələndirir və Allaha səmimiyyətlə ibadət etməyin zəruriliyini onlara xatırladır.\n\nSonra Fövqəluca Allah bir daha bildirir ki, insanların verdiyi sədəqələr Ona yaxşı məlumdur və onlar bilməlidirlər ki, O, onların mükafatını bir toz zərrəsi qədər də olsa azaltmayacaqdır. Bir başqa Quran ayəsində deyilir: “Həqiqətən, Allah zərrə qədər də olsa zülm etməz. Əgər qulun gördüyü iş yaxşı əməl olarsa, Allah bunu artırar və Öz tərəfindən böyük mükafat verər” (Nisa, 4\u002F40).",{"from":1658,"to":1658,"text":2313},"Müsəlmanlar əllərindən gələn hər şeyi etməlidirlər ki, sədəqə Allah yolunda çalışan, Allahın razı qaldığı işlərlə məşğul olan və öz vaxtını dünya nemətlərini əldə etməyə görə itirməyi istəməyən və ya buna imkanı olmayan, lakin buna baxmayaraq öz əxlaqını itirməyən möhtaclara çatdırılsın. Cahil adam belə şəxsə baxdıqda elə bilər ki, onlar zəngindirlər, çünki onlar yalvararaq insanlardan sədəqə istəmirlər. Kəskin ehtiyac onları yardım haqqında müraciət etməyə məcbur etdikdə isə, onlar bunu heç də təkidlə etmirlər.\n\nBelə ehtiyac sahibləri sədəqə verilməsinə ən çox layiq olanlardır. Sədəqə onlara öz ehtiyaclarını təmin etməyə, qarşılarına qoyduqları məqsədə doğru getməyə və yaxşı işlər görməyə imkan verir. Onlar layiqincə səbr edərək, öz ümidlərini, məxluqlara deyil, Qüdrətli Yaradana bağladıqlarına görə müsəlmanlar öz sədəqələri vasitəsilə onlara minnətdarlıqlarını bildirməlidirlər. Belələrinin xeyrinə verilən sədəqənin ən yüksək faydası olan sədəqə sayılmasına baxmayaraq, digər ehtiyacı olanlara da hər hansı xeyriyyə məqsədləri üçün verilən sədəqə xeyirxahlıq nümunəsidir və Allahın mükafatına layiqdir. Buna görə Fövqəluca Allah buyurur:",{"from":1662,"to":1662,"text":2315},"Allah belə insanlara, başqa bir kölgənin olmadığı bir gündə, Öz kölgəsində sığınacaq verəcək. Allah onlara böyük bir səadət əldə etməyə və qəm-qüssədən, qorxudan və digər xoşagəlməz hallardan qurtulmaya kömək edəcəkdir.\n\nFövqəluca Allah xüsusilə vurğulayır ki, xeyir əməl sahibi olan qullarını öz Rəbbi yanında mükafat gözləyir ki, bu da onların şöhrətini və üstünlüyünü təsdiq edir. Onların sədəqələri, Peyğəmbərin (s.ə.s.) səhih hədisində deyildiyi kimi: “Əgər qul, öz əlinin zəhməti ilə qazandığı bir xurma sədəqə verirsə, mərhəmətli Allah onu Öz əli ilə qəbul edərək, o sədəqəni, nəhəng bir dağa çevrilənə qədər böyüdür, siz də hər biriniz öz dayçanızı belə böyüdürsünüz”.",{"from":1666,"to":1666,"text":2317},"Yaxşı əməl sahibi olan müsəlmanların məziyyətlərini və Allahın yanında onlar üçün hazırlanmış gözəl mükafatları və həmçinin onların günahlarının və səhvlərinin bağışlanacağını xatırlatdıqdan sonra, Uca Rəbb sələm yeyən və bədnam sövdə bağlayan zalımlardan bəhs edir və bildirir ki, onlar törətdikləri cinayətlərə müvafiq olaraq mütləq əvəz alacaqlar. Dünya həyatında onlar cin vurmuş dəlilər kimi var-dövlət ələ keçirməklə məşğul idilər və buna görə də öldükdən sonra, Qiyamət günü onlar öz qəbirlərindən, şeytan toxunub ağlını zay etmiş quduz dəlilər kimi qalxacaqlar. Bu biabırçı cəza onların sələm yediklərinə və sələmçiliyin və müamilənin də ticarətə oxşar bir şey olmasını ucadan bəyan etdiklərinə görə onlardan alınan qisasdır. Onlar cəsarət edərək Allahın haram və halal buyurduğu hədlərə etinasızlıq göstərərək sələmçiliyi halal elan etmişlər.\n\nSonra Allah bütün günahkarları, o cümlədən, sələm yeyən zalımları, xəbərdarlıq onlara çatdıqdan sonra, yəni, əsil həqiqət onlara izah edildikdən və onlar vəd edilmiş mükafat və cəza haqqında hökmü bildikdən sonra da günah işlətməkdə davam edəcəkləri halda, cəzalandıracağını vəd edir. Əgər günahkarlar onlara verilən öyüd-nəsihətdən sonra sələmçiliklə məşğul olmaqdan əl çəksələr, onda onların tövbə etdikləri keçmiş günahları bağışlanacaq və onların işi Allaha qalar və əgər onlar öz tövbələrini pozmasalar, əmin olacaqlar ki, Allah haqlı insanların mükafatını kəsmir. Yox, əgər öyüd-nəsihətlərdən və xəbərdarlıqlardan sonra, onlar yenə də müamiləçilik və sələmçiliklə məşğul olsalar, onda onlar əbədi qalacaqları Cəhənnəm oduna atılacaqlar.\n\nBu ayədən aydın olur ki, sələmçilik insanı Cəhənnəmə düşməyə və orada əbədi qalmağa məhkum edir. Sələmçilik o dərəcədə ağır və mənfur günahdır ki, hətta iman bu günahkarları əbədi cəzadan qorumağa qadir deyil. Lakin bu dini hökm, ancaq müəyyən şərait yarandıqda və buna maneçilik edən amillərin heç biri olmadıqda qüvvəyə minir və buna görə də həm bu ayə və həm də gələcək cəzalar haqqında bütün qalan ayələr xəvariclərin baxışları üçün dəlil ola bilməz. Müsəlmanlar Quranın və Sünnənin bütün mətnlərini qəbul etməli və insanın qəlbində heç olmazsa xardal dənəsi böyüklükdə də imanın olması ilə əlaqədar onun hökmən Cəhənnəmi tərk edəcəyi barədə çoxsaylı dəlilləri isə inkar etməməlidir. İnsan ancaq ağır cinayətlər işlədib, onları tövbə etmədiyi halda Cəhənnəmə atılmaqla cəzalandırılır.",{"from":1670,"to":1670,"text":2319},"Fövqəluca Allah xəbər verir ki, müamiləçilərin və sələmçilərin qazancını puç edəcək, xeyriyyəçilərin isə sədəqələrini artıracaq, amma çox vaxt adamlara elə gəlir ki, əslində hər şey əksinə baş verir. Çox adamlar var ki, onlar sədəqənin onları var-dövlətdən məhrum etdiyini, sələmin isə xoş güzəranlarını daha da artırdığını hesab edirlər. Zənginlik və dünya malı Fövqəluca Allahın əlindədir və onları əldə etməyə layiq olmaq ancaq halal əməllər sayəsində və Allahın hökmlərini yerinə yetirməklə mümkündür. Əgər insan sələm yeməyə cəsarət edirsə, o, hökmən cəzaya məruz qalacaqdır. Belə insanların taleyi onların gözlədiklərinin əksinə yekunlaşır ki, bunu ətrafımızda baş verən hadisələr də təsdiq edir. Allahın Özündən daha doğru danışan kim ola bilər?! Allahın nazil etdiyi nemətlərə görə Ona minnətdarlıq etməkdən boyun qaçıran, Onun mərhəmətini inkar edən və Ona itaətsizlik etməkdən əl çəkməyən naşükür günahkarlar Onda nifrət oyadır.\n\nBu ayədən belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, Allah Onun çoxsaylı nemətlərinə görə minnətdarlıq, şükür edən və yol verdikləri günahları və xətalarını tövbə edən qullarını sevir.",{"from":1674,"to":1674,"text":2321},"Allah bu ayəsini sələmçilik ayələrinin mətni ilə yanaşı ona görə yerləşdirib ki, imanın möhkəmləndirilməsinin və onun bütün tələblərinin yerinə yetirilməsinin – sələmdən uzaqlaşmağa kömək edən ən mühüm amil olmasını insanlara izah etsin. Xüsusilə, bu, namaza və zəkata aiddir, çünki əgər birinci çirkin və qınanılan əməllərdən saxlayırsa, sonuncu məxluqlara xeyirxah münasibətin formasıdır ki, özlüyündə, əsası zalımlıqdan ibarət olan sələmçiliklə bir araya sığışmır.",{"from":1678,"to":1682,"text":2323},"Bu ayələrdə Fövqəluca Allah möminlərə müraciət edərək Ondan qorxmalarını və sələmə əsaslanan və əvvəllər bağladıqları bütün əqdlərini ləğv etməyi buyurur. O, bildirir ki, əgər insanlar bunu etməsələr, onlar Allahla və Onun Elçisi (s.ə.s.) ilə düşmən olacaqlar. Bu, sələmçiliyin və müamilənin əxlaqa zidd olan ən böyük dəlillərindən biridir. Əgər insan inadla sələm yeməkdə davam edirsə, o, sanki Allah və Onun Elçisinə (s.ə.s.) qarşı müharibə edir. Əgər o, sələmçilik və müamilə ilə məşğul olmasına görə tövbə etdikdə, ona ilkin sərmayəsini geri götürməyə icazə verilir. Belə davrandıqda, o, əvvəllər ona sələm verməyə məcbur etdiyi şəxsləri incitmir və özü də zərərə düşmür, çünki öz ilkin sərmayəsini geri alır.\n\nBir sözlə, insan sələmçilik və müamiləçilik etməkdə tövbə edərsə, onun əvvəllər bunlarla əlaqədar bağladığı və sona çatdırdığı bütün əqdlər və sazişlər ona bağışlanır. Onların bəziləri hələ qüvvədə qaldıqda, o, özünün ilkin sərmayəsini götürməklə qane olmalıdır və belə müqavilələr üzrə sələm almaq artıq azğınlığa bərabər cinayətdir.\n\nBu ayələrdə sələmçiliyin qadağan olunmasının hikməti şərh edilir və göstərilir ki, sələm ehtiyac içində olan insanlara qarşı ədalətsizlikdir. Müamilə verən onlardan zəruri olduğundan daha artığını götürür, onların borc üzrə öhdəliyini artırır, halbuki o, öz borclusuna verdiyi möhləti zəruri olduqda artırmalıdır. Məhz buna görə növbəti ayədə buyurulur:",{"from":1686,"to":1686,"text":2325},"Borclu olan şəxs ağır şərait içindədirsə və borcunu verə bilmirsə, onda borc verən ona borclarını ödəmək imkanı yaranana qədər möhlət verməlidir. Borcu qaytarmalı olan kəs də, öz növbəsində, icazə verilən bütün vasitələrdən istifadə edərək borcunu ləngitmədən qaytarmağa çalışmalıdır. Əgər borcverən rəhm edərək, borcunun yarısını və ya hamısını ona bağışlayarsa, bu, borcverənin öz xeyrinə etdiyi bir əməl olar. İnsana şəriət hökmlərini yerinə yetirməyin asanlaşdırılması, sələmçiliyə əsaslanan əqdlərin bağlanmasından çəkinməsi və ehtiyacı olanlara yardım göstərilməsi üçün o, qəti bilməlidir ki, bir dəfə vaxt gələcək, o, Allaha qayıdacaq və O, ona etdikləri əməllərin əvəzini bütövlüklə verəcək və onu bir zərrə ağırlığında belə incitməyəcəkdir. Bax elə buna görə Allah sonra belə buyurur:",{"from":1690,"to":1694,"text":2327},"Yaradan Öz qullarına əqdlər və müqavilələr bağladıqları zaman faydalı qaydaların köməyi ilə öz haqlarının qorunması barədə qayğı çəkmələrini tələb edir. Həmin qaydalar o dərəcədə gözəldir ki, hətta ağıl sahibi olan kişilər belə onlardan daha kamilini fikirləşməyə qabil deyillər. Bu ayədən bir neçə faydalı nəticələr çıxarmaq olar.\n\nŞəriət borc pul götürməyə və kreditlə mal almağa icazə verir, çünki Allah bildirir ki, möminlər belə edirlər. Möminləri səciyyələndirən istənilən əməl onların imanının və əqidəsinin nəticəsidir və onların xatırladılması Qüdrətli Hökmdarın və Hakimin onları bəyəndiyini göstərir.\n\nBorc öhdəliyi və əmlakın icarəyə götürülməsi haqqında müqavilələr bağlayarkən hökmən müqavilənin son müddəti göstərilməlidir.\n\nBelə müqavilələrin bağlanması zamanı onların qurtaracağı son müddət göstərilməzsə, onlar qanunsuz olur və təhlükəli nəticələr verə bilər və bu qumara oxşayır.\n\nFövqəluca Allah borc öhdəlikləri haqqında müqavilələri yazmağı əmr etmişdir. Hüquqlara riayət edilməsi məcburi olduqca bu hökm də məcburi hesab olunur, məsələn, etibarnamə veriləndə və ya qəyyumluq haqqında müqavilə bağlandıqda, yetimin əmlakına sərəncam verildikdə, vəqf (özgəninkiləşdirilməyən) əmlakı (icarəyə) götürüldükdə və ya zəmanət verildikdə. İnsan kifayət qədər əsası olduqda müəyyən haqları tələb etdiyi hallarda, o, demək olar ki, məcburidir və şəraitdən bu və ya başqa dərəcədə asılı olaraq arzuedilən də hesab edilə bilər. Bütün hallarda müqavilənin yazılı formada tərtib edilməsi hər iki tərəfin hüquqlarının qorunmasını təmin edən ən mühüm amillərdən biri hesab olunur, çünki heç kimin unutqanlıqdan və səhvlərdən zəmanəti yoxdur və məhz bu vasitə ilə Allahdan qorxmayan fırıldaqçılardan qorunmaq mümkündür.\n\nFövqəluca Allah katiblərə hər iki tərəfin götürdüyü öhdəliyi, tərəflərdən birinə, qohumluğuna və ya başqa səbəbə görə, güzəşt etməyərək və digər tərəfin haqqını, düşmənçilik üzündən və ya başqa səbəbə görə, tapdalamayaraq, ədalətlə yazmağı tapşırır.\n\nMüqavilələrin yazılı formada tərtib edilməsi ən bəyənilən əməllərdən biridir və hər iki tərəfə qarşı yaxşılıq etmək kimi sayılır. Bu, hər iki tərəfin haqlarının qorunmasına səbəb olur və onları əlavə öhdəliklərdən azad edir və buna görə də katib öz vəzifəsini vicdanla yerinə yetirməlidir ki, öz mükafatından zövq ala bilsin.\n\nKatib öz vəzifəsini düzgün və ədalətlə yerinə yetirə bilən və öz ədalətliliyi ilə tanınmış insan olmalıdır. Əgər bir adam doğru-dürüst müqavilə tərtib etməyi bacarmırsa, onda öz vəzifəsini yerinə yetirə bilməz; əgər o ədalətli insan deyilsə, etibara və ətrafındakıların hörmətinə layiq deyilsə, onda onun tərtib etdiyi müqavilə də insanlar tərəfindən qəbul edilməyəcək və tərəflərə öz hüquqlarını qorumağa kömək etməyəcəkdir.\n\nKatibin ədalətliliyinə onun öz fikirlərini savadlı ifadə etmək, müxtəlif müqavilələrin tərtibatında zəruri olan terminologiyadan istifadə etmək bacarığı da əlavə olunmalıdır. Bu zaman adət və ənənəvi qaydalara riayət edilməsinə mühüm yer verilir.\n\nMüqavilələrin yazılı formada tərtib edilməsi Allahın Öz qullarına göstərdiyi lütfüdür və onlar bunsuz öz dini və dünyəvi vəzifələrini qüsursuz yerinə yetirə bilməzlər. Əgər Allah insana müqavilələri savadlı tərtib etmək bacarığı öyrədibsə, deməli ona böyük mərhəmət göstərmişdir və buna görə Allaha layiqincə minnətdarlığını bildirmək üçün, o, başqa insanlara kömək etməli, onlar üçün müqavilələr tərtib etməli və onlara belə bir xidmət göstərməkdən boyun qaçırmamalıdır. Buna görə, katiblərə müqavilələr tərtib etməkdən boyun qaçırmamaq əmr edilmişdir, çünki bu bacarığı onlara Allah öyrətmişdir.\n\nKatib, digər tərəf qarşısında maddi öhdəliklər daşıyan şəxsi, əgər o, öz öhdəliklərini aydın ifadə edə bilirsə, tanıdığını qeyd etməlidir. Əgər o, azyaşlı, ağıl zəifliyi, dəliliyi, lallığı və ya bacarıqsız olması səbəblərinə görə bunu edə bilmirsə, onun əvəzinə müqaviləni qəyyumu yazdırmalıdır və o, müqavilə bağlanmasında məsuliyyət daşıyan şəxs rolunda çıxış edir.\n\nTanıma (təsdiq etmə), insanların hüquqlarının təsdiq olunması vasitəsi kimi mühüm şərtlərdən biridir və buna görə Fövqəluca Allah katiblərə məhz maddi məsuliyyət daşıyan tərəfləri tanıdığını yazmağı əmr edir.\n\nƏgər insan azyaşlılığına, ağıl zəifliyinə, dəliliyinə və ya başqa səbəblərə görə tam məsuliyyət daşımaq qabiliyyətinə malik deyilsə, onda onun adından qəyyumu çıxış etməlidir.\n\nQəyyum öz himayəsi altında olanın hüquq və vəzifələrinin tanınmasının tələb edildiyi bütün hallarda onun adından çıxış etməlidir.\n\nƏgər insan başqa bir şəxsi öz vəkili təyin edirsə və ya ona insanlarla qarşılıqlı münasibətlərinin tənzimlənməsində müəyyən səlahiyyətlər verirsə, onda onun səlahiyyətli nümayəndəsinin sözləri məqbul sayılır, çünki o, ona səlahiyyət vermiş şəxsin adından çıxış edir. Əgər qəyyumlara, tam məsuliyyət daşımaq qabiliyyəti olmayanların adından danışmağa icazə verilirsə, onda belə icazə, öz iradəsi ilə müəyyən səlahiyyət verən şəxslərin səlahiyyətli nümayəndələrinə də verilir. Belə səlahiyyətli nümayəndələrin sözləri qəbul edilir və hüquqi qüvvəyə malik olur, fikir ayrılığı yarandıqda isə, səlahiyyət verənlərdən daha çox, onların səlahiyyətli şəxslərinə üstünlük verilir.\n\nMaddi məsuliyyət daşıyan insan müqaviləni və ya razılaşmanı yazdırarkən Allahdan qorxmalıdır və digər tərəfin hüquqlarını məhdudlaşdırmamalı, öz öhdəliklərinin kəmiyyət və keyfiyyət göstəricilərini azaltmamalı və müqavilənin şərtlərini təhrif etməməlidir. Əksinə, o, digər tərəf qarşısında öz öhdəliklərini tam təsdiq etməli, eynilə də digər tərəf onun qarşısında öz öhdəliklərini tam təsdiq etməlidir. Tərəflər belə etmədikdə, onlar çəkidə aldadanlar və fırıldaqçılar sırasına düşürlər.\n\nMüsəlmanlar öz öhdəliklərini, hətta bu öhdəliklər ətrafdakılar tərəfindən qeyd olunmasa da, təsdiq etməlidirlər. Belə davranış – təqvalılığın ən şərəfli göstəricisidir. Əgər insan, digər tərəfin qeyd etmədiyi üçün yadında saxlamadığı, öz öhdəliyi haqqında xəbər vermirsə, bu onun qüsurluluğuna və təqvalılığının natamamlığına dəlalət edir.\n\nMüsəlmanlar ticarət əqdləri bağlayarkən şahid çağırmalıdırlar. Borc öhdəliklər haqqında müqavilələrin bağlanması şahidlərin iştirakına dair müddəa, belə müqavilələrin yazılı formada tərtib edilməsinə dair, artıq şərh etdiyimiz, müddəaya bənzərdir, çünki əslində onların tərtib edilməsində şahidlik qeyd olunur. Nağd sövdələşmələrə gəldikdə isə, onlar yaxşı olar ki, şahidlərin iştirakı ilə bağlansın, amma bu zaman yazılı müqavilələr tərtib edilməyə də bilər, çünki nağd alver geniş yayılmışdır və yazılı müqavilələrin hər dəfə tərtib edilməsi yorucudur.\n\nŞahidlər iki nəfər ədalətli kişi olmalıdır. Əgər onları tapmaq mümkün deyil və ya çətindirsə, onda şahidlər bir kişi və iki qadın ola bilər. Bu, istər ticarət əqdlərinin və ya borc öhdəlikləri haqqında müqavilələrin bağlanması olsun, istərsə də onların şərtləri ilə və ya sənədlərlə bağlı rəsmiləşdirilmələr olsun, insanlar arasında bütün qarşılıqlı münasi-bətlərə şamil edilir.\n\nBurada belə bir məsələ çıxa bilər, şərh etdiyimiz gözəl ayə iki kişinin və ya bir kişinin və iki qadının şahidliyini tələb etdiyi halda, niyə Muhəmməd Peyğəmbər (s.ə.s.) andla təsdiq edilmiş bir şəhadətin əsasında qərar qəbul edirdi? İş orasındadır ki, bu gözəl ayədə Yaradan qullarını öz hüquqlarını qorumaq haqqında qayğı çəkməyə çağırır və bunun ən kamil və etibarlı formasını xatırladır, lakin bu ayə heç də Peyğəmbərin (s.ə.s.) bir nəfərin andı ilə təsdiq olunmuş şahidliyinə əsaslanan qərarına müxalif deyil. Hüquqların qorunması məsələsinə gəldikdə isə, əqdlərin bağlanması ərəfəsində hər iki tərəf ən mükəmməl ehtiyat tədbirləri qəbul etməlidirlər. Mülki iddiaların həlli zamanı isə, onların araşdırılmasında ən inandırıcı dəlillər və sübutlar əsas götürülür.\n\nİki qadının şahidliyi bir kişinin şahidliyinə ancaq dünyəvi məsələlərdə bərabərdir. Dini məsələlərdə isə, məsələn, hədislərin ötürülməsi və ya ictihad məsələlərində onlarda bir qadının şahidliyi bir kişinin şahidliyinə bərabərdir və bu iki şərait arasında fərq aydındır.\n\nFövqəluca Allah bir kişinin şəhadətinin iki qadının şəhadətinə bərabər olmasının səbəbini göstərir. Bu ondan ibarətdir ki, qadınlar çox vaxt zəif yaddaşa malik olduqları halda, kişilərin isə yaddaşı yaxşı olur.\n\nƏgər bir şahid hadisəni yaddan çıxartdıqda, ikinci şahid isə onu onun yadına saldıqda, əgər ona xatırladıldıqdan sonra hadisəni yaddaşında bərpa edirsə, belə unutqanlıq şahidin əhəmiyyətini azaltmır. Ayədən aydın olur ki, bir şahid qadın yanıldıqda, ikinci qadın hadisəni onun yadına salmalıdır. Həmçinin hadisəni unutduqdan bir qədər sonra heç kəsin xatırlatması olmadan yadına salmış adamın şəhadəti qəbul edilməlidir, çünki şahidlik hadisədən xəbərdar və əmin olmağa istinad etməlidir.\n\nBiz indicə qeyd etdiyimiz kimi, şəhadət xəbərdar və əmin olmağa istinad etməlidir və şübhələr üzərində qurula bilməz və əgər şahid öz dediklərinə şübhə edirsə, ona ifadə vermək qadağan edilir. Hətta əgər bir adam müəyyən ifadələr verməyə meyl edirsə də, o ona ancaq dəqiq məlum olan şeylər haqqında şahidlik etməlidir.\n\nŞahid, şəhadət vermək məqsədilə dəvət edildikdə ifadə verməkdən boyun qaçırmaq haqqına malik deyil, özü də şahidlik etmək ləyaqətli əməl sayılır, çünki Allah möminlərə belə etməyi əmr etmiş və bunun faydası haqqında xəbər vermişdir.\n\nKatibləri və şahidləri onlar üçün əlverişli olmayan vaxtda və onlara zərər vura bilən şəraitdə vəzifələrini yerinə yetirməyə çağırmaqla onlara zərər vermək qadağan edilmişdir. Məsuliyyət daşıyan tərəflərin də katiblərə və şahidlərə zərər vurmaq haqqı yoxdur, katib və şahidlər də, öz növbəsində, məsuliyyət daşıyan tərəflərə və ya onlardan birinə zərər vurmamalıdırlar. Buradan aydın olur ki, əgər müqavilələrin və bağlaşmaların yazılı formada tərtib edilməsi və şahid kimi ifadə vermək zərərli olarsa, insanlar katib və şahid vəzifələrini yerinə yetirməkdən boyun qaçırarlar.\n\nFövqəluca Allah qeyd edir ki, müsəlmanlar xeyirxahlıq edən şəxslərə zərər verməməlidirlər və onları öhdəsindən gələ bilməyəcəkləri işlə çətinliyə salmamalıdırlar. Fövqəluca Allah buyurur: “Yaxşılığın əvəzi ancaq yaxşılıq deyilmi?” (Rəhman, 55\u002F60). Qaldı ki, yaxşılıq edənlərə, onlar öz vəzifələrini ən mükəmməl surətdə yerinə yetirməli və insanları onlara göstərdikləri xidmətə görə minnətçi etməməli, nə sözləri və nə də işləri ilə onları incitməməlidirlər, çünki əks halda əməlləri xeyirxah əməl sayıla bilməz.\n\nKatib və şahidlər göstərdikləri xidmətə görə mükafat almaq haqqına malik deyillər, çünki Allah qullarına müqavilələri yazmaq və şahidlik etmək vəzifəsi tapşırdığı halda, göstərdikləri belə xidmətlərə görə muzd almaq müqavilə və saziş bağlayan tərəflərə zərər vurardı.\n\nFövqəluca Allah Onun bu şərəfli nəsihətlərini qüsursuz yerinə yetirən qullarının diqqətini əldə edəcəkləri böyük faydaya yönəldir. Onlar öz haqlarını saxlaya, ədalətə riayət edə, mübahisələrdən və qarşılıqlı iddialardan qurtula, unutqanlıqdan və huşsuzluqdan sığortalana bilərlər. Məhz buna görə, Allah bildirir ki, nazil edilmiş hökmlərə riayət edilməsi Onun qarşısında daha ədalətli, şahidlik üçün daha inandırıcı və şübhələrdən çəkinmək üçün yaxşı olardı. İnsanlar bu məsələlərdə, həqiqətən də, böyük ehtiyac duyurlar.\n\nMüqavilələrin yazılı formada tərtib edilməsi qaydalarının öyrənilməsi dini məsələlərə aiddir, çünki bu qabiliyyət imanı qoruyub saxlamağa və dünyəvi rahatlığı təmin etməyə və həmçinin ətrafdakılara xidmət göstərməyə imkan verir.\n\nƏgər Allah bir insana, başqa insanların ehtiyacı olduğu xüsusi bir qabiliyyət bəxş edirsə, buna görə Ona layiqincə minnətdarlıq bildirmək üçün, həmin insan öz bacarığından Onun qullarının xeyri üçün istifadə edərək, onların ehtiyaclarını ödəməlidir. Belə bir nəticəyə ona görə gəlmək olur ki, yazılı şəkildə müqavilələrin tərtib edilməsindən yayınmanın qadağan olunmasından o saat sonra, Allah katiblərə xatırladır ki, məhz O, onlara düzgün müqavilə tərtib etməyi öyrətmişdir. Hərçənd belə xidmət göstərilməsi onların vəzifəsi olsa da, onlar öz qardaşlarının ehtiyaclarını yerinə yetirdikcə, Allah da onların ehtiyaclarını mütləq təmin edəcəkdir.\n\nŞahidlərə və katiblərə zərər vurmaq günahdır və bu, Allahın dediklərinə qulaq asmamaq və Ona itaətsizlik etmək deməkdir. Günahkarlıq özünü az və çox dərəcədə müxtəlif formalarda büruzə verə bilər və ona görə də, O, bu hökmü yerinə yetirməyən dindarları fasiq adlandırmır, ancaq onların günah işlətdiklərini bildirir. İnsan Rəbbinə itaətdən nə qədər uzaqlaşırsa, onun şərəfsizliyi və günahkarlığı da bir o qədər artır.\n\nTəqva bilik əldə etmənin vasitəsidir, çünki Allah Ondan qorxan iman sahibləri olan qullarına təlim verəcəyini vəd edir. Bu məsələyə dair digər ayə daha səciyyəlidir: “Ey iman gətirənlər! Əgər Allahdan qorxsanız, O sizə haqla nahaqqı ayırd etmə bacarığı verər, günahlarınızdan keçər və sizi bağışlayar. Allah böyük lütf sahibidir” (Ənfal, 8\u002F29).\n\nƏldə edilən faydalı biliklərə təkcə ibadət ayinləri ilə bağlı dini məsələlərin öyrənilməsi deyil, habelə insanlar arasında qarşılıqlı münasibətlərlə bağlı olan dünyəvi elmlərin öyrənilməsi də daxildir və bu ona görədir ki, Allah qullarının bütün dini və dünyəvi işləri haqqında qayğı çəkir və buna görə də Onun Müqəddəs Kitabında hər cür məsələlər öz izahını tapmışdır.\n\n* Yəni, İbrahim (ə.) onları çağıranda tanıyıb yanına gəlsinlər. (F.S.)",{"from":1698,"to":1698,"text":2329},"Bu ayədən çoxsaylı faydalı nəticələr çıxartmaq olar.\n\nƏqdlər və müqavilələr bağlanarkən girov götürmək və zəmanət tələb etməyə icazə verilir ki, bunlar da, öz növbəsində, qula, tərəflərin kimliyindən – mömin və ya günahkar, etibarlı insan və ya əhdini pozan fırıldaqçı olmasından asılı olmayaraq, ona çatacaq haqqı almağa imkan verir. Belə zəmanətlər insanlara öz hüquqlarını qorumağa imkan verir və mübahisələri aradan qaldırır.\n\nƏn yaxşı zəmanət – götürülməsi mümkün olan girovdur. Lakin bu hələ o demək deyildir ki, götürülməsi və aparılması mümkün olmayan girov qanuni qüvvəsi olmayan girovdur. Fövqəluca Allah ələ götürülməsi mümkün olan girovu xatırladaraq izah edir ki, girovu ələ götürmək mümkün olarsa, onda o, insanın hüquqlarının qorunmasının ən etibarlı zəmanətidir. Lakin onu ələ almaq mümkün olmadıqda, belə girovun zəmanəti mükəmməl sayılmır.\n\nAlınıb götürülən girovun müəyyən edilməsi haqqında hökm təsdiq edir ki, girov qoyanla girov saxlayanın arasında borc və girovla əlaqədar mübahisə yarandıqda, son söz girov saxlayana məxsus olur, çünki onun haqqı daha çoxdur və bunun səbəbi də onun əlində qalan girovun onun hüquqlarının zəmanəti olmasıdır. Əgər son qərar ona məxsus olmasaydı, katibin və şahidlərin olmadığı bir şəraitdə, girovsaxlayanın hüquqlarının qorunmasına zəmanət verilə bilməzdi.\n\nTərəflər bir-birilərinə etibar etdikdə, onların hüquqlarını qoruyan zəmanət və şahidlər olmadan, müqavilə bağlamağa icazə verilir. Lakin belə hallarda onlar Allahdan layiqincə qorxmalıdırlar, çünki əks təqdirdə, almalı olacağından məhrum ola bilər. Məhz buna görə, belə şəraitdə Allah maddi məsuliyyət daşıyan şəxslərə Ondan qorxmağı və ona saxlanmağa verilmiş əmlakı tam qaytarmağı əmr edir.\n\nBir nəfər başqa birisinə, onun dindarlığına və sədaqətliliyinə görə öz əmlakını etibar etdikdə, bu ona böyük şərəfdir və buna görə maddi məsuliyyət daşıyan şəxs ona saxlanmağa etibar edilmiş əmlakı iki səbəbə görə: məhz belə davranmağı əmr etmiş Allahın qarşısında və həm də öz mülkiyyətini saxlamağı etibar edərək ona verənin qarşısında öz borcunu yerinə yetirmək üçün tam qaytarmalıdır.\n\nŞəriət qəti olaraq şahidliyi gizlətməyi qadağan edir və əgər, buna baxmayaraq, insan yenə də bunu edirsə, onda onun qəlbi – orqanizmin ən vacib orqanı – günaha batmışdır. Bu onunla izah edilir ki, şəhadəti gizlətmək yalandan şəhadət verməyə bənzəyir və insanların hüququnun məhdudlaşdırılmasına və onların arasına qarşılıqlı münasibətlərin pozulmasına səbəb olur. Əgər insan belə bir günah iş tutursa, o, öz əməlinə görə məsuliyyət daşıyır, bu əməl digər tərəf qarşısında maddi məsuliyyət daşıyan şəxsin əməlidir.\n\nQeyd etmək lazımdır ki, girov götürməyə həm səfər zamanı və həm də daimi yaşayış yerində icazə verilir. Lakin şərh etdiyimiz ayədə ancaq səfər zamanı girovdan bəhs edilir, çünki məhz belə şəraitdə insanlar, adətən, katib və şahidlər tapa bilmirlər və girov qoymağa məcbur olurlar. Ayənin sonunda Allah, insanları ləyaqətli əqdlər bağlamaları, zərərli əqdlərdən qorunmaları üçün onları ruhlandırmaq məqsədilə xatırladır ki, qulların bütün hərəkətləri Ona büsbütün məlumdur.",{"from":1702,"to":1702,"text":2331},"Fövqəluca Allah göylərdə və yerdə Özünün hüdudsuz hakimiyyəti və Özünün hər şeyi əhatə edən elmi ilə qullarının açıq-aşkar etdiklərini də və ürəklərində gizlətdiklərini də bildiyini xəbər verir. Allah onları etdikləri əməllərinə görə hökmən cavab verməyə çağıracaq və ancaq kimi istəsə, onu da bağışlayacaq. Bu qullar, Rəbbi qarşısında tövbə edənlər olacaqdır. Bununla əlaqədar Fövqəluca Allah buyurur: “Rəbbiniz ürəklərinizdə olanları çox yaxşı bilir. Əgər əməlisaleh olsanız, bilin ki, həqiqətən də, O, tövbə edənləri Bağışlayandır” (İsra, 17\u002F25). Kimi də istəsə, Qüdrətli Allah əzabverici cəzaya məhkum edəcək. Bu bədbəxtlər, arası kəsilmədən qəlbən və cismən günah işlədərək Allaha itaətdən çıxmış kəslər olacaqlar.\n\nBu ayə, qəlbində pis fikirlər doğan, amma müvafiq əməllər etməyən və onlara uyğun pis sözlər danışmayan insanları Allahın bağışlayacağı haqqında hədislərə zidd deyil. İnsanın qəlbində ona xas olmayan və onun rədd etdiyi müxtəlif pis fikirlər ola bilər. Şərh olunan ayədə insanın qəlbində kök salmış təkcə qəti niyyətlərdən və sifətlərdən söhbət gedir ki, onların yaxşı və ya pis olması mümkündür.\n\nAllah həmçinin bəyan edir ki, O, bütün varlıqlar üzərində hakimiyyət sahibidir və Onun qüdrətinin mükəmməlliyi, istənilən məxluqlarını məsuliyyətə cəlb etməyə, onları layiq olduqları ilə mükafatlandırmağa və ya cəzalandırmağa gücü çatmasında özünü göstərir.",{"from":1706,"to":19,"text":2333},"Peyğəmbərin (s.ə.s.) bir səhih hədisində rəvayət edilir ki, gecə bu iki ayəni oxumaq şərdən qorunmaq üçün bəs edər. Bunun səbəbi isə onların mübarək mənalarındadır. Bu surənin əvvəlki ayələrinin birində Allah insanları imanın bütün əsas müddəalarını qəbul etməyə dəvət edir: “Deyin: “Biz Allaha, bizə nazil olana, İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yaquba və onun nəslinə nazil olana, Musa və İsaya verilənlərə, özlərinin Rəbbi tərəfindən peyğəmbərlərə verilənlərə iman gətirdik. Biz onların arasında fərq qoymuruq. Biz yalnız Ona təslim olanlarıq!” (Bəqərə, 2\u002F136). Allah bu ayədə bildirir ki, Elçi (s.ə.s.) və möminlər dinin bu əsaslarına iman gətirdilər, bütün elçilərə və bütün kitablara iman gətirdilər. Onlar Kitabın bir hissəsini qəbul edib, digər hissəsini inkar edənlərə və ya bəzi elçiləri qəbul edib, digərlərini rədd edənlərə bənzəmədilər. Həqiqətən təhrif olunmuş dinlərin ardıcılları isə məhz belə edirlər.\n\nAllahın Elçisinin (s.ə.s.) adının çəkilməsi ilə yanaşı möminlərin xatırlanması onlar üçün böyük şərəfdir. Bu ona dəlalət edir ki, Allahın Elçisinə (s.ə.s.) aid olan dini hökmlər onun ardıcıllarına da şamil edilir. O, bu hökmləri ən mükəmməl surətdə yerinə yetirmiş və bu sahədə bütün möminləri və hətta Allahın digər elçilərini də ötüb keçmişdir.\n\nSonra, Allah bildirir ki, möminlər belə deyirlər: “Eşitdik və itaət etdik! Ey Rəbbimiz! Səndən bağışlanma diləyirik, dönüş də yalnız Sənədir!” Onlar Peyğəmbərin (s.ə.s.) Quranda və Sünnədə onlara gətirdiklərini bütövlüklə əməl etməyi öhdələrinə götürürlər. Onlar dini qanunları səmimi qəlblə qəbul edərək və can-başla onlara itaət edərək qulaq asırlar, onların sözləri isə Allah qarşısında mütilik ifadə edir və dini vəzifələrini yerinə yetirməkdə onlara kömək göstərilməsi xahişini və fərz hökmləri yerinə yetirərkən yol verdikləri qüsurlarının və törətdikləri günahlarının bağışlanmasını nəzərdə tutur. Onlar Allaha müti halda dua edir və bu dua onlara fayda verir; Fövqəluca Allah Öz Peyğəmbərinin (s.ə.s.) sözü ilə: “Mən bunu artıq etmişəm!” deyə, ona cavab veribdir.\n\nAllah bu duaları, əsasən, hökmən qəbul edir və onları ayrı-ayrı dindarlardan isə bir şərtlə, belə duaların qəbuluna maneə olan amillərin olmaması şərti ilə qəbul edir. Allah müsəlmanları, səhvən və ya unutqanlığı nəticəsində yol verdikləri hərəkətlərə görə məsu- liyyətə çəkmir. Allah İslam şəriətini çox yüksək dərəcədə asanlaşdırmış və müsəlmanları, onlardan əvvəlki millətləri yüklədiyi kimi ağır yüklə və vəzifələrlə yükləmir. Allah müsəl- manlara, onların imkanlarını aşan vəzifələr yerinə yetirməyə hökm verməmiş, xətalarını onlara bağışlamış, onlara rəhm edərək kafirlər üzərində qələbə çalmağı əta etmişdir.\n\nBiz, Fövqəluca Allahdan Onun gözəl adları və sifətləri vasitəsilə, dininin tələblərini yerinə yetirməyi bizə öyrədərkən bizə göstərdiyi mərhəməti vasitəsilə xahiş edirik ki, bu dualarımızı həyata keçirsin, Muhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.s.) vasitəsilə bizə verdiyi vədini icra etsin və bütün mömin müsəlmanların işlərini qaydaya salsın.\n\nBu vəhydən bir sıra mühüm qaydalar çıxır. Onlardan ən birincisinə uyğun olaraq dini vəzifələri asanlaşdırmaq və bütün dini məsələlərdə müsəlmanları sıxıntıdan xilas etmək lazımdır. Digər qayda öyrədir ki, əgər insan ibadət ayinlərinin icrası zamanı Allah qarşısında səhvən və ya unutqanlığı üzündən vəzifələrini pozarsa, bağışlanmağa layiqdir. Əgər bu səbəblərə görə o, vəzifələrini məxluqlar qarşısında pozmuşsa, onda o, alçaldılmağa və qınanmağa layiq sayılmır. Lakin onun səhvi və ya unutqanlığı insanların ölümünə və ya əmlakın məhvinə səbəb olduqda, o, məsuliyyət daşıyır, çünki insanın başqa insanların həyatına və ya əmlakına nə qərəzlə, nə səhvən və nə də unutqanlığı üzündən qəsd etmək haqqı yoxdur."]