[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"suras-meta":3,"sura-25-alikhan":694,"$fz9-xJP-mfUC7jRhZtApre6ySksSPUc6M_Lt99t2gy1w":1043},[4,12,20,27,34,41,48,54,61,68,74,80,86,93,100,107,114,120,127,134,140,147,154,161,168,175,182,189,196,203,210,217,223,230,236,242,248,255,260,266,273,279,286,292,299,304,310,316,322,328,333,339,344,350,356,361,368,374,380,385,390,396,401,407,412,418,424,430,436,441,447,452,458,463,469,474,480,485,490,496,502,508,514,519,525,530,536,542,547,552,558,564,570,575,581,587,592,598,603,608,614,620,626,632,638,644,650,656,662,667,672,677,682,688],{"id":5,"nameAr":6,"nameAz":7,"nameRu":8,"nameEn":9,"nameTransliteration":9,"type":10,"ayahCount":11},1,"سُورَةُ ٱلْفَاتِحَةِ","Əl-Fatihə","Аль-Фатиха","Al-Fatihah","meccan",7,{"id":13,"nameAr":14,"nameAz":15,"nameRu":16,"nameEn":17,"nameTransliteration":17,"type":18,"ayahCount":19},2,"سُورَةُ البَقَرَةِ","Əl-Bəqərə","Аль-Бакара","Al-Baqarah","medinan",286,{"id":21,"nameAr":22,"nameAz":23,"nameRu":24,"nameEn":25,"nameTransliteration":25,"type":18,"ayahCount":26},3,"سُورَةُ آلِ عِمۡرَانَ","Ali-İmran","Али Имран","Ali-Imran",200,{"id":28,"nameAr":29,"nameAz":30,"nameRu":31,"nameEn":32,"nameTransliteration":32,"type":18,"ayahCount":33},4,"سُورَةُ النِّسَاءِ","Ən-Nisa","Ан-Ниса","An-Nisa",176,{"id":35,"nameAr":36,"nameAz":37,"nameRu":38,"nameEn":39,"nameTransliteration":39,"type":18,"ayahCount":40},5,"سُورَةُ المَائـِدَةِ","Əl-Maidə","Аль-Маида","Al-Maidah",120,{"id":42,"nameAr":43,"nameAz":44,"nameRu":45,"nameEn":46,"nameTransliteration":46,"type":10,"ayahCount":47},6,"سُورَةُ الأَنۡعَامِ","Əl-Ənam","Аль-Анам","Al-Anam",165,{"id":11,"nameAr":49,"nameAz":50,"nameRu":51,"nameEn":52,"nameTransliteration":52,"type":10,"ayahCount":53},"سُورَةُ الأَعۡرَافِ","Əl-Əraf","Аль-Араф","Al-Araf",206,{"id":55,"nameAr":56,"nameAz":57,"nameRu":58,"nameEn":59,"nameTransliteration":59,"type":18,"ayahCount":60},8,"سُورَةُ الأَنفَالِ","Əl-Ənfal","Аль-Анфаль","Al-Anfal",75,{"id":62,"nameAr":63,"nameAz":64,"nameRu":65,"nameEn":66,"nameTransliteration":66,"type":18,"ayahCount":67},9,"سُورَةُ التَّوۡبَةِ","Ət-Tövbə","Ат-Тауба","At-Tawbah",129,{"id":69,"nameAr":70,"nameAz":71,"nameRu":72,"nameEn":71,"nameTransliteration":71,"type":10,"ayahCount":73},10,"سُورَةُ يُونُسَ","Yunus","Юнус",109,{"id":75,"nameAr":76,"nameAz":77,"nameRu":78,"nameEn":77,"nameTransliteration":77,"type":10,"ayahCount":79},11,"سُورَةُ هُودٍ","Hud","Худ",123,{"id":81,"nameAr":82,"nameAz":83,"nameRu":84,"nameEn":83,"nameTransliteration":83,"type":10,"ayahCount":85},12,"سُورَةُ يُوسُفَ","Yusuf","Юсуф",111,{"id":87,"nameAr":88,"nameAz":89,"nameRu":90,"nameEn":91,"nameTransliteration":91,"type":18,"ayahCount":92},13,"سُورَةُ الرَّعۡدِ","Ər-Rəd","Ар-Раад","Ar-Rad",43,{"id":94,"nameAr":95,"nameAz":96,"nameRu":97,"nameEn":98,"nameTransliteration":98,"type":10,"ayahCount":99},14,"سُورَةُ إِبۡرَاهِيمَ","İbrahim","Ибрахим","Ibrahim",52,{"id":101,"nameAr":102,"nameAz":103,"nameRu":104,"nameEn":105,"nameTransliteration":105,"type":10,"ayahCount":106},15,"سُورَةُ الحِجۡرِ","Əl-Hicr","Аль-Хиджр","Al-Hijr",99,{"id":108,"nameAr":109,"nameAz":110,"nameRu":111,"nameEn":112,"nameTransliteration":112,"type":10,"ayahCount":113},16,"سُورَةُ النَّحۡلِ","Ən-Nəhl","Ан-Нахль","An-Nahl",128,{"id":115,"nameAr":116,"nameAz":117,"nameRu":118,"nameEn":119,"nameTransliteration":119,"type":10,"ayahCount":85},17,"سُورَةُ الإِسۡرَاءِ","Əl-İsra","Аль-Исра","Al-Isra",{"id":121,"nameAr":122,"nameAz":123,"nameRu":124,"nameEn":125,"nameTransliteration":125,"type":10,"ayahCount":126},18,"سُورَةُ الكَهۡفِ","Əl-Kəhf","Аль-Кахф","Al-Kahf",110,{"id":128,"nameAr":129,"nameAz":130,"nameRu":131,"nameEn":132,"nameTransliteration":132,"type":10,"ayahCount":133},19,"سُورَةُ مَرۡيَمَ","Məryəm","Марьям","Maryam",98,{"id":135,"nameAr":136,"nameAz":137,"nameRu":138,"nameEn":137,"nameTransliteration":137,"type":10,"ayahCount":139},20,"سُورَةُ طه","Ta-Ha","Та Ха",135,{"id":141,"nameAr":142,"nameAz":143,"nameRu":144,"nameEn":145,"nameTransliteration":145,"type":10,"ayahCount":146},21,"سُورَةُ الأَنبِيَاءِ","Əl-Ənbiya","Аль-Анбийа","Al-Anbiya",112,{"id":148,"nameAr":149,"nameAz":150,"nameRu":151,"nameEn":152,"nameTransliteration":152,"type":18,"ayahCount":153},22,"سُورَةُ الحَجِّ","Əl-Həcc","Аль-Хадж","Al-Hajj",78,{"id":155,"nameAr":156,"nameAz":157,"nameRu":158,"nameEn":159,"nameTransliteration":159,"type":10,"ayahCount":160},23,"سُورَةُ المُؤۡمِنُونَ","Əl-Muminun","Аль-Муминун","Al-Muminun",118,{"id":162,"nameAr":163,"nameAz":164,"nameRu":165,"nameEn":166,"nameTransliteration":166,"type":18,"ayahCount":167},24,"سُورَةُ النُّورِ","Ən-Nur","Ан-Нур","An-Nur",64,{"id":169,"nameAr":170,"nameAz":171,"nameRu":172,"nameEn":173,"nameTransliteration":173,"type":10,"ayahCount":174},25,"سُورَةُ الفُرۡقَانِ","Əl-Furqan","Аль-Фуркан","Al-Furqan",77,{"id":176,"nameAr":177,"nameAz":178,"nameRu":179,"nameEn":180,"nameTransliteration":180,"type":10,"ayahCount":181},26,"سُورَةُ الشُّعَرَاءِ","Əş-Şuəra","Аш-Шуара","Ash-Shuara",227,{"id":183,"nameAr":184,"nameAz":185,"nameRu":186,"nameEn":187,"nameTransliteration":187,"type":10,"ayahCount":188},27,"سُورَةُ النَّمۡلِ","Ən-Nəml","Ан-Намль","An-Naml",93,{"id":190,"nameAr":191,"nameAz":192,"nameRu":193,"nameEn":194,"nameTransliteration":194,"type":10,"ayahCount":195},28,"سُورَةُ القَصَصِ","Əl-Qəsəs","Аль-Касас","Al-Qasas",88,{"id":197,"nameAr":198,"nameAz":199,"nameRu":200,"nameEn":201,"nameTransliteration":201,"type":10,"ayahCount":202},29,"سُورَةُ العَنكَبُوتِ","Əl-Ənkəbut","Аль-Анкабут","Al-Ankabut",69,{"id":204,"nameAr":205,"nameAz":206,"nameRu":207,"nameEn":208,"nameTransliteration":208,"type":10,"ayahCount":209},30,"سُورَةُ الرُّومِ","Ər-Rum","Ар-Рум","Ar-Rum",60,{"id":211,"nameAr":212,"nameAz":213,"nameRu":214,"nameEn":215,"nameTransliteration":215,"type":10,"ayahCount":216},31,"سُورَةُ لُقۡمَانَ","Loğman","Лукман","Luqman",34,{"id":218,"nameAr":219,"nameAz":220,"nameRu":221,"nameEn":222,"nameTransliteration":222,"type":10,"ayahCount":204},32,"سُورَةُ السَّجۡدَةِ","Əs-Səcdə","Ас-Саджда","As-Sajdah",{"id":224,"nameAr":225,"nameAz":226,"nameRu":227,"nameEn":228,"nameTransliteration":228,"type":18,"ayahCount":229},33,"سُورَةُ الأَحۡزَابِ","Əl-Əhzab","Аль-Ахзаб","Al-Ahzab",73,{"id":216,"nameAr":231,"nameAz":232,"nameRu":233,"nameEn":234,"nameTransliteration":234,"type":10,"ayahCount":235},"سُورَةُ سَبَإٍ","Səba","Саба","Saba",54,{"id":237,"nameAr":238,"nameAz":239,"nameRu":240,"nameEn":239,"nameTransliteration":239,"type":10,"ayahCount":241},35,"سُورَةُ فَاطِرٍ","Fatir","Фатир",45,{"id":243,"nameAr":244,"nameAz":245,"nameRu":246,"nameEn":245,"nameTransliteration":245,"type":10,"ayahCount":247},36,"سُورَةُ يسٓ","Ya-Sin","Йа Син",83,{"id":249,"nameAr":250,"nameAz":251,"nameRu":252,"nameEn":253,"nameTransliteration":253,"type":10,"ayahCount":254},37,"سُورَةُ الصَّافَّاتِ","Əs-Saffat","Ас-Саффат","As-Saffat",182,{"id":256,"nameAr":257,"nameAz":258,"nameRu":259,"nameEn":258,"nameTransliteration":258,"type":10,"ayahCount":195},38,"سُورَةُ صٓ","Sad","Сад",{"id":261,"nameAr":262,"nameAz":263,"nameRu":264,"nameEn":265,"nameTransliteration":265,"type":10,"ayahCount":60},39,"سُورَةُ الزُّمَرِ","Əz-Zumər","Аз-Зумар","Az-Zumar",{"id":267,"nameAr":268,"nameAz":269,"nameRu":270,"nameEn":271,"nameTransliteration":271,"type":10,"ayahCount":272},40,"سُورَةُ غَافِرٍ","Ğafir","Гафир","Ghafir",85,{"id":274,"nameAr":275,"nameAz":276,"nameRu":277,"nameEn":278,"nameTransliteration":278,"type":10,"ayahCount":235},41,"سُورَةُ فُصِّلَتۡ","Fussilət","Фуссилат","Fussilat",{"id":280,"nameAr":281,"nameAz":282,"nameRu":283,"nameEn":284,"nameTransliteration":284,"type":10,"ayahCount":285},42,"سُورَةُ الشُّورَىٰ","Əş-Şura","Аш-Шура","Ash-Shura",53,{"id":92,"nameAr":287,"nameAz":288,"nameRu":289,"nameEn":290,"nameTransliteration":290,"type":10,"ayahCount":291},"سُورَةُ الزُّخۡرُفِ","Əz-Zuxruf","Аз-Зухруф","Az-Zukhruf",89,{"id":293,"nameAr":294,"nameAz":295,"nameRu":296,"nameEn":297,"nameTransliteration":297,"type":10,"ayahCount":298},44,"سُورَةُ الدُّخَانِ","Əd-Duxan","Ад-Духан","Ad-Dukhan",59,{"id":241,"nameAr":300,"nameAz":301,"nameRu":302,"nameEn":303,"nameTransliteration":303,"type":10,"ayahCount":249},"سُورَةُ الجَاثِيَةِ","Əl-Casiyə","Аль-Джасийа","Al-Jathiyah",{"id":305,"nameAr":306,"nameAz":307,"nameRu":308,"nameEn":309,"nameTransliteration":309,"type":10,"ayahCount":237},46,"سُورَةُ الأَحۡقَافِ","Əl-Əhqaf","Аль-Ахкаф","Al-Ahqaf",{"id":311,"nameAr":312,"nameAz":313,"nameRu":314,"nameEn":315,"nameTransliteration":315,"type":18,"ayahCount":256},47,"سُورَةُ مُحَمَّدٍ","Muhəmməd","Мухаммад","Muhammad",{"id":317,"nameAr":318,"nameAz":319,"nameRu":320,"nameEn":321,"nameTransliteration":321,"type":18,"ayahCount":197},48,"سُورَةُ الفَتۡحِ","Əl-Fəth","Аль-Фатх","Al-Fath",{"id":323,"nameAr":324,"nameAz":325,"nameRu":326,"nameEn":327,"nameTransliteration":327,"type":18,"ayahCount":121},49,"سُورَةُ الحُجُرَاتِ","Əl-Hucurat","Аль-Худжурат","Al-Hujurat",{"id":329,"nameAr":330,"nameAz":331,"nameRu":332,"nameEn":331,"nameTransliteration":331,"type":10,"ayahCount":241},50,"سُورَةُ قٓ","Qaf","Каф",{"id":334,"nameAr":335,"nameAz":336,"nameRu":337,"nameEn":338,"nameTransliteration":338,"type":10,"ayahCount":209},51,"سُورَةُ الذَّارِيَاتِ","Əz-Zariyat","Аз-Зарийат","Adh-Dhariyat",{"id":99,"nameAr":340,"nameAz":341,"nameRu":342,"nameEn":343,"nameTransliteration":343,"type":10,"ayahCount":323},"سُورَةُ الطُّورِ","Ət-Tur","Ат-Тур","At-Tur",{"id":285,"nameAr":345,"nameAz":346,"nameRu":347,"nameEn":348,"nameTransliteration":348,"type":10,"ayahCount":349},"سُورَةُ النَّجۡمِ","Ən-Nəcm","Ан-Наджм","An-Najm",62,{"id":235,"nameAr":351,"nameAz":352,"nameRu":353,"nameEn":354,"nameTransliteration":354,"type":10,"ayahCount":355},"سُورَةُ القَمَرِ","Əl-Qəmər","Аль-Камар","Al-Qamar",55,{"id":355,"nameAr":357,"nameAz":358,"nameRu":359,"nameEn":360,"nameTransliteration":360,"type":18,"ayahCount":153},"سُورَةُ الرَّحۡمَٰن","Ər-Rəhman","Ар-Рахман","Ar-Rahman",{"id":362,"nameAr":363,"nameAz":364,"nameRu":365,"nameEn":366,"nameTransliteration":366,"type":10,"ayahCount":367},56,"سُورَةُ الوَاقِعَةِ","Əl-Vaqiə","Аль-Вакиа","Al-Waqiah",96,{"id":369,"nameAr":370,"nameAz":371,"nameRu":372,"nameEn":373,"nameTransliteration":373,"type":18,"ayahCount":197},57,"سُورَةُ الحَدِيدِ","Əl-Hədid","Аль-Хадид","Al-Hadid",{"id":375,"nameAr":376,"nameAz":377,"nameRu":378,"nameEn":379,"nameTransliteration":379,"type":18,"ayahCount":148},58,"سُورَةُ المُجَادلَةِ","Əl-Mucadilə","Аль-Муджадила","Al-Mujadilah",{"id":298,"nameAr":381,"nameAz":382,"nameRu":383,"nameEn":384,"nameTransliteration":384,"type":18,"ayahCount":162},"سُورَةُ الحَشۡرِ","Əl-Həşr","Аль-Хашр","Al-Hashr",{"id":209,"nameAr":386,"nameAz":387,"nameRu":388,"nameEn":389,"nameTransliteration":389,"type":18,"ayahCount":87},"سُورَةُ المُمۡتَحنَةِ","Əl-Mumtəhinə","Аль-Мумтахана","Al-Mumtahanah",{"id":391,"nameAr":392,"nameAz":393,"nameRu":394,"nameEn":395,"nameTransliteration":395,"type":18,"ayahCount":94},61,"سُورَةُ الصَّفِّ","Əs-Saff","Ас-Сафф","As-Saff",{"id":349,"nameAr":397,"nameAz":398,"nameRu":399,"nameEn":400,"nameTransliteration":400,"type":18,"ayahCount":75},"سُورَةُ الجُمُعَةِ","Əl-Cumuə","Аль-Джумуа","Al-Jumuah",{"id":402,"nameAr":403,"nameAz":404,"nameRu":405,"nameEn":406,"nameTransliteration":406,"type":18,"ayahCount":75},63,"سُورَةُ المُنَافِقُونَ","Əl-Munafiqun","Аль-Мунафикун","Al-Munafiqun",{"id":167,"nameAr":408,"nameAz":409,"nameRu":410,"nameEn":411,"nameTransliteration":411,"type":18,"ayahCount":121},"سُورَةُ التَّغَابُنِ","Ət-Təğabun","Ат-Тагабун","At-Taghabun",{"id":413,"nameAr":414,"nameAz":415,"nameRu":416,"nameEn":417,"nameTransliteration":417,"type":18,"ayahCount":81},65,"سُورَةُ الطَّلَاقِ","Ət-Talaq","Ат-Талак","At-Talaq",{"id":419,"nameAr":420,"nameAz":421,"nameRu":422,"nameEn":423,"nameTransliteration":423,"type":18,"ayahCount":81},66,"سُورَةُ التَّحۡرِيمِ","Ət-Təhrim","Ат-Тахрим","At-Tahrim",{"id":425,"nameAr":426,"nameAz":427,"nameRu":428,"nameEn":429,"nameTransliteration":429,"type":10,"ayahCount":204},67,"سُورَةُ المُلۡكِ","Əl-Mulk","Аль-Мульк","Al-Mulk",{"id":431,"nameAr":432,"nameAz":433,"nameRu":434,"nameEn":435,"nameTransliteration":435,"type":10,"ayahCount":99},68,"سُورَةُ القَلَمِ","Əl-Qələm","Аль-Калам","Al-Qalam",{"id":202,"nameAr":437,"nameAz":438,"nameRu":439,"nameEn":440,"nameTransliteration":440,"type":10,"ayahCount":99},"سُورَةُ الحَاقَّةِ","Əl-Haqqə","Аль-Хакка","Al-Haqqah",{"id":442,"nameAr":443,"nameAz":444,"nameRu":445,"nameEn":446,"nameTransliteration":446,"type":10,"ayahCount":293},70,"سُورَةُ المَعَارِجِ","Əl-Məaric","Аль-Мааридж","Al-Maarij",{"id":448,"nameAr":449,"nameAz":450,"nameRu":451,"nameEn":450,"nameTransliteration":450,"type":10,"ayahCount":190},71,"سُورَةُ نُوحٍ","Nuh","Нух",{"id":453,"nameAr":454,"nameAz":455,"nameRu":456,"nameEn":457,"nameTransliteration":457,"type":10,"ayahCount":190},72,"سُورَةُ الجِنِّ","Əl-Cinn","Аль-Джинн","Al-Jinn",{"id":229,"nameAr":459,"nameAz":460,"nameRu":461,"nameEn":462,"nameTransliteration":462,"type":10,"ayahCount":135},"سُورَةُ المُزَّمِّلِ","Əl-Muzzəmmil","Аль-Муззаммиль","Al-Muzzammil",{"id":464,"nameAr":465,"nameAz":466,"nameRu":467,"nameEn":468,"nameTransliteration":468,"type":10,"ayahCount":362},74,"سُورَةُ المُدَّثِّرِ","Əl-Muddəssir","Аль-Муддассир","Al-Muddaththir",{"id":60,"nameAr":470,"nameAz":471,"nameRu":472,"nameEn":473,"nameTransliteration":473,"type":10,"ayahCount":267},"سُورَةُ القِيَامَةِ","Əl-Qiyamə","Аль-Кийама","Al-Qiyamah",{"id":475,"nameAr":476,"nameAz":477,"nameRu":478,"nameEn":479,"nameTransliteration":479,"type":18,"ayahCount":211},76,"سُورَةُ الإِنسَانِ","Əl-İnsan","Аль-Инсан","Al-Insan",{"id":174,"nameAr":481,"nameAz":482,"nameRu":483,"nameEn":484,"nameTransliteration":484,"type":10,"ayahCount":329},"سُورَةُ المُرۡسَلَاتِ","Əl-Mursəlat","Аль-Мурсалат","Al-Mursalat",{"id":153,"nameAr":486,"nameAz":487,"nameRu":488,"nameEn":489,"nameTransliteration":489,"type":10,"ayahCount":267},"سُورَةُ النَّبَإِ","Ən-Nəbə","Ан-Наба","An-Naba",{"id":491,"nameAr":492,"nameAz":493,"nameRu":494,"nameEn":495,"nameTransliteration":495,"type":10,"ayahCount":305},79,"سُورَةُ النَّازِعَاتِ","Ən-Naziat","Ан-Назиат","An-Naziat",{"id":497,"nameAr":498,"nameAz":499,"nameRu":500,"nameEn":501,"nameTransliteration":501,"type":10,"ayahCount":280},80,"سُورَةُ عَبَسَ","Əbəsə","Абаса","Abasa",{"id":503,"nameAr":504,"nameAz":505,"nameRu":506,"nameEn":507,"nameTransliteration":507,"type":10,"ayahCount":197},81,"سُورَةُ التَّكۡوِيرِ","Ət-Təkvir","Ат-Таквир","At-Takwir",{"id":509,"nameAr":510,"nameAz":511,"nameRu":512,"nameEn":513,"nameTransliteration":513,"type":10,"ayahCount":128},82,"سُورَةُ الانفِطَارِ","Əl-İnfitar","Аль-Инфитар","Al-Infitar",{"id":247,"nameAr":515,"nameAz":516,"nameRu":517,"nameEn":518,"nameTransliteration":518,"type":10,"ayahCount":243},"سُورَةُ المُطَفِّفِينَ","Əl-Mutaffifin","Аль-Мутаффифин","Al-Mutaffifin",{"id":520,"nameAr":521,"nameAz":522,"nameRu":523,"nameEn":524,"nameTransliteration":524,"type":10,"ayahCount":169},84,"سُورَةُ الانشِقَاقِ","Əl-İnşiqaq","Аль-Иншикак","Al-Inshiqaq",{"id":272,"nameAr":526,"nameAz":527,"nameRu":528,"nameEn":529,"nameTransliteration":529,"type":10,"ayahCount":148},"سُورَةُ البُرُوجِ","Əl-Buruc","Аль-Бурудж","Al-Buruj",{"id":531,"nameAr":532,"nameAz":533,"nameRu":534,"nameEn":535,"nameTransliteration":535,"type":10,"ayahCount":115},86,"سُورَةُ الطَّارِقِ","Ət-Tariq","Ат-Тарик","At-Tariq",{"id":537,"nameAr":538,"nameAz":539,"nameRu":540,"nameEn":541,"nameTransliteration":541,"type":10,"ayahCount":128},87,"سُورَةُ الأَعۡلَىٰ","Əl-Əla","Аль-Аля","Al-Ala",{"id":195,"nameAr":543,"nameAz":544,"nameRu":545,"nameEn":546,"nameTransliteration":546,"type":10,"ayahCount":176},"سُورَةُ الغَاشِيَةِ","Əl-Ğaşiyə","Аль-Гашийа","Al-Ghashiyah",{"id":291,"nameAr":548,"nameAz":549,"nameRu":550,"nameEn":551,"nameTransliteration":551,"type":10,"ayahCount":204},"سُورَةُ الفَجۡرِ","Əl-Fəcr","Аль-Фаджр","Al-Fajr",{"id":553,"nameAr":554,"nameAz":555,"nameRu":556,"nameEn":557,"nameTransliteration":557,"type":10,"ayahCount":135},90,"سُورَةُ البَلَدِ","Əl-Bələd","Аль-Балад","Al-Balad",{"id":559,"nameAr":560,"nameAz":561,"nameRu":562,"nameEn":563,"nameTransliteration":563,"type":10,"ayahCount":101},91,"سُورَةُ الشَّمۡسِ","Əş-Şəms","Аш-Шамс","Ash-Shams",{"id":565,"nameAr":566,"nameAz":567,"nameRu":568,"nameEn":569,"nameTransliteration":569,"type":10,"ayahCount":141},92,"سُورَةُ اللَّيۡلِ","Əl-Leyl","Аль-Лайл","Al-Layl",{"id":188,"nameAr":571,"nameAz":572,"nameRu":573,"nameEn":574,"nameTransliteration":574,"type":10,"ayahCount":75},"سُورَةُ الضُّحَىٰ","Əd-Duha","Ад-Духа","Ad-Duha",{"id":576,"nameAr":577,"nameAz":578,"nameRu":579,"nameEn":580,"nameTransliteration":580,"type":10,"ayahCount":55},94,"سُورَةُ الشَّرۡحِ","Əş-Şərh","Аш-Шарх","Ash-Sharh",{"id":582,"nameAr":583,"nameAz":584,"nameRu":585,"nameEn":586,"nameTransliteration":586,"type":10,"ayahCount":55},95,"سُورَةُ التِّينِ","Ət-Tin","Ат-Тин","At-Tin",{"id":367,"nameAr":588,"nameAz":589,"nameRu":590,"nameEn":591,"nameTransliteration":591,"type":10,"ayahCount":128},"سُورَةُ العَلَقِ","Əl-Ələq","Аль-Алак","Al-Alaq",{"id":593,"nameAr":594,"nameAz":595,"nameRu":596,"nameEn":597,"nameTransliteration":597,"type":10,"ayahCount":35},97,"سُورَةُ القَدۡرِ","Əl-Qədr","Аль-Кадр","Al-Qadr",{"id":133,"nameAr":599,"nameAz":600,"nameRu":601,"nameEn":602,"nameTransliteration":602,"type":18,"ayahCount":55},"سُورَةُ البَيِّنَةِ","Əl-Beyyinə","Аль-Баййина","Al-Bayyinah",{"id":106,"nameAr":604,"nameAz":605,"nameRu":606,"nameEn":607,"nameTransliteration":607,"type":18,"ayahCount":55},"سُورَةُ الزَّلۡزَلَةِ","Əz-Zəlzələ","Аз-Залзала","Az-Zalzalah",{"id":609,"nameAr":610,"nameAz":611,"nameRu":612,"nameEn":613,"nameTransliteration":613,"type":10,"ayahCount":75},100,"سُورَةُ العَادِيَاتِ","Əl-Adiyat","Аль-Адийат","Al-Adiyat",{"id":615,"nameAr":616,"nameAz":617,"nameRu":618,"nameEn":619,"nameTransliteration":619,"type":10,"ayahCount":75},101,"سُورَةُ القَارِعَةِ","Əl-Qariə","Аль-Кариа","Al-Qariah",{"id":621,"nameAr":622,"nameAz":623,"nameRu":624,"nameEn":625,"nameTransliteration":625,"type":10,"ayahCount":55},102,"سُورَةُ التَّكَاثُرِ","Ət-Təkasur","Ат-Такасур","At-Takathur",{"id":627,"nameAr":628,"nameAz":629,"nameRu":630,"nameEn":631,"nameTransliteration":631,"type":10,"ayahCount":21},103,"سُورَةُ العَصۡرِ","Əl-Əsr","Аль-Аср","Al-Asr",{"id":633,"nameAr":634,"nameAz":635,"nameRu":636,"nameEn":637,"nameTransliteration":637,"type":10,"ayahCount":62},104,"سُورَةُ الهُمَزَةِ","Əl-Huməzə","Аль-Хумаза","Al-Humazah",{"id":639,"nameAr":640,"nameAz":641,"nameRu":642,"nameEn":643,"nameTransliteration":643,"type":10,"ayahCount":35},105,"سُورَةُ الفِيلِ","Əl-Fil","Аль-Филь","Al-Fil",{"id":645,"nameAr":646,"nameAz":647,"nameRu":648,"nameEn":649,"nameTransliteration":649,"type":10,"ayahCount":28},106,"سُورَةُ قُرَيۡشٍ","Qureyş","Курайш","Quraysh",{"id":651,"nameAr":652,"nameAz":653,"nameRu":654,"nameEn":655,"nameTransliteration":655,"type":10,"ayahCount":11},107,"سُورَةُ المَاعُونِ","Əl-Maun","Аль-Маун","Al-Maun",{"id":657,"nameAr":658,"nameAz":659,"nameRu":660,"nameEn":661,"nameTransliteration":661,"type":10,"ayahCount":21},108,"سُورَةُ الكَوۡثَرِ","Əl-Kövsər","Аль-Каусар","Al-Kawthar",{"id":73,"nameAr":663,"nameAz":664,"nameRu":665,"nameEn":666,"nameTransliteration":666,"type":10,"ayahCount":42},"سُورَةُ الكَافِرُونَ","Əl-Kafirun","Аль-Кафирун","Al-Kafirun",{"id":126,"nameAr":668,"nameAz":669,"nameRu":670,"nameEn":671,"nameTransliteration":671,"type":18,"ayahCount":21},"سُورَةُ النَّصۡرِ","Ən-Nəsr","Ан-Наср","An-Nasr",{"id":85,"nameAr":673,"nameAz":674,"nameRu":675,"nameEn":676,"nameTransliteration":676,"type":10,"ayahCount":35},"سُورَةُ المَسَدِ","Əl-Məsəd","Аль-Масад","Al-Masad",{"id":146,"nameAr":678,"nameAz":679,"nameRu":680,"nameEn":681,"nameTransliteration":681,"type":10,"ayahCount":28},"سُورَةُ الإِخۡلَاصِ","Əl-İxlas","Аль-Ихлас","Al-Ikhlas",{"id":683,"nameAr":684,"nameAz":685,"nameRu":686,"nameEn":687,"nameTransliteration":687,"type":10,"ayahCount":35},113,"سُورَةُ الفَلَقِ","Əl-Fələq","Аль-Фаляк","Al-Falaq",{"id":689,"nameAr":690,"nameAz":691,"nameRu":692,"nameEn":693,"nameTransliteration":693,"type":10,"ayahCount":42},114,"سُورَةُ النَّاسِ","Ən-Nas","Ан-Нас","An-Nas",{"sura":695,"meta":928},{"id":169,"nameAr":170,"nameAz":171,"nameRu":172,"nameEn":173,"nameTransliteration":173,"type":10,"ayahCount":174,"ayahs":696},[697,700,703,706,709,712,715,718,721,724,727,730,733,736,739,742,745,748,751,754,757,760,763,766,769,772,775,778,781,784,787,790,793,796,799,802,805,808,811,814,817,820,823,826,829,832,835,838,841,844,847,850,853,856,859,862,865,868,871,874,877,880,883,886,889,892,895,898,901,904,907,910,913,916,919,922,925],{"number":5,"arabic":698,"translation":699},"بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ تَبَارَكَ ٱلَّذِى نَزَّلَ ٱلْفُرْقَانَ عَلَىٰ عَبْدِهِۦ لِيَكُونَ لِلْعَٰلَمِينَ نَذِيرًا","Aləmləri xəbərdar etməsindən ötrü Öz quluna Furqanı (Quranı) nazil edən Allah necə də xeyirxahdır!",{"number":13,"arabic":701,"translation":702},"ٱلَّذِى لَهُۥ مُلْكُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًۭا وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ شَرِيكٌۭ فِى ٱلْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَىْءٍۢ فَقَدَّرَهُۥ تَقْدِيرًۭا","Göylərin və yerin səltənəti Ona məxsusdur. O, Özünə oğul götürməmişdir və səltənətində də şəriki olan yoxdur. O, bütün şeyləri xəlq etmiş və onlara münasib bir biçim vermişdir.",{"number":21,"arabic":704,"translation":705},"وَٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِهِۦٓ ءَالِهَةًۭ لَّا يَخْلُقُونَ شَيْـًۭٔا وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَلَا يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ ضَرًّۭا وَلَا نَفْعًۭا وَلَا يَمْلِكُونَ مَوْتًۭا وَلَا حَيَوٰةًۭ وَلَا نُشُورًۭا","Kafirlər isə Onun əvəzinə heç nəyə fayda verməyən, həm də özləri yaradılan, özlərinə nə bir zərər, nə də bir xeyir verməyə qadir olmayan, öldürməyə, həyat verməyə və yenidən diriltməyə qüdrəti olmayanları özlərinə məbud götürdülər.",{"number":28,"arabic":707,"translation":708},"وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓا۟ إِنْ هَٰذَآ إِلَّآ إِفْكٌ ٱفْتَرَىٰهُ وَأَعَانَهُۥ عَلَيْهِ قَوْمٌ ءَاخَرُونَ ۖ فَقَدْ جَآءُو ظُلْمًۭا وَزُورًۭا","Kafirlər: “Bu, Muhəmmədin uydurduğu yalandan başqa bir şey deyildir. Ona bu işdə başqa adamlar da kömək etmişlər”– dedilər. Beləcə, onlar haqsızlığa və iftiraya yol verdilər.",{"number":35,"arabic":710,"translation":711},"وَقَالُوٓا۟ أَسَٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ ٱكْتَتَبَهَا فَهِىَ تُمْلَىٰ عَلَيْهِ بُكْرَةًۭ وَأَصِيلًۭا","Onlar: “Bu, keçmişdəkilərin nağıllarıdır. O bunları başqasına yazdırmışdır. Bunlar səhər-axşam onun özünə oxunur”– dedilər.",{"number":42,"arabic":713,"translation":714},"قُلْ أَنزَلَهُ ٱلَّذِى يَعْلَمُ ٱلسِّرَّ فِى ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۚ إِنَّهُۥ كَانَ غَفُورًۭا رَّحِيمًۭا","De: “Onu göylərdə və yerdə olan sirləri bilən Allah nazil etmişdir. Həqiqətən, O, Bağışlayandır, Rəhmlidir!”",{"number":11,"arabic":716,"translation":717},"وَقَالُوا۟ مَالِ هَٰذَا ٱلرَّسُولِ يَأْكُلُ ٱلطَّعَامَ وَيَمْشِى فِى ٱلْأَسْوَاقِ ۙ لَوْلَآ أُنزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌۭ فَيَكُونَ مَعَهُۥ نَذِيرًا","Onlar dedilər: “Bu necə elçidir ki, yemək yeyir, bazarları gəzib dolaşır? Nə üçün ona özü ilə birlikdə xəbərdarlıq edən bir mələk göndərilmədi?",{"number":55,"arabic":719,"translation":720},"أَوْ يُلْقَىٰٓ إِلَيْهِ كَنزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُۥ جَنَّةٌۭ يَأْكُلُ مِنْهَا ۚ وَقَالَ ٱلظَّٰلِمُونَ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًۭا مَّسْحُورًا","Niyə ona bir xəzinə verilmədi? Niyə meyvəsindən yeyib dolanmasından ötrü bir bağı olmadı?” Zalımlar: “Siz ancaq sehrlənmiş bir adamın ardınca gedirsiniz”– dedilər.",{"number":62,"arabic":722,"translation":723},"ٱنظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا۟ لَكَ ٱلْأَمْثَٰلَ فَضَلُّوا۟ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًۭا","Gör sənə aid hansı məsəlləri çəkdilər! Onlar haqq yoldan azdılar və bir daha o yolu tapa bilməyəcəklər!",{"number":69,"arabic":725,"translation":726},"تَبَارَكَ ٱلَّذِىٓ إِن شَآءَ جَعَلَ لَكَ خَيْرًۭا مِّن ذَٰلِكَ جَنَّٰتٍۢ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُ وَيَجْعَل لَّكَ قُصُورًۢا","İstəsə, sənin üçün onların dediklərindən daha xeyirlisini, ağacları altından çaylar axan Cənnət bağlarını yaradan, sənin üçün qəsrlər inşa edə bilən Allah necə də xeyirxahdır.",{"number":75,"arabic":728,"translation":729},"بَلْ كَذَّبُوا۟ بِٱلسَّاعَةِ ۖ وَأَعْتَدْنَا لِمَن كَذَّبَ بِٱلسَّاعَةِ سَعِيرًا","Lakin onlar Qiyamət Saatını da yalan saydılar. Biz də onu yalan sayanlardan ötrü yandırıb-yaxan bir od hazırladıq.",{"number":81,"arabic":731,"translation":732},"إِذَا رَأَتْهُم مِّن مَّكَانٍۭ بَعِيدٍۢ سَمِعُوا۟ لَهَا تَغَيُّظًۭا وَزَفِيرًۭا","Onlar Cəhənnəm odunu uzaq məsafədən gördükdə belə onun necə qəzəblə qaynamasını duyacaq və xışıltısını eşidəcəklər.",{"number":87,"arabic":734,"translation":735},"وَإِذَآ أُلْقُوا۟ مِنْهَا مَكَانًۭا ضَيِّقًۭا مُّقَرَّنِينَ دَعَوْا۟ هُنَالِكَ ثُبُورًۭا","Onlar əlləri boynunda bağlı halda Cəhənnəmin dar bir yerinə atıldıqları zaman ölüm diləyərlər.",{"number":94,"arabic":737,"translation":738},"لَّا تَدْعُوا۟ ٱلْيَوْمَ ثُبُورًۭا وَٰحِدًۭا وَٱدْعُوا۟ ثُبُورًۭا كَثِيرًۭا","Onlara deyilər: “Bu gün özünüzə bir ölüm deyil, çoxlu-çoxlu ölümlər istəyin!”",{"number":101,"arabic":740,"translation":741},"قُلْ أَذَٰلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ ٱلْخُلْدِ ٱلَّتِى وُعِدَ ٱلْمُتَّقُونَ ۚ كَانَتْ لَهُمْ جَزَآءًۭ وَمَصِيرًۭا","De: “Bu yaxşıdır, yoxsa müttəqilərə bir mükafat və dönüş yeri olaraq vəd edilən Əbədiyyət bağı?”",{"number":108,"arabic":743,"translation":744},"لَّهُمْ فِيهَا مَا يَشَآءُونَ خَٰلِدِينَ ۚ كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ وَعْدًۭا مَّسْـُٔولًۭا","Onlardan ötrü orada istədikləri hər şey vardır. Onlar orada əbədi qalacaqlar. Bu, sənin Rəbbinin Öz öhdəsinə götürdüyü və yerinə yetirilməsi arzu olunan bir vəddir.",{"number":115,"arabic":746,"translation":747},"وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَيَقُولُ ءَأَنتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِى هَٰٓؤُلَآءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا۟ ٱلسَّبِيلَ","O gün Allah onları və onların Allahdan başqa sitayiş etdiklərinin hamısını məhşər ayağında cəm edərək deyəcək: “Mənim bu qullarımı haqq yoldan sizmi azdırdınız, yoxsa onlar özləri azdılar?”",{"number":121,"arabic":749,"translation":750},"قَالُوا۟ سُبْحَٰنَكَ مَا كَانَ يَنۢبَغِى لَنَآ أَن نَّتَّخِذَ مِن دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَآءَ وَلَٰكِن مَّتَّعْتَهُمْ وَءَابَآءَهُمْ حَتَّىٰ نَسُوا۟ ٱلذِّكْرَ وَكَانُوا۟ قَوْمًۢا بُورًۭا","Onlar deyəcəklər: “Sən pak və müqəddəssən! Sənin əvəzinə özümüzə başqa himayədarlar götürmək bizə yaraşmaz. Lakin Sən onlara və atalarına o qədər firavanlıq nəsib etdin ki, axırda Zikri də yaddan çıxartdılar və məhvə məhkum olunmuş bir zümrəyə çevrildilər”.",{"number":128,"arabic":752,"translation":753},"فَقَدْ كَذَّبُوكُم بِمَا تَقُولُونَ فَمَا تَسْتَطِيعُونَ صَرْفًۭا وَلَا نَصْرًۭا ۚ وَمَن يَظْلِم مِّنكُمْ نُذِقْهُ عَذَابًۭا كَبِيرًۭا","Kafirlərə deyiləcəkdir: “Onlar sizin dediklərinizi təkzib etdilər. Artıq siz nə əzabı özünüzdən dəf edər, nə də başqa bir əlacınız qalmamışdır. Zülm edənlərinizə böyük bir əzab daddıracağıq”.",{"number":135,"arabic":755,"translation":756},"وَمَآ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ ٱلْمُرْسَلِينَ إِلَّآ إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ ٱلطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِى ٱلْأَسْوَاقِ ۗ وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍۢ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ ۗ وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًۭا","Səndən öncəki elçilərimiz də yemək yeyər, bazarları gəzib dolanardılar. Sizin bəzilərinizi digərlərinizlə sınaqdan keçirtdik ki, görək səbir edə biləcəksinizmi? Sənin Rəbbin Görəndir.",{"number":141,"arabic":758,"translation":759},"۞ وَقَالَ ٱلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَآءَنَا لَوْلَآ أُنزِلَ عَلَيْنَا ٱلْمَلَٰٓئِكَةُ أَوْ نَرَىٰ رَبَّنَا ۗ لَقَدِ ٱسْتَكْبَرُوا۟ فِىٓ أَنفُسِهِمْ وَعَتَوْ عُتُوًّۭا كَبِيرًۭا","Bizimlə qarşılaşacaqlarını güman etməyənlər dedilər: “Nə üçün bizə mələklər göndərilmədi? Niyə biz Rəbbimizi görmürük?” Onlar özləri haqqında yüksək fikirdə oldular və böyük üsyankarlıq etdilər.",{"number":148,"arabic":761,"translation":762},"يَوْمَ يَرَوْنَ ٱلْمَلَٰٓئِكَةَ لَا بُشْرَىٰ يَوْمَئِذٍۢ لِّلْمُجْرِمِينَ وَيَقُولُونَ حِجْرًۭا مَّحْجُورًۭا","Məhz mələkləri görəcəkləri gün günahkarlara heç bir müjdə olmayacaqdır. Mələklər deyəcəklər: “Cənnətə girməyiniz qadağandır, qadağan!”",{"number":155,"arabic":764,"translation":765},"وَقَدِمْنَآ إِلَىٰ مَا عَمِلُوا۟ مِنْ عَمَلٍۢ فَجَعَلْنَٰهُ هَبَآءًۭ مَّنثُورًا","Biz onların etdikləri əməllərə baxdıqdan sonra onları sovrulmuş toz dənəciklərinə çevirərik.",{"number":162,"arabic":767,"translation":768},"أَصْحَٰبُ ٱلْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌۭ مُّسْتَقَرًّۭا وَأَحْسَنُ مَقِيلًۭا","Həmin gün Cənnət sakinlərinin qalacağı yer daha lətafətli və istirahət edəcəyi yer daha gözəl olacaqdır.",{"number":169,"arabic":770,"translation":771},"وَيَوْمَ تَشَقَّقُ ٱلسَّمَآءُ بِٱلْغَمَٰمِ وَنُزِّلَ ٱلْمَلَٰٓئِكَةُ تَنزِيلًا","Həmin gün göy buludla parçalanacaq və mələklər yerə endiriləcəkdir.",{"number":176,"arabic":773,"translation":774},"ٱلْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ ٱلْحَقُّ لِلرَّحْمَٰنِ ۚ وَكَانَ يَوْمًا عَلَى ٱلْكَٰفِرِينَ عَسِيرًۭا","Həmin gün gerçək hökm vermək ancaq Mərhəmətli Allaha məxsusdur. O, kafirlər üçün çətin bir gün olacaqdır.",{"number":183,"arabic":776,"translation":777},"وَيَوْمَ يَعَضُّ ٱلظَّالِمُ عَلَىٰ يَدَيْهِ يَقُولُ يَٰلَيْتَنِى ٱتَّخَذْتُ مَعَ ٱلرَّسُولِ سَبِيلًۭا","Həmin gün zalım kimsə barmaqlarını dişləyərək deyəcəkdir: “Kaş ki, mən Peyğəmbərin yolunu tutub gedəydim!",{"number":190,"arabic":779,"translation":780},"يَٰوَيْلَتَىٰ لَيْتَنِى لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًۭا","Vay halıma! Kaş ki, filankəslə dost olmayaydım!",{"number":197,"arabic":782,"translation":783},"لَّقَدْ أَضَلَّنِى عَنِ ٱلذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَآءَنِى ۗ وَكَانَ ٱلشَّيْطَٰنُ لِلْإِنسَٰنِ خَذُولًۭا","Çünki Zikr (Quran) mənə çatdıqdan sonra o məni ondan uzaqlaşdırdı”. Həqiqətən, şeytan insanı tənha qoyub qaçandır.",{"number":204,"arabic":785,"translation":786},"وَقَالَ ٱلرَّسُولُ يَٰرَبِّ إِنَّ قَوْمِى ٱتَّخَذُوا۟ هَٰذَا ٱلْقُرْءَانَ مَهْجُورًۭا","Peyğəmbər: “Ey Rəbbim! Qövmüm bu Quranı tərk etdi!”– deyəcək.",{"number":211,"arabic":788,"translation":789},"وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِىٍّ عَدُوًّۭا مِّنَ ٱلْمُجْرِمِينَ ۗ وَكَفَىٰ بِرَبِّكَ هَادِيًۭا وَنَصِيرًۭا","Beləcə, Biz hər peyğəmbər üçün günahkarlardan bir düşmən etdik. Doğru yol göstəricisi və yardımçı kimi Rəbbin sənə yetər.",{"number":218,"arabic":791,"translation":792},"وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ ٱلْقُرْءَانُ جُمْلَةًۭ وَٰحِدَةًۭ ۚ كَذَٰلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِۦ فُؤَادَكَ ۖ وَرَتَّلْنَٰهُ تَرْتِيلًۭا","Kafirlər dedilər: “Nə üçün Quran ona bir dəfəlik bütöv nazil olmadı?” Biz onu sənin qəlbini möhkəmləndirmək üçün tədricən nazil etdik və onu ən gözəl şəkildə ayəbəayə izah etdik.",{"number":224,"arabic":794,"translation":795},"وَلَا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْنَٰكَ بِٱلْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِيرًا","Onlar sənin yanına gəlib elə bir məsəl çəkməzlər ki, ona cavab olaraq Biz sənə haqqı və ən yaxşı yozumu verməyək.",{"number":216,"arabic":797,"translation":798},"ٱلَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَىٰ وُجُوهِهِمْ إِلَىٰ جَهَنَّمَ أُو۟لَٰٓئِكَ شَرٌّۭ مَّكَانًۭا وَأَضَلُّ سَبِيلًۭا","Üzüstə sürüklənib Cəhənnəmə toplanılacaq kimsələr – məhz onlar yerləri ən pis olan, haqq yoldan ən çox azan kimsələrdir.",{"number":237,"arabic":800,"translation":801},"وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى ٱلْكِتَٰبَ وَجَعَلْنَا مَعَهُۥٓ أَخَاهُ هَٰرُونَ وَزِيرًۭا","Həqiqətən, Kitabı Musaya Biz verdik və qardaşı Harunu da ona köməkçi etdik.",{"number":243,"arabic":803,"translation":804},"فَقُلْنَا ٱذْهَبَآ إِلَى ٱلْقَوْمِ ٱلَّذِينَ كَذَّبُوا۟ بِـَٔايَٰتِنَا فَدَمَّرْنَٰهُمْ تَدْمِيرًۭا","Onlara: “Ayələrimizi yalan sayan bir tayfanın yanına gedin!”- dedik. Sonra Biz o tayfanı yerli-dibli yox etdik.",{"number":249,"arabic":806,"translation":807},"وَقَوْمَ نُوحٍۢ لَّمَّا كَذَّبُوا۟ ٱلرُّسُلَ أَغْرَقْنَٰهُمْ وَجَعَلْنَٰهُمْ لِلنَّاسِ ءَايَةًۭ ۖ وَأَعْتَدْنَا لِلظَّٰلِمِينَ عَذَابًا أَلِيمًۭا","Biz Nuh qövmünü elçiləri yalançı saydıqları zaman suda batırdıq və onları insanlar üçün bir ibrət etdik. Biz zalımlar üçün ağrılı-acılı bir əzab hazırlamışıq.",{"number":256,"arabic":809,"translation":810},"وَعَادًۭا وَثَمُودَا۟ وَأَصْحَٰبَ ٱلرَّسِّ وَقُرُونًۢا بَيْنَ ذَٰلِكَ كَثِيرًۭا","Biz Adı, Səmudu, Rəss əhlini və onların arasında olan bir çox nəsilləri də məhv etdik.",{"number":261,"arabic":812,"translation":813},"وَكُلًّۭا ضَرَبْنَا لَهُ ٱلْأَمْثَٰلَ ۖ وَكُلًّۭا تَبَّرْنَا تَتْبِيرًۭا","Biz onların hamısına misallar çəkdik və onların hamısını büsbütün məhv etdik.",{"number":267,"arabic":815,"translation":816},"وَلَقَدْ أَتَوْا۟ عَلَى ٱلْقَرْيَةِ ٱلَّتِىٓ أُمْطِرَتْ مَطَرَ ٱلسَّوْءِ ۚ أَفَلَمْ يَكُونُوا۟ يَرَوْنَهَا ۚ بَلْ كَانُوا۟ لَا يَرْجُونَ نُشُورًۭا","Məkkə müşrikləri bəla yağmuru düşüb viran qalmış şəhərin yanından keçmişdilər. Məgər onlar onu görməmişdilər? Xeyr, onlar öldükdən sonra dirilməyə də inanmırlar.",{"number":274,"arabic":818,"translation":819},"وَإِذَا رَأَوْكَ إِن يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَٰذَا ٱلَّذِى بَعَثَ ٱللَّهُ رَسُولًا","Onlar səni gördükdə ancaq sənə lağ edir və deyirlər: “Budurmu Allahın elçi göndərdiyi kəs?",{"number":280,"arabic":821,"translation":822},"إِن كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ ءَالِهَتِنَا لَوْلَآ أَن صَبَرْنَا عَلَيْهَا ۚ وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ ٱلْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا","Əgər biz məbudlarımıza tapınmaqda səbirli olmasaydıq, az qala o bizi onlardan uzaqlaşdıracaqdı”. Onlar əzabı gördükləri zaman kimin haqq yoldan daha çox azdığını anlayacaqlar.",{"number":92,"arabic":824,"translation":825},"أَرَءَيْتَ مَنِ ٱتَّخَذَ إِلَٰهَهُۥ هَوَىٰهُ أَفَأَنتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا","Nəfsinin istəyini ilahiləşdirən kimsəni gördünmü? Sən ona vəkillikmi edəcəksən?",{"number":293,"arabic":827,"translation":828},"أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ ۚ إِنْ هُمْ إِلَّا كَٱلْأَنْعَٰمِ ۖ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا","Yoxsa elə hesab edirsən ki, onların əksəriyyəti eşidəcək və ya anlayacaq? Onlar heyvan kimidirlər, hətta, haqq yoldan daha çox uzaqlaşmışlar.",{"number":241,"arabic":830,"translation":831},"أَلَمْ تَرَ إِلَىٰ رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ ٱلظِّلَّ وَلَوْ شَآءَ لَجَعَلَهُۥ سَاكِنًۭا ثُمَّ جَعَلْنَا ٱلشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًۭا","Məgər Rəbbinin kölgəni necə uzatdığını görmürsənmi? Əgər O istəsəydi, onu hərəkətsiz halda saxlayardı. Sonra Biz günəşi onun bələdçisi etdik.",{"number":305,"arabic":833,"translation":834},"ثُمَّ قَبَضْنَٰهُ إِلَيْنَا قَبْضًۭا يَسِيرًۭا","Sonra o kölgəni yavaş-yavaş Özümüzə tərəf çəkdik.",{"number":311,"arabic":836,"translation":837},"وَهُوَ ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ ٱلَّيْلَ لِبَاسًۭا وَٱلنَّوْمَ سُبَاتًۭا وَجَعَلَ ٱلنَّهَارَ نُشُورًۭا","Sizin üçün gecəni örtük, yuxunu rahatlıq, gündüzü də canlanma vaxtı edən Odur.",{"number":317,"arabic":839,"translation":840},"وَهُوَ ٱلَّذِىٓ أَرْسَلَ ٱلرِّيَٰحَ بُشْرًۢا بَيْنَ يَدَىْ رَحْمَتِهِۦ ۚ وَأَنزَلْنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۭ طَهُورًۭا","Küləkləri Öz mərhəməti önündə yağışdan qabaq müjdəçi olaraq göndərən Odur. Biz göydən tərtəmiz su endirdik ki,",{"number":323,"arabic":842,"translation":843},"لِّنُحْۦِىَ بِهِۦ بَلْدَةًۭ مَّيْتًۭا وَنُسْقِيَهُۥ مِمَّا خَلَقْنَآ أَنْعَٰمًۭا وَأَنَاسِىَّ كَثِيرًۭا","onunla ölü bir diyarı canlandıraq, yaratdığımız neçə-neçə heyvanlara və neçə-neçə insanlara ondan içirdək.",{"number":329,"arabic":845,"translation":846},"وَلَقَدْ صَرَّفْنَٰهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا۟ فَأَبَىٰٓ أَكْثَرُ ٱلنَّاسِ إِلَّا كُفُورًۭا","Biz düşünüb ibrət alsınlar deyə o suyu onların arasında paylaşdırdıq. Lakin insanların çoxu küfrdən başqa bir şey qəbul etmədilər.",{"number":334,"arabic":848,"translation":849},"وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِى كُلِّ قَرْيَةٍۢ نَّذِيرًۭا","Əgər istəsəydik, hər kəndə qorxudan bir peyğəmbər göndərərdik.",{"number":99,"arabic":851,"translation":852},"فَلَا تُطِعِ ٱلْكَٰفِرِينَ وَجَٰهِدْهُم بِهِۦ جِهَادًۭا كَبِيرًۭا","Belə olduqda sən kafirlərə baş əymə və onlara qarşı bununla (bu Quranla) böyük bir cihad et!",{"number":285,"arabic":854,"translation":855},"۞ وَهُوَ ٱلَّذِى مَرَجَ ٱلْبَحْرَيْنِ هَٰذَا عَذْبٌۭ فُرَاتٌۭ وَهَٰذَا مِلْحٌ أُجَاجٌۭ وَجَعَلَ بَيْنَهُمَا بَرْزَخًۭا وَحِجْرًۭا مَّحْجُورًۭا","Birinin suyu dadlı və şirin, digərininki isə duzlu və acı olan iki dənizi qovuşduraraq aralarında maneə və keçilməz sədd qoyan Odur.",{"number":235,"arabic":857,"translation":858},"وَهُوَ ٱلَّذِى خَلَقَ مِنَ ٱلْمَآءِ بَشَرًۭا فَجَعَلَهُۥ نَسَبًۭا وَصِهْرًۭا ۗ وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًۭا","Sudan insan yaradan, ona qan qohumları və sonradan qohum olanları bəxş edən Odur. Rəbbin hər şeyə Qadirdir.",{"number":355,"arabic":860,"translation":861},"وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ مَا لَا يَنفَعُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُمْ ۗ وَكَانَ ٱلْكَافِرُ عَلَىٰ رَبِّهِۦ ظَهِيرًۭا","Onlar Allahı qoyub özlərinə nə xeyir, nə də zərər verə bilməyənlərə sitayiş edirlər. Kafir öz Rəbbinə qarşı şeytana köməkçidir.",{"number":362,"arabic":863,"translation":864},"وَمَآ أَرْسَلْنَٰكَ إِلَّا مُبَشِّرًۭا وَنَذِيرًۭا","Biz səni ancaq müjdə verən və xəbərdarlıq edən kimi göndərdik.",{"number":369,"arabic":866,"translation":867},"قُلْ مَآ أَسْـَٔلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَن شَآءَ أَن يَتَّخِذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلًۭا","De: “Mən bunun əvəzinə sizdən heç bir mükafat istəmirəm. Təkcə onu istəyirəm ki, insanlar Rəbbinə tərəf aparan bir yol tutsunlar”.",{"number":375,"arabic":869,"translation":870},"وَتَوَكَّلْ عَلَى ٱلْحَىِّ ٱلَّذِى لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِۦ ۚ وَكَفَىٰ بِهِۦ بِذُنُوبِ عِبَادِهِۦ خَبِيرًا","Ölməz, əbədi Yaşayana təvəkkül et və Onu həmd-səna ilə təriflə. Onun Öz qullarının günahlarından agah olması kifayətdir.",{"number":298,"arabic":872,"translation":873},"ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِى سِتَّةِ أَيَّامٍۢ ثُمَّ ٱسْتَوَىٰ عَلَى ٱلْعَرْشِ ۚ ٱلرَّحْمَٰنُ فَسْـَٔلْ بِهِۦ خَبِيرًۭا","O, göyləri, yeri və onların arasındakıları altı gündə yaratdı, sonra da Ərşə ucaldı. O, Mərhəmətli Allahdır. Bunu biləndən soruş!",{"number":209,"arabic":875,"translation":876},"وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ ٱسْجُدُوا۟ لِلرَّحْمَٰنِ قَالُوا۟ وَمَا ٱلرَّحْمَٰنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًۭا ۩","Onlara: “Mərhəmətli Allaha səcdə edin!”– deyildikdə: “Mərhəmətli Allah nədir? Məgər bizə əmr etdiyin şeyə səcdə etməliyik?”– deyərlər. Bu da onların nifrətini artırar.",{"number":391,"arabic":878,"translation":879},"تَبَارَكَ ٱلَّذِى جَعَلَ فِى ٱلسَّمَآءِ بُرُوجًۭا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَٰجًۭا وَقَمَرًۭا مُّنِيرًۭا","Səmada bürclər qoyan və orada günəş və nurlu bir ay yaradan Allah nə qədər xeyirxahdır.",{"number":349,"arabic":881,"translation":882},"وَهُوَ ٱلَّذِى جَعَلَ ٱلَّيْلَ وَٱلنَّهَارَ خِلْفَةًۭ لِّمَنْ أَرَادَ أَن يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ شُكُورًۭا","Yada salmaq və şükür etmək istəyənlər üçün gecə ilə gündüzü bir-birinin ardınca gətirən Odur.",{"number":402,"arabic":884,"translation":885},"وَعِبَادُ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى ٱلْأَرْضِ هَوْنًۭا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ ٱلْجَٰهِلُونَ قَالُوا۟ سَلَٰمًۭا","Mərhəmətli Allahın qulları o kəslərdir ki, onlar yer üzündə təvazökarlıqla gəzər, cahillər onlara xoşagəlməz bir söz dedikdə: “Salam!”– deyərlər.",{"number":167,"arabic":887,"translation":888},"وَٱلَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًۭا وَقِيَٰمًۭا","Onlar gecələrini Rəbbi üçün səcdədə və qiyamda keçirərlər.",{"number":413,"arabic":890,"translation":891},"وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا ٱصْرِفْ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ ۖ إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا","Onlar deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Cəhənnəm əzabını bizdən uzaq elə. Doğrusu, onun əzabı həmişəlikdir.",{"number":419,"arabic":893,"translation":894},"إِنَّهَا سَآءَتْ مُسْتَقَرًّۭا وَمُقَامًۭا","Həqiqətən, ora nə pis məskən, necə də pis iqamətgahdır!”",{"number":425,"arabic":896,"translation":897},"وَٱلَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُوا۟ لَمْ يُسْرِفُوا۟ وَلَمْ يَقْتُرُوا۟ وَكَانَ بَيْنَ ذَٰلِكَ قَوَامًۭا","Onlar mallarını xərclədikdə nə israfçılıq, nə də xəsislik edər, bunların arasında orta bir yol tutarlar.",{"number":431,"arabic":899,"translation":900},"وَٱلَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ ٱلنَّفْسَ ٱلَّتِى حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ ۚ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ يَلْقَ أَثَامًۭا","Onlar Allahla yanaşı başqa məbuda yalvarmaz, Allahın haram etdiyi cana haqsız yerə qıymaz və zina etməzlər. Bunu edən kimsə cəzalandırılar.",{"number":202,"arabic":902,"translation":903},"يُضَٰعَفْ لَهُ ٱلْعَذَابُ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِۦ مُهَانًا","Qiyamət günü onun əzabı qat-qat artırılar və onun içində zəlil olub əbədi qalar.",{"number":442,"arabic":905,"translation":906},"إِلَّا مَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ عَمَلًۭا صَٰلِحًۭا فَأُو۟لَٰٓئِكَ يُبَدِّلُ ٱللَّهُ سَيِّـَٔاتِهِمْ حَسَنَٰتٍۢ ۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورًۭا رَّحِيمًۭا","Ancaq tövbə edib iman gətirən və saleh əməllər edənlərdən başqa. Allah onların pis əməllərini yaxşı əməllərlə əvəz edər. Allah Bağışlayandır, Rəhmlidir!",{"number":448,"arabic":908,"translation":909},"وَمَن تَابَ وَعَمِلَ صَٰلِحًۭا فَإِنَّهُۥ يَتُوبُ إِلَى ٱللَّهِ مَتَابًۭا","Kim tövbə edib yaxşı iş görərsə, o, doğrudan da Allaha tərəf qayıtmış olar.",{"number":453,"arabic":911,"translation":912},"وَٱلَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ ٱلزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا۟ بِٱللَّغْوِ مَرُّوا۟ كِرَامًۭا","Onlar yalandan şahidlik etməz, lağlağı məclisinə rast gəldikdə oradan ləyaqətlə ötüb keçərlər.",{"number":229,"arabic":914,"translation":915},"وَٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا۟ بِـَٔايَٰتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا۟ عَلَيْهَا صُمًّۭا وَعُمْيَانًۭا","Onlara Rəbbinin ayələri xatırlandığı zaman o ayələrə qarşı kar və kor kimi davranmazlar.",{"number":464,"arabic":917,"translation":918},"وَٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَٰجِنَا وَذُرِّيَّٰتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍۢ وَٱجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا","Onlar deyərlər: “Ey Rəbbimiz! Bizə gözümüzün aydınlığı olan zövcələr və övladlar bəxş et və bizi müttəqilərə imam et!”",{"number":60,"arabic":920,"translation":921},"أُو۟لَٰٓئِكَ يُجْزَوْنَ ٱلْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا۟ وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةًۭ وَسَلَٰمًا","Onlar səbir etdiklərinə görə Cənnətdə olan yüksək məqamla mükafatlandırılacaq, orada xeyir-dua ilə, salamla qarşılanacaqlar.",{"number":475,"arabic":923,"translation":924},"خَٰلِدِينَ فِيهَا ۚ حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّۭا وَمُقَامًۭا","Onlar orada əbədi qalacaqlar. Ora nə gözəl məskən, necə də gözəl iqamətgahdır!",{"number":174,"arabic":926,"translation":927},"قُلْ مَا يَعْبَؤُا۟ بِكُمْ رَبِّى لَوْلَا دُعَآؤُكُمْ ۖ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَامًۢا","De: “Əgər yalvarmağınız olmasaydı, Rəbbim sizə diqqət yetirməzdi. Siz haqqı yalan saydınız. Ona görə də əzab sizi rahat buraxmayacaqdır!”",[929,930,931,932,933,934,935,936,937,938,939,940,941,942,943,944,945,946,947,948,949,950,951,952,953,954,955,956,957,958,959,960,961,962,963,964,965,966,967,968,969,970,971,972,973,974,975,976,977,978,979,980,981,982,983,984,985,986,987,988,989,990,991,992,993,994,995,996,997,998,999,1000,1001,1002,1003,1004,1005,1006,1007,1008,1009,1010,1011,1012,1013,1014,1015,1016,1017,1018,1019,1020,1021,1022,1023,1024,1025,1026,1027,1028,1029,1030,1031,1032,1033,1034,1035,1036,1037,1038,1039,1040,1041,1042],{"id":5,"nameAr":6,"nameAz":7,"nameRu":8,"nameEn":9,"nameTransliteration":9,"type":10,"ayahCount":11},{"id":13,"nameAr":14,"nameAz":15,"nameRu":16,"nameEn":17,"nameTransliteration":17,"type":18,"ayahCount":19},{"id":21,"nameAr":22,"nameAz":23,"nameRu":24,"nameEn":25,"nameTransliteration":25,"type":18,"ayahCount":26},{"id":28,"nameAr":29,"nameAz":30,"nameRu":31,"nameEn":32,"nameTransliteration":32,"type":18,"ayahCount":33},{"id":35,"nameAr":36,"nameAz":37,"nameRu":38,"nameEn":39,"nameTransliteration":39,"type":18,"ayahCount":40},{"id":42,"nameAr":43,"nameAz":44,"nameRu":45,"nameEn":46,"nameTransliteration":46,"type":10,"ayahCount":47},{"id":11,"nameAr":49,"nameAz":50,"nameRu":51,"nameEn":52,"nameTransliteration":52,"type":10,"ayahCount":53},{"id":55,"nameAr":56,"nameAz":57,"nameRu":58,"nameEn":59,"nameTransliteration":59,"type":18,"ayahCount":60},{"id":62,"nameAr":63,"nameAz":64,"nameRu":65,"nameEn":66,"nameTransliteration":66,"type":18,"ayahCount":67},{"id":69,"nameAr":70,"nameAz":71,"nameRu":72,"nameEn":71,"nameTransliteration":71,"type":10,"ayahCount":73},{"id":75,"nameAr":76,"nameAz":77,"nameRu":78,"nameEn":77,"nameTransliteration":77,"type":10,"ayahCount":79},{"id":81,"nameAr":82,"nameAz":83,"nameRu":84,"nameEn":83,"nameTransliteration":83,"type":10,"ayahCount":85},{"id":87,"nameAr":88,"nameAz":89,"nameRu":90,"nameEn":91,"nameTransliteration":91,"type":18,"ayahCount":92},{"id":94,"nameAr":95,"nameAz":96,"nameRu":97,"nameEn":98,"nameTransliteration":98,"type":10,"ayahCount":99},{"id":101,"nameAr":102,"nameAz":103,"nameRu":104,"nameEn":105,"nameTransliteration":105,"type":10,"ayahCount":106},{"id":108,"nameAr":109,"nameAz":110,"nameRu":111,"nameEn":112,"nameTransliteration":112,"type":10,"ayahCount":113},{"id":115,"nameAr":116,"nameAz":117,"nameRu":118,"nameEn":119,"nameTransliteration":119,"type":10,"ayahCount":85},{"id":121,"nameAr":122,"nameAz":123,"nameRu":124,"nameEn":125,"nameTransliteration":125,"type":10,"ayahCount":126},{"id":128,"nameAr":129,"nameAz":130,"nameRu":131,"nameEn":132,"nameTransliteration":132,"type":10,"ayahCount":133},{"id":135,"nameAr":136,"nameAz":137,"nameRu":138,"nameEn":137,"nameTransliteration":137,"type":10,"ayahCount":139},{"id":141,"nameAr":142,"nameAz":143,"nameRu":144,"nameEn":145,"nameTransliteration":145,"type":10,"ayahCount":146},{"id":148,"nameAr":149,"nameAz":150,"nameRu":151,"nameEn":152,"nameTransliteration":152,"type":18,"ayahCount":153},{"id":155,"nameAr":156,"nameAz":157,"nameRu":158,"nameEn":159,"nameTransliteration":159,"type":10,"ayahCount":160},{"id":162,"nameAr":163,"nameAz":164,"nameRu":165,"nameEn":166,"nameTransliteration":166,"type":18,"ayahCount":167},{"id":169,"nameAr":170,"nameAz":171,"nameRu":172,"nameEn":173,"nameTransliteration":173,"type":10,"ayahCount":174},{"id":176,"nameAr":177,"nameAz":178,"nameRu":179,"nameEn":180,"nameTransliteration":180,"type":10,"ayahCount":181},{"id":183,"nameAr":184,"nameAz":185,"nameRu":186,"nameEn":187,"nameTransliteration":187,"type":10,"ayahCount":188},{"id":190,"nameAr":191,"nameAz":192,"nameRu":193,"nameEn":194,"nameTransliteration":194,"type":10,"ayahCount":195},{"id":197,"nameAr":198,"nameAz":199,"nameRu":200,"nameEn":201,"nameTransliteration":201,"type":10,"ayahCount":202},{"id":204,"nameAr":205,"nameAz":206,"nameRu":207,"nameEn":208,"nameTransliteration":208,"type":10,"ayahCount":209},{"id":211,"nameAr":212,"nameAz":213,"nameRu":214,"nameEn":215,"nameTransliteration":215,"type":10,"ayahCount":216},{"id":218,"nameAr":219,"nameAz":220,"nameRu":221,"nameEn":222,"nameTransliteration":222,"type":10,"ayahCount":204},{"id":224,"nameAr":225,"nameAz":226,"nameRu":227,"nameEn":228,"nameTransliteration":228,"type":18,"ayahCount":229},{"id":216,"nameAr":231,"nameAz":232,"nameRu":233,"nameEn":234,"nameTransliteration":234,"type":10,"ayahCount":235},{"id":237,"nameAr":238,"nameAz":239,"nameRu":240,"nameEn":239,"nameTransliteration":239,"type":10,"ayahCount":241},{"id":243,"nameAr":244,"nameAz":245,"nameRu":246,"nameEn":245,"nameTransliteration":245,"type":10,"ayahCount":247},{"id":249,"nameAr":250,"nameAz":251,"nameRu":252,"nameEn":253,"nameTransliteration":253,"type":10,"ayahCount":254},{"id":256,"nameAr":257,"nameAz":258,"nameRu":259,"nameEn":258,"nameTransliteration":258,"type":10,"ayahCount":195},{"id":261,"nameAr":262,"nameAz":263,"nameRu":264,"nameEn":265,"nameTransliteration":265,"type":10,"ayahCount":60},{"id":267,"nameAr":268,"nameAz":269,"nameRu":270,"nameEn":271,"nameTransliteration":271,"type":10,"ayahCount":272},{"id":274,"nameAr":275,"nameAz":276,"nameRu":277,"nameEn":278,"nameTransliteration":278,"type":10,"ayahCount":235},{"id":280,"nameAr":281,"nameAz":282,"nameRu":283,"nameEn":284,"nameTransliteration":284,"type":10,"ayahCount":285},{"id":92,"nameAr":287,"nameAz":288,"nameRu":289,"nameEn":290,"nameTransliteration":290,"type":10,"ayahCount":291},{"id":293,"nameAr":294,"nameAz":295,"nameRu":296,"nameEn":297,"nameTransliteration":297,"type":10,"ayahCount":298},{"id":241,"nameAr":300,"nameAz":301,"nameRu":302,"nameEn":303,"nameTransliteration":303,"type":10,"ayahCount":249},{"id":305,"nameAr":306,"nameAz":307,"nameRu":308,"nameEn":309,"nameTransliteration":309,"type":10,"ayahCount":237},{"id":311,"nameAr":312,"nameAz":313,"nameRu":314,"nameEn":315,"nameTransliteration":315,"type":18,"ayahCount":256},{"id":317,"nameAr":318,"nameAz":319,"nameRu":320,"nameEn":321,"nameTransliteration":321,"type":18,"ayahCount":197},{"id":323,"nameAr":324,"nameAz":325,"nameRu":326,"nameEn":327,"nameTransliteration":327,"type":18,"ayahCount":121},{"id":329,"nameAr":330,"nameAz":331,"nameRu":332,"nameEn":331,"nameTransliteration":331,"type":10,"ayahCount":241},{"id":334,"nameAr":335,"nameAz":336,"nameRu":337,"nameEn":338,"nameTransliteration":338,"type":10,"ayahCount":209},{"id":99,"nameAr":340,"nameAz":341,"nameRu":342,"nameEn":343,"nameTransliteration":343,"type":10,"ayahCount":323},{"id":285,"nameAr":345,"nameAz":346,"nameRu":347,"nameEn":348,"nameTransliteration":348,"type":10,"ayahCount":349},{"id":235,"nameAr":351,"nameAz":352,"nameRu":353,"nameEn":354,"nameTransliteration":354,"type":10,"ayahCount":355},{"id":355,"nameAr":357,"nameAz":358,"nameRu":359,"nameEn":360,"nameTransliteration":360,"type":18,"ayahCount":153},{"id":362,"nameAr":363,"nameAz":364,"nameRu":365,"nameEn":366,"nameTransliteration":366,"type":10,"ayahCount":367},{"id":369,"nameAr":370,"nameAz":371,"nameRu":372,"nameEn":373,"nameTransliteration":373,"type":18,"ayahCount":197},{"id":375,"nameAr":376,"nameAz":377,"nameRu":378,"nameEn":379,"nameTransliteration":379,"type":18,"ayahCount":148},{"id":298,"nameAr":381,"nameAz":382,"nameRu":383,"nameEn":384,"nameTransliteration":384,"type":18,"ayahCount":162},{"id":209,"nameAr":386,"nameAz":387,"nameRu":388,"nameEn":389,"nameTransliteration":389,"type":18,"ayahCount":87},{"id":391,"nameAr":392,"nameAz":393,"nameRu":394,"nameEn":395,"nameTransliteration":395,"type":18,"ayahCount":94},{"id":349,"nameAr":397,"nameAz":398,"nameRu":399,"nameEn":400,"nameTransliteration":400,"type":18,"ayahCount":75},{"id":402,"nameAr":403,"nameAz":404,"nameRu":405,"nameEn":406,"nameTransliteration":406,"type":18,"ayahCount":75},{"id":167,"nameAr":408,"nameAz":409,"nameRu":410,"nameEn":411,"nameTransliteration":411,"type":18,"ayahCount":121},{"id":413,"nameAr":414,"nameAz":415,"nameRu":416,"nameEn":417,"nameTransliteration":417,"type":18,"ayahCount":81},{"id":419,"nameAr":420,"nameAz":421,"nameRu":422,"nameEn":423,"nameTransliteration":423,"type":18,"ayahCount":81},{"id":425,"nameAr":426,"nameAz":427,"nameRu":428,"nameEn":429,"nameTransliteration":429,"type":10,"ayahCount":204},{"id":431,"nameAr":432,"nameAz":433,"nameRu":434,"nameEn":435,"nameTransliteration":435,"type":10,"ayahCount":99},{"id":202,"nameAr":437,"nameAz":438,"nameRu":439,"nameEn":440,"nameTransliteration":440,"type":10,"ayahCount":99},{"id":442,"nameAr":443,"nameAz":444,"nameRu":445,"nameEn":446,"nameTransliteration":446,"type":10,"ayahCount":293},{"id":448,"nameAr":449,"nameAz":450,"nameRu":451,"nameEn":450,"nameTransliteration":450,"type":10,"ayahCount":190},{"id":453,"nameAr":454,"nameAz":455,"nameRu":456,"nameEn":457,"nameTransliteration":457,"type":10,"ayahCount":190},{"id":229,"nameAr":459,"nameAz":460,"nameRu":461,"nameEn":462,"nameTransliteration":462,"type":10,"ayahCount":135},{"id":464,"nameAr":465,"nameAz":466,"nameRu":467,"nameEn":468,"nameTransliteration":468,"type":10,"ayahCount":362},{"id":60,"nameAr":470,"nameAz":471,"nameRu":472,"nameEn":473,"nameTransliteration":473,"type":10,"ayahCount":267},{"id":475,"nameAr":476,"nameAz":477,"nameRu":478,"nameEn":479,"nameTransliteration":479,"type":18,"ayahCount":211},{"id":174,"nameAr":481,"nameAz":482,"nameRu":483,"nameEn":484,"nameTransliteration":484,"type":10,"ayahCount":329},{"id":153,"nameAr":486,"nameAz":487,"nameRu":488,"nameEn":489,"nameTransliteration":489,"type":10,"ayahCount":267},{"id":491,"nameAr":492,"nameAz":493,"nameRu":494,"nameEn":495,"nameTransliteration":495,"type":10,"ayahCount":305},{"id":497,"nameAr":498,"nameAz":499,"nameRu":500,"nameEn":501,"nameTransliteration":501,"type":10,"ayahCount":280},{"id":503,"nameAr":504,"nameAz":505,"nameRu":506,"nameEn":507,"nameTransliteration":507,"type":10,"ayahCount":197},{"id":509,"nameAr":510,"nameAz":511,"nameRu":512,"nameEn":513,"nameTransliteration":513,"type":10,"ayahCount":128},{"id":247,"nameAr":515,"nameAz":516,"nameRu":517,"nameEn":518,"nameTransliteration":518,"type":10,"ayahCount":243},{"id":520,"nameAr":521,"nameAz":522,"nameRu":523,"nameEn":524,"nameTransliteration":524,"type":10,"ayahCount":169},{"id":272,"nameAr":526,"nameAz":527,"nameRu":528,"nameEn":529,"nameTransliteration":529,"type":10,"ayahCount":148},{"id":531,"nameAr":532,"nameAz":533,"nameRu":534,"nameEn":535,"nameTransliteration":535,"type":10,"ayahCount":115},{"id":537,"nameAr":538,"nameAz":539,"nameRu":540,"nameEn":541,"nameTransliteration":541,"type":10,"ayahCount":128},{"id":195,"nameAr":543,"nameAz":544,"nameRu":545,"nameEn":546,"nameTransliteration":546,"type":10,"ayahCount":176},{"id":291,"nameAr":548,"nameAz":549,"nameRu":550,"nameEn":551,"nameTransliteration":551,"type":10,"ayahCount":204},{"id":553,"nameAr":554,"nameAz":555,"nameRu":556,"nameEn":557,"nameTransliteration":557,"type":10,"ayahCount":135},{"id":559,"nameAr":560,"nameAz":561,"nameRu":562,"nameEn":563,"nameTransliteration":563,"type":10,"ayahCount":101},{"id":565,"nameAr":566,"nameAz":567,"nameRu":568,"nameEn":569,"nameTransliteration":569,"type":10,"ayahCount":141},{"id":188,"nameAr":571,"nameAz":572,"nameRu":573,"nameEn":574,"nameTransliteration":574,"type":10,"ayahCount":75},{"id":576,"nameAr":577,"nameAz":578,"nameRu":579,"nameEn":580,"nameTransliteration":580,"type":10,"ayahCount":55},{"id":582,"nameAr":583,"nameAz":584,"nameRu":585,"nameEn":586,"nameTransliteration":586,"type":10,"ayahCount":55},{"id":367,"nameAr":588,"nameAz":589,"nameRu":590,"nameEn":591,"nameTransliteration":591,"type":10,"ayahCount":128},{"id":593,"nameAr":594,"nameAz":595,"nameRu":596,"nameEn":597,"nameTransliteration":597,"type":10,"ayahCount":35},{"id":133,"nameAr":599,"nameAz":600,"nameRu":601,"nameEn":602,"nameTransliteration":602,"type":18,"ayahCount":55},{"id":106,"nameAr":604,"nameAz":605,"nameRu":606,"nameEn":607,"nameTransliteration":607,"type":18,"ayahCount":55},{"id":609,"nameAr":610,"nameAz":611,"nameRu":612,"nameEn":613,"nameTransliteration":613,"type":10,"ayahCount":75},{"id":615,"nameAr":616,"nameAz":617,"nameRu":618,"nameEn":619,"nameTransliteration":619,"type":10,"ayahCount":75},{"id":621,"nameAr":622,"nameAz":623,"nameRu":624,"nameEn":625,"nameTransliteration":625,"type":10,"ayahCount":55},{"id":627,"nameAr":628,"nameAz":629,"nameRu":630,"nameEn":631,"nameTransliteration":631,"type":10,"ayahCount":21},{"id":633,"nameAr":634,"nameAz":635,"nameRu":636,"nameEn":637,"nameTransliteration":637,"type":10,"ayahCount":62},{"id":639,"nameAr":640,"nameAz":641,"nameRu":642,"nameEn":643,"nameTransliteration":643,"type":10,"ayahCount":35},{"id":645,"nameAr":646,"nameAz":647,"nameRu":648,"nameEn":649,"nameTransliteration":649,"type":10,"ayahCount":28},{"id":651,"nameAr":652,"nameAz":653,"nameRu":654,"nameEn":655,"nameTransliteration":655,"type":10,"ayahCount":11},{"id":657,"nameAr":658,"nameAz":659,"nameRu":660,"nameEn":661,"nameTransliteration":661,"type":10,"ayahCount":21},{"id":73,"nameAr":663,"nameAz":664,"nameRu":665,"nameEn":666,"nameTransliteration":666,"type":10,"ayahCount":42},{"id":126,"nameAr":668,"nameAz":669,"nameRu":670,"nameEn":671,"nameTransliteration":671,"type":18,"ayahCount":21},{"id":85,"nameAr":673,"nameAz":674,"nameRu":675,"nameEn":676,"nameTransliteration":676,"type":10,"ayahCount":35},{"id":146,"nameAr":678,"nameAz":679,"nameRu":680,"nameEn":681,"nameTransliteration":681,"type":10,"ayahCount":28},{"id":683,"nameAr":684,"nameAz":685,"nameRu":686,"nameEn":687,"nameTransliteration":687,"type":10,"ayahCount":35},{"id":689,"nameAr":690,"nameAz":691,"nameRu":692,"nameEn":693,"nameTransliteration":693,"type":10,"ayahCount":42},{"edition":1044,"sura":169,"blocks":1045},"saadi-az",[1046,1048,1050,1052,1054,1056,1058,1060,1062,1064,1066,1068,1070,1072,1074,1076,1078,1080,1082,1084,1086,1088,1090,1092,1094,1096,1098,1100,1102,1104,1106,1108,1110,1112,1114,1116,1118,1120,1122,1124,1126,1128,1130,1132,1134,1136,1138,1140,1142,1144,1146,1148,1150,1152,1154,1156,1158,1160,1162,1164,1166,1168,1170,1172,1174,1176],{"from":5,"to":5,"text":1047},"Fövqəluca Allah ayədə Özünün kamil əzəmətindən, təkrarolunmaz sifətlərindən, həm də çoxsaylı nemətlərindən və səxavətli olmasından xəbər verir. “Təbərakə” (lütfkar) sözü Fövqəluca Allahın əzəmətini, Onun sifətlərinin kamilliyini və Onun xeyirxahlığının hüdudsuzluğunu xüsusilə vurğulayır. Allahın göstərdiyi ən böyük mərhəmətinə gəldikdə isə, şübhəsiz ki, bu – Qurandır və o – Furqan[1] adlandırılmışdır, çünki onun ayələri sayəsində insanlar halalla haramın arasında, doğru yolla azğınlıq arasında, xoşbəxt möminlərlə bədbəxt kafirlər arasında fərqi ayırd edə bilirlər. Quran Allahın qullarından birinə, Muhəmməd Peyğəmbərə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) nazil edilmişdir və o (s.ə.s.), öz gözəl məziyyətləri və əməlləri sayəsində bütün digər elçiləri ötərək fərqlənmişdir.\n\nSonra Allah xəbər verir ki, Onun Furqanının nazil edilməsinin məqsədi – Şərəfli Kitabın və Elçinin (s.ə.s.) insanları Allahın qəzəbindən və kəskin intiqamından xəbərdar etməsi və Rəbbin iltifatını qazandırması və Onun nifrətindən çəkindirməsi üçün insanların gözlərindəki pərdəni qaldırmaqdır. İnsanlardan bu nəsihətə qulaq asan və onun hökmlərinə itaət edən həm bu dünyada və həm də öldükdən sonra xilas olmağı bacaracaqdır. O, əbədi səadət əldə edəcək və saysız-hesabsız nemətlərə sahib olacaqdır. Bu iltifatdan və xeyirxahlıqdan da daha yaxşı nə ola bilər? Mərhəməti və xeyirxahlığı dəfələrlə bundan artıq Olan – Lütfkardır!",{"from":13,"to":13,"text":1049},"O, Kainatı təkbaşına idarə edir, göylərdə və yerdə olan bütün canlı və cansız məxluqlar Onun qullarıdır. Onların hamısı Onun əzəməti qarşısında mütidirlər, Onun hökmranlığına itaət edir və Onun mərhəmətinə möhtacdırlar. O, Özü üçün uşaq yaratmamışdır. Məgər bütün varlıqların müti olduqları Fövqəlqüdrətli Hökmdarın uşağı və ya şəriki ola bilərmi?! Kainata hakim Odur və bütün qalanlar da Ona məxsusdur. O, hakimiyyətə malikdir, bütün qalanlar isə Ona itaət edirlər. Onun heç nəyə və heç kimə ehtiyacı yoxdur, amma bütün qalanlar tamamilə və bütünlükdə Ona möhtacdırlar. Bütün məxluqların taleyi Allahın əlində olduğu halda, Onun şəriki ola bilərmi?! Allahın qulları ancaq Fövqəluca Rəbbin icazəsi ilə işləyir, istirahət edir və qərar qəbul edirlər. Həqiqətən də, Allah heç vəchlə şəriklərə möhtac deyildir.\n\nLakin müşriklər Allahı layiqincə qiymətləndirmir və Onun haqqında ləyaqətsiz şeylər danışmağa cəsarət edirlər. Fövqəluca Allah, sanki onlara nəsihət edərək, bildirir ki, bütün məxluqatı O (Pak və Müqəddəs Olan) yaratmışdır və onlara biçim vermişdir. Göylər, yer, heyvanlar, bitkilər və cansız əşyalar – onların hamısını Allah yaratmışdır. Amma Rəbb onları sadəcə olaraq xəlq etməmişdir – O (Pak və Müqəddəs Olan), onlara İlahi müdrikliyinin tələblərinə uyğun gələn ölçü vermişdir. Onların hamısı o dərəcədə gözəldir ki, ağıllı insan onları bundan da üstün bir simada təsəvvür edə bilməz. Bədənin heç bir orqanı, heç bir hissəsi üçün daha münasib bir yer tapmaq mümkün deyildir. Buna görə də Fövqəluca Allah buyurur: “Fövqəluca Rəbbinin adını şərəfləndir ki, O, xəlq etmiş və mütənasiblik vermiş, taleyini təyin etmiş və yolunu göstərmişdir” (Əla, 87\u002F1-3). Musa peyğəmbər (ə) isə belə demişdir: “Rəbbimiz – hər şeyə özünəməxsus Simaverən, sonra hamıya Yolgöstərəndir”(Taha, 20\u002F50).\n\nBütün bunlar Allahın kamilliyinin və əzəmətinin və həmçinin Onun sonsuz xeyirxahlığının dəlilləridir və bütün bunlar insanları təkcə Fövqəlqüdrətli Rəbbə pərəstiş etməyə və Onu ucaltmağa sövq etməlidir. Onun şərikləri yoxdur və heç kim Onunla bərabər ibadətə layiq deyildir və buna görə, sonra Allah öz Rəbbinin hökmlərinə itaətsizlik göstərən müşriklər barədə xəbər verir.",{"from":21,"to":21,"text":1051},"Onlar Allahdan başqa “ilahlara”[2] ibadət edirlər. Onların tamamilə anlaşılmaz davranışı onların axmaqlığına və ağıllarının\n\nçatışmazlığına dəlalət edir. Bundan başqa, bu rəftar onların zalımlığını və nadanlığını təsdiq edir. Onlar çoxsaylı qüsurları olan və hətta ən kiçicik bir şeyi belə yarada bilməyən məxluqları ilahlaşdırırlar. Onların özlərini Allah yaratmışdır və bəziləri isə hətta insanların əli ilə düzəldilmişlər. Onlar nə ölümə, nə həyata, nə də öldükdən sonra diriltməyə sərəncam çəkə bilmirlər. Onlar heç vəchlə heç özlərinin taleyinə də sərəncam çəkə bilmirlər. İstənilən ağıllı adam dərk edir ki, belə tanrıçalar ilahlaşdırılmağa və onlara ibadət edilməsinə layiq deyillər. Onlara ibadət edən müşriklər sağlam düşüncədən məhrumdurlar. Onlar şəriklərə ehtiyacı olmayan Allaha şərik qoşurlar. O tək Özü xeyrə və şərə sərəncam çəkir. O, kimisinə nemət nazil edir, kimisinisə var-dövlətdən məhrum edir. O Öz qullarına həyat bəxş edir və təyin etdiyi vaxt çatanda onu onlardan geri alır. O Öz qullarını öldükdən sonra dirildəcəyini və onların hamısını Qiyamət günü Məhşər ayağında bir yerə toplayacağını vəd etmişdir. O, uydurulmuş ilahlara ibadət edənlər üçün bədbəxtlik, rüsvayçılıq və cəza məskəni yaratmışdır. O, həm də Allahın təkliyinə etiqad edənlər və təkcə öz Rəbbinə ibadət edənlər üçün xoşbəxtlik, uğur və əbədi Səadət məskəni xəlq etmişdir.",{"from":28,"to":28,"text":1053},"Tövhidin gerçəkliyini və müşrikliyin pozğunluğunu inandırıcı dəlillərlə xatırlatdıqdan sonra, Fövqəluca, Muhəmmədin (s.ə.s.) peyğəmbərliyinin gerçəkliyi və onun (s.ə.s.) düşmənlərinin ittihamının əsassızlığı haqqında xəbər verir. Onların qəlbi küfr ilə dolduğu üçün öz Rəbbinə itaət etməkdən boyun qaçırırlar. Bundan başqa, onlar Quranı, Muhəmməd Peyğəmbəri (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) yalana çıxarmağa cəhd göstərirlər və Quranı – onun (s.ə.s.) başqaları ilə bir yerdə uydurduğu yalan adlandırırlar. Fövqəluca onların sözlərini təkzib edir və müşrikləri Şərəfli Kitab və Muhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) haqqında bu dərəcədə kobudcasına söz söyləməyə sövq edən səbəbi bildirir. Bu, kafirlərin təkəbbürlü, inadcıl, yalançı və zalım olması ilə bağlıdır. Bu keyfiyyətlərə malik olmayan insanlar bunu təsəvvür edə bilməzlər. Muhəmməd Peyğəmbəri (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) inkar edən müşriklər onun sədaqətliliyinə, doğruçuluğuna, etibarlılığına, xeyirxahlığına və bir çox digər gözəl məziyyətlərinə yaxşı bələd idilər. Onlar qəribə və əzəmətli ilahi ayələrini eşidərək, başa düşürdülər ki, nə Muhəmməd (s.ə.s.), nə də hər hansı başqa bir adam Qurana bənzər bir şey yaza bilməz. Onlar həmçinin bilirdilər ki, Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) yeni bir din uydurmağa heç kim kömək etməmişdir. Lakin bütün bunlar onları zalım əməllərdən və yalan iftiralar atmaqdan çəkindirmirdi.",{"from":35,"to":35,"text":1055},"Müşriklərin bu yalançı və zalımcasına deyilmiş sözləri özlüyündə bir sıra mühüm məqamları əks etdirir. Birincisi, onlar ən doğruçu və ən vicdanlı bir insan olan Muhəmməd Peyğəmbəri (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) yalançılıqda və zalımlıqda ittiham edirlər. İkincisi, onlar Kitabların ən gerçəyi və ən əzəmətlisi olan Quranı yalan adlandırırlar. Üçüncüsü, onlar bəyan edirlər ki, insanlar Qurana bənzəyən bir şeyi əziyyət çəkmədən yaza bilərlər və bununla da bütün sifətləri kamil və qüsursuz olan Xaliqin nitqini Onun, bütün keyfiyyətləri qüsurla dolu olan məxluqlarının nitqi ilə müqayisə edirlər. Dördüncüsü, onlar onun (s.ə.s.) yazı yazmağı bacarmadığını və yaxınlarından özü üçün qədim əfsanələr toplamağı xahiş etmədiyini yaxşı bildiklərinə baxmayaraq, Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) böhtan atırlar.",{"from":42,"to":42,"text":1057},"Fövqəluca Öz Peyğəmbərinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) əmr edir ki, kafirlərin iftiralarını təkzib etsin və desin ki, Quran, zahirdə və qeybdə olan Hərşeyibilən, Ona qullarının başqalarından aşkarda və gizlində törətdikləri hər şeyin məlum olduğu Allah tərəfindən nazil edilmişdir. Fövqəluca buyurur: “Həqiqətən, bu, aləmlərin Rəbbindən göndəriləndir. Sədaqətli Ruh onunla sənin ürəyinə nazil olmuşdur ki, xəbərdarlıq edənlərdən biri olasan” (Şüəra, 26\u002F192-194).\n\nMuhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) öz doğruçuluğunu sübuta yetirməsi üçün xəbər verir ki, o (s.ə.s.) ayələri kamil bilik Sahibi Olandan alır. Öz yazdığını Fövqəluca Allahın adına çıxan, öz rəqiblərinin həyatına və əmlakına qəsd edən və bunun Fövqəlqüdrətli Rəbb tərəfindən ona (s.ə.s.) əmr edildiyini iddia edən bir insanı özünüz təsəvvür edin. Həqiqətən, O (Pak və Müqəddəs Olan), bütün varlıqlar haqqında məlumata malikdir və buna görə O (Pak və Müqəddəs Olan), heç vaxt belə bir insana onun düşmənləri ilə mübarizəsində kömək göstərməz və onların ürəklərini və ərazilərini fəth etməyə yol verməz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) bütün bunlara nail olması isə onu göstərir ki, heç bir ağıllı insan Quranın haqq olmasını inkar edə bilməz. Onu inkar edənlər isə təkcə öz Rəbbinin kamil elmini qəbul etməyən filosoflar və ateistlərdir.\n\nFövqəluca Allah Özünün hər şeyi əhatə edən elmi haqqında xəbər verərək, insanları Quran ayələri üzərində düşünməyə çağırır, çünki məhz onların sayəsində Allahın qulları həqiqi rəvayətlər və müdrik hökmlərlə tanış ola bilirlər və onlardan hər biri birmənalı şəkildə Quranın, zahirdə və qeybdə olanları Bilən tərəfindən nazil edildiyinə dəlalət edir. Buna baxmayaraq, kafirlər bütün zamanlarda Allahdan nazil olan vəhyləri və peyğəmbərləri rədd etmişlər. Lakin Allah buna baxmayaraq onları Öz nemətlərindən məhrum etməmişdir. O (Pak və Müqəddəs Olan), günahkarları tövbə etməyə çağıraraq, onlardan tövbə edib, haqq yoluna gələnlərə mərhəmət göstərəcəyini və onları bağışlayacağını vəd etmişdir. Həqiqətən də, Bağışlayan və Rəhmli adları Onun gözəl adları arasındadır. O (Pak və Müqəddəs Olan), hətta ən qəddar caniləri və islahedilməz günahkarları, onlar öz cinayətlərinə son qoyduqda və səmimi tövbə etdikdə, mütləq bağışlayır. O (Pak və Müqəddəs Olan), fasiləsiz olaraq insanları Öz mərhəməti altında saxlayır: onlara, ədalətli cəzaya layiq olmalarına baxmayaraq, islah olunmaları üçün möhlət əta edir, onların tövbəsini qəbul edir, günahlarını silir və onların xeyirxah əməllərini yazır. O (Pak və Müqəddəs Olan), davamlı olaraq müqavimət və itaətsizlik göstərib, uzun müddət azğınlıq zülməti içində dolaşdıqdan sonra doğru yola qayıdan günahkarlara rəhm edir.\n\nSonra Allah peyğəmbərliyi ümidsiz halda gözdən salmağa cəhd göstərən və Allahın elçi seçdiyini mələk, hökmdar və ya mələyin kömək etdiyi insan kimi görmək istəyən müşriklər haqqında bir daha xəbər verir.",{"from":11,"to":11,"text":1059},"O, hansı cəsarətlə özünü Rəbbin elçisi adlandırır? O, yemək yeyir, bu isə o deməkdir ki, o, adi bir insandır. Əgər o mələk olsaydı, digər insanlar kimi yeməyə ehtiyacı olmazdı. Bundan başqa, o, bazarlara gedir ki, bu da Allahın seçdiyi insana bənzəmir.\n\nBu – müşriklər tərəfindən səsləndirilən acı istehza sözləridir. Onların yürütdüyü mühakimənin həqiqətlə heç bir əlaqəsi yoxdur, çünki Fövqəluca Allah buyurur: “Biz sənə qədər elə elçilər göndərməmişik ki, yemək yeməsinlər və bazarlara getməsinlər” (Furqan, 25\u002F20).\n\nOnlar soruşurlar ki, niyə ona (s.ə.s.) bir mələk təhkim edilməmişdir ki, onunla birlikdə insanlara nəsihət versinlər. Buradan belə çıxır ki, Allahın seçdiyi elçi ona həvalə edilmiş peyğəmbərlik vəzifəsinin öhdəsindən təklikdə gələ bilməz.",{"from":55,"to":55,"text":1061},"Niyə ona (s.ə.s.) xəzinə verilməmişdir? Belə olsaydı o heç bir maddi çətinlik çəkməzdi. Niyə onun (s.ə.s.) bir bağı yoxdur ki, məhsulundan bəhrələnsin? Əgər onun (s.ə.s.) bağı olsaydı, onda o (s.ə.s.) dolanacaq axtarmaq üçün bazarlara getməzdi.\n\nMürtədlər belə sözlər deyirlər və lakin bununla qane olmayaraq, Pak Peyğəmbəri (s.ə.s.) sehrlənmiş adam adlandırırlar. Allah bu insanları mürtəd adlandırır və bununla vurğulamaq istəyir ki, onlar belə sözləri şübhə etdiklərinə və ya inanmadıqlarına görə deyil, məhz öz zalımlıqları üzündən deyirlər. Onlar çox gözəl bilirlər ki, Muhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) necə ağıllı, bəlağətlə danışan və nəzakətli bir insandır və buna görə onların ləyaqətsiz rəftarı daha qəribə və anlaşılmazdır.",{"from":62,"to":62,"text":1063},"Ey Muhəmməd! Onlar istəyirlər ki, sən mələk olasan və adi insanların möhtac olduqlarına ehtiyac duymayasan. Onlar istəyirlər ki, səninlə bərabər bir mələk olsun, çünki elə zənn edirlər ki, sən təklikdə peyğəmbərliyin öhdəsindən gələ bilmək gücündə deyilsən. Onlar həm də istəyirlər ki, sən böyük bir xəzinə sahibi olasan və ya çoxlu məhsul verən bağın olsun ki, digər insanlar kimi bazara getməyəsən. Bütün bunlardan sonra onlar iddia edirlər ki, sən – sehrlənmiş bir adamsan.\n\nOnların bir-birinə zidd olan iddiaları onların cahilliyinə, azğınlığına və kəmağıllılığına dəlalət edir. Onların, doğru yolla gedən insanların təsdiq etdikləri müddəaları ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bundan da başqa, onların sözləri, Muhəmmədin (s.ə.s.) peyğəmbərliyinin gerçəkliyi ilə bağlı ağıllı insanların ürəklərinə şübhə toxumu səpməyə belə qabil deyildir. Dərrakəli insana onların sözləri üzərində sadəcə düşünməsi kifayətdir ki, həmin sözlərin nə dərəcədə pozğun və əsassız olduğu onlara aydın olsun. Məhz buna görə Fövqəluca Allah Öz qullarına əmr edir ki, Muhəmmədin (s.ə.s.) doğruçuluğu və peyğəmbərliyinin gerçəkliyinə şübhə etmək üçün əsasın olub-olmaması üzərində bir düşünsünlər. Allah həm də bildirir ki, Ona görə, Öz Elçisinə (s.ə.s.) bu dünyada böyük nemətlər əta etmək heç də çətin deyil və bununla əlaqədar belə buyurur:",{"from":69,"to":69,"text":1065},"Allah istəyərsə, sənə müşriklərin sənin peyğəmbərliyinin dəlili hesab etdiklərindən də daha üstün nemətlər bəxş edər. Bunlar – çaylar axan və həm də dəbdəbəli saraylar olan füsunkar Cənnət bağlardır. Allah istədiklərinə mükəmməl bağlar və ecazkar saraylar əta edə bilər, lakin O (Pak və Müqəddəs Olan), Öz elçilərinə bu fani nemətləri əta etmir, çünki O (Pak və Müqəddəs Olan), yerdəki gözəlliklərin əsil dəyərini bilir. Onların hamısı – çox kiçik və cüzidir və buna görə Allah Öz elçilərinə və sevimli qullarına İlahi müdrikliyinin tələb etdiyi ən zəruri olanları əta edir. Allahın seçilmiş elçilərini (onlara Allahın salamı olsun!) kasıb olmaları ilə günahlandıran düşmənlərinin və əleyhdarlarının ifadələrinə gəlincə isə, onların hamısı həddini aşanlar və zalımlardır.",{"from":75,"to":75,"text":1067},"Müşriklərin dilə gətirdikləri bu sözlərin alçaqlığını ifşa etdikdən sonra Fövqəluca Allah onların əsil niyyətlərindən xəbər verir. Onlar haqqı tapmaq istəmir və heç bir sübutu eşitməyi də arzulamırlar. Onlar istəyirlər ki, haqqı inadkarcasına rədd edərək, zalımlıq göstərsinlər, onların kobud danışıqları isə təkcə ürəklərində gizlətdiklərinin əks-sədasıdır. Məhz buna görə Allah bildirir ki, onlar Qiyamət gününü inadla inkar edir və haqqı etiraf etməkdən boyun qaçırırlar. Belə insanlar heç vaxt düz yolla getmirlər və heç bir mübahisə onların haqqı tanıması üçün gözlərini aça bilməz. Onların yeganə bir yolu vardır - əzabverici cəzanın başlamasını gözləmək. Onlar üçün Cəhənnəm Odu hazırlanmışdır. Onun alovu get-gedə qızıb azğınlaşacaq, istisi yandıracaq, pıqqıltısı qulaq batıracaq, qəzəbi isə Cəhənnəmə məhkum olanları sarsıdacaqdır.",{"from":81,"to":81,"text":1069},"Günahkarlar hələ Cəhənnəmə düşməmişdən öncə bu baş verəcəkdir və bu baş verən kimi, kafirlərin ürəklərinə qorxu və narahatçılıq dolacaqdır. Onlar qorxudan ölməyə hazırlaşacaqlar, lakin çox arzu etdikləri ölümü dada bilməyəcəklər. Odlu Cəhənnəmin onlara, Fövqəluca Xaliqi qəzəbləndirdiklərinə görə, acığı tutacaq və onların küfrü və zalımlığı nə dərəcədə dəhşətliydisə, Cəhənnəm Odu da onlar üçün bir o qədər dəhşətli olacaqdır.",{"from":87,"to":87,"text":1071},"Burada kafirlərin Cəhənnəmin dəhşətli əzablarını öz vücudları ilə hiss edəcəkləri andan bəhs edilir. Onlar Cəhənnəmin lap ortasında, olduqca darısqallıqda və zəncirlənib qandallanmış əzabkeşlərin isə həddən artıq çox olduğu bir yerdə yerləşdiriləcəklər. Onlar ən uğursuz bir yerdə vəhşətəngiz bir həbsə məruz qoyulacaqlar və özlərinə ölüm istəyəcək, rüsvayçılıq və şərəfsizlikdən xilas üçün yalvaracaqlar. Onlar öz zalımlıqlarını və kafirliklərini etiraf edəcək və Fövqəluca Allahın onların hər birinə qarşı ədalətli olduğunu inkar etməyəcəklər. Həqiqətən də, onlar yalnız öz cinayətləri üzündən Cəhənnəmə düşəcəklər və buna görə kömək və xilas edilmək haqqında edəcəkləri duaları onlara heç bir fayda verməyəcək və onları Allahın cəzasından qurtara bilməyəcək.",{"from":94,"to":94,"text":1073},"Siz hətta fasiləsiz olaraq ölməyi çağırsanız belə, bu sizə qəm-qüssədən, narahatçılıqdan və ümidsizlikdən başqa bir şey verməyəcək. Fasiqlərin əzab çəkəcəkləri haqqında xatırlamadan sonra, yaxşı olardı ki, təqvalı möminləri gözləyən mükafatlardan xəbər veriləydi və buna görə Fövqəluca Allah iki sonrakı ayəni Cənnət sakinləri haqqında nazil edir.",{"from":101,"to":101,"text":1075},"Ey Muhəmməd! Sən günahkarlara onların düşündüklərinin necə mənasız və seçimlərinin necə yanlış olduğunu izah etməlisən. Onlar buna uyğun olaraq xeyirdən imtina edir və şərə üstünlük verirlər. Bundan ötrü onların özündən soruş: hansı yaxşıdır – Cəhənnəm odu və ya təqvalılara vəd edilmiş əbədi Cənnət? Təqvalılıq – o gözəl məskənə layiq olmanın ən doğru vasitəsidir və buna görə də, təqvalılıqla silahlanmış möminlərə Fövqəluca Allah Cənnətdə yer verəcəyini vəd etmişdir ki, o yer onlara təqvalılıqlarının əvəzi və yaşayacaqları Son məskən olacaqdır. Təqvalılığa və dindarlığa görə mükafat belədir. Möminlərin füsunkar Cənnət bağlarını heç vaxt tərk etməyəcəkləri yer belədir.",{"from":108,"to":108,"text":1077},"Onlar orada hər hansı bir şeyi arzu edən kimi, o hazır olacaqdır. Onlar üçün orada ən ləzzətli yeməklər, ləzzətli içkilər, gözəl libaslar, məftunedici qadınlar, yüksək saraylar, ecazkar bağlar, yeyənlərin və ya heç olmazsa baxanların hamısına ləzzət və zövq verən müxtəlif çeşidli meyvələr hazırlanmışdır. Bu bağlarda şırıltı ilə axan çaylar vardır ki, möminlər onları istədikləri səmtə yönəldə biləcəklər. Onlarda axan su heç vaxt xarab olmur, süd turşumur, şərab onu içənlərə ləzzətdən başqa bir təsir göstərmir, həmçinin balın xıltı və qatışığı olmur. Son dərəcə füsunkar ətir qoxusu, təmtəraqlı otaqlar, insan ürəyinin dərinliklərinə qədər nüfuz edən riqqət doğurucu səslər, qardaşlarla və yaxın insanlarla hərarətli görüşlər – bütün bunlar Axirətdə möminləri gözləyir.\n\nLakin ən başlıcası, onlar Mərhəmətli Rəbbin Üzünü görmək imkanına malik olacaq və Onun İlahi nitqini eşidə biləcəklər. Onlar öz Yaradanı ilə ünsiyyətdən həzz alacaq və Onun yaxınlığında olmaqdan misilsiz zövq duyacaqlar. Onlar Onun iltifatına layiq görüldüklərinə, Onun qəzəbindən xilas olduqlarına və heç vaxt bitməyəcək və yalnız saatbasaat artacaq səadətə nail olduqlarına görə özlərini xoşbəxt sayacaqlar. Sənin Rəbbin arzu edilən vədini belə yerinə yetirəcəkdir. Allah o vədi “arzuedilən” adlandırmışdır, çünki Onun təqvalı qulları öz əməlləri və sözləri ilə daima can atırlar ki, Ona yalvarmaqla, Allah onları Öz mömin qullarına vəd etdiyi Cənnətə daxil etsin.\n\nOnda bəs iki məskəndən hansı yaxşıdır və insan onlardan hansı birinə üstünlük verməlidir? Kim yaxşı və daha ağıllıdır: əzablar və bədbəxtçilik məskəninə düşmək üçün çalışan insanlar və ya xoşbəxtlik və uğur məskəninə düşmək xatirinə çalışan insanlar? Ey Allahın ağıllı qulları, bu barədə düşünün və özünüz özünüzə cavab verin. Artıq bundan sonra haqq sizə aydın olmuşdur və qarşınızda doğru yol işıqlandırılmışdır və əgər siz Allahın nazil etdiyi dəlillərdən imtina etsəniz, onda sizin bu yanlış seçiminizə, azacıq da olsa belə, heç bir bəraət qazandırılmayacaq. Ey Rəbbim! Sən insanları xoşbəxt və bədbəxt yaratmısan. Biz Səndən xahiş edirik ki, bizi böyük mükafat və daha artığını alanların sırasına daxil edəsən. Biz həm də Səndən xahiş edirik ki, bizi əzablardan və bədbəxtliklərdən xilas edəsən. Ey Rəbbimiz, bizə Səadət və əmin-amanlıq nəsib et!\n\nSonra Fövqəluca Allah Qiyamət günü müşriklərin və saxta “ilahlara” ibadət edənlərin başına nələrin gələcəyindən xəbər verir. Bu dəhşətli gündə müşriklər və bütpərəstlər öz səylərinin yanlışlığını dərk edəcəklər, çünki vaxtilə ilahlaşdırdıqları məxluqlar onlardan üz döndərəcəklər. Rəbb belə buyurur:",{"from":115,"to":115,"text":1079},"Allah müşrikləri, kafirləri və həmçinin onların uydurduqları “ilahları” bir yerə toplayacaqdır. Sonra Allah fasiqlərin ibadət etdikləri məxluqlara müraciət edəcək ki, bu, fasiqlərin ünvanına qınaq və tənə olacaqdır. Allah belə deyəcəkdir: “Sizmi Mənim qullarımı azdırmısınız və ya onlar özləri yoldan sapmışlar? İnsanlara sizə ibadət etməyi sizmi əmr etmiş və belə bir cinayəti onların gözündə gözəl göstərmisiniz və ya onlar özləri belə yaramazcasına davranmağa cəsarət etmişlər?”",{"from":121,"to":121,"text":1081},"Sənin qullarına Səndən başqa kiməsə ibadət etmək yaraşmaz və bizim də bu fasiqlərə heç bir aidiyyətimiz yoxdur. Biz heç vaxt Səndən imtina etməzdik və digər hamilərin köməyinə ümid edə bilməzdik. Biz heç vaxt onlara ibadət etməz və onlara yardım və ya xilas haqqında dua ilə müraciət etməzdik. Biz Tək Sənə ibadətə möhtacıq, kiminsə bizə ibadət etməsinə necə razılaşa bilərdik?! Biz heç vaxt bunu etməmişik.\n\nBu sözlər İsa peyğəmbərin (ə.) sözlərinə bənzəyir. Bu barədə Fövqəluca Allah “əl-Maidə” surəsində belə buyurmuşdur: “Budur, Allah buyurdu: “Ey Məryəm oğlu İsa! Sən insanlara demisənmi ki: “Məni və anamı Allahla yanaşı iki ilah qəbul edin?” O dedi: “Sən Pak və Müqəddəssən! Mən haqqım olmayan şeyi necə deyə bilərəm? Əgər mən belə bir şey desəydim, Sən bunu bilərdin. Sən mənim qəlbimdə olanı bilirsən, mən isə Sənin qəlbində olanı bilmirəm. Həqiqətən, Sən – qeybi Bilənsən. Mən onlara Sənin mənə əmr etdiyindən başqa heç nə deməmişəm. Sən isə mənə belə deməyi əmr etmişdin: “Mənim Rəbbim və sizin Rəbbiniz olan Allaha ibadət edin!” (Maidə, 5\u002F116-117);\n\nQuranda həmçinin belə deyilmişdir: “Həmin gün O, onların hamısını toplayacaq və sonra mələklərə deyəcək: “Sizə ibadət edənlər onlar idi?” Onlar deyəcəklər: “Sən Pak və Müqəddəssən! Himayədarımız Sənsən, onlar deyil. Onlar cinlərə ibadət edirdilər və onların əksəriyyəti məhz onlara etiqad bəsləyirdi” (Səba, 34\u002F40-41);\n\n“Allahın əvəzinə, onlara Qiyamət gününə qədər cavab verə bilməyənlərə və onların müraciətindən xəbəri belə olmayanlara dua edənlərdən daha da azğın kim ola bilər?! İnsanları toplayan zaman onlar insanların düşmənləri olacaq və onların ibadətindən imtina edəcəklər” (Əhqaf, 46\u002F5-6).\n\nMüşriklər tərəfindən ilahlaşdırılan məxluqlar insanları müşrikliyə çağırmadıqlarını və onları düz yoldan çıxarmadıqlarını bəyan etdikdən sonra, onların azmasının səbəbinin nə olduğunu xəbər verəcəklər. Çoxsaylı dünya ləzzətləri onları təkcə bu dünyadakı həyat haqqında fikirləşməyə məcbur etmiş və haqq dindən və Vahid Allaha ibadət etməkdən yayındırmışdır. Nəticədə isə günahkarlar ümidsiz bir kütlə vəziyyətinə düşmüş, xeyir vermək qabiliyyətinə malik olmamış, məhv olmaqdan və şiddətli intiqamdan başqa bir şeyə layiq olmamışdılar. Dünyəvi ləzzətlər onların doğru yola gəlmələri və İlahi Təlimə qulaq asmaları üçün maneə olmuşdur. Xeyirxah keyfiyyətlərinin olmaması isə onları, ümumiyyətlə Allahın təliminə layiq olmayan insanlara çevirmişdir. Əgər bu iki xüsusiyyət insanlara xas sifətdirsə, yəni, onlar düz yolla getmək kimi yüksək şərəfə layiq deyillərsə və bundan başqa qarşılarında hələ bir maneə də mövcuddursa, onda bu, onları düz yoldan ayırar və buna görə də onlar mütləq məhvə və amansız intiqama layiq görüləcəklər.\n\nBir vaxtlar ilahlaşdırılan məxluqlar müşriklərdən imtina etdikdən sonra, Fövqəluca Allah həmin mürtədləri qınayacaq və buyuracaq:",{"from":128,"to":128,"text":1083},"Onlar[3] sizi müşrikliyə çağırmırdılar və sizin onlara ibadət etməyinizə sevinmirdilər. Onlar hətta Rəbbinizin hüzurunda sizi müdafiə etmək belə istəmirlər. Onlar sizi yalançı adlandırır və sizin barışmaz düşməninizə çevrilmişlər, siz isə ən şiddətlı əziyyətlərə layiqsiniz. Bu gün siz amansız cəzanı özünüzdən uzaqlaşdıra bilməyəcəksiniz, yəni, sizdən qisas alınacağından və ya cəzadan, fidyə verməklə, qaça bilməyəcəksiniz. Siz özünüzə də kömək edə bilməyəcəksiniz və heç kim sizə yardım etməyə gəlməyəcək. Bu gün kafir başçılarına kor-koranə tabe olan hər bir yolunu azmış cahilə bu qismət nəsib olacaqdır. Bu qismət necə də dəhşətlidir! Bu Son necə də kədərlidir!\n\nŞüurlu surətdə haqqı danan inadcıl mürtədlərə gəldikdə isə, Fövqəluca Allah onlardan hər birinə böyük əzab-əziyyəti daddıracaqdır. Onların zalımlığı özünü inadcıllıqlarında, haqqı etiraf etməməkdə və hədləri tanımamaqda özünü büruzə verirdi və buna görə onların cəzası da hədsiz olacaqdır.\n\nSonra Fövqəluca Allah kafirlərin əsassız ittihamlarını təkzib edərək belə buyurur:",{"from":135,"to":135,"text":1085},"Biz onları yemək yeməyən cansız bədən etmədik və onları mələk kimi də yaratmadıq ki, siz o alicənab insanlardan nümunə götürəsiniz. Var-dövlətə və kasıbçılığa gəldikdə isə, onlar yer üzündə Allahın qulları üçün imtahandır və bu, Onun müdrik hökmlərindən asılıdır. Buna görə, sonra O (Pak və Müqəddəs Olan) bildirir ki, insanların bəzilərini digərləri üçün imtahan etmişdir. Hətta Onun elçiləri də yanlarına göndərildikləri insanlar üçün sınaq vasitələri idilər. Onlar öz qəbilədaşlarını haqqa iman gətirməyə dəvət edirdilər və bunun sayəsində müti möminlər itaətsizlik göstərənlərdən fərqlənirdilər. Var-dövlət də imtahandır, çünki zəngin adam həmişə kasıbın yolunu azması üçün, kasıb isə zənginin yolunu azması üçün sınaq vasitəsi olacaqdır. Müxtəlif bacarıqlara və imkanlara malik olan insanlar həmişə bir-biriləri üçün sınaq rolunu oynayırlar, çünki yer aləmi – aldanış və sınaq məskənidir.\n\nBu sınağın mahiyyəti nədən ibarətdir? Fövqəluca insanları yaratmışdır ki, onlar ya öz vəzifələrini qüsursuz yerinə yetirəcəklərinə və öz Himayədarının mükafatına layiq ola biləcəklərinə, ya da sınağı keçə bilməyəcəklərinə və ədalətli cəzaya məhkum ediləcəklərinə özləri qəti əmin olsunlar.\n\nOnun gözəl adları arasında – Görən adı. O (Pak və Müqəddəs Olan), Öz qullarının əməllərini görür və onların barəsində hər şeyi büsbütün bilir. Bunun sayəsində O (Pak və Müqəddəs Olan), ancaq Allahın elçisi şərəfinə layiq olanları seçir və onlara ali məziyyətlər əta edir. Bundan başqa, Özünün kamil biliyi sayəsində, O (Pak və Müqəddəs Olan), insanın hər əməli üçün: yaxşılığa və pisliyə görə tam əvəz verəcəkdir.",{"from":141,"to":141,"text":1087},"İnsanlar arasında elələri də var ki, Allahla görüşəcəklərinə ümid etmirlər, yəni, onlar Allahın elçilərini inkar edir və Allahın möminləri mükafatlandıracağı və günahkarları cəzalandıracağı vədini yalan sayırlar. Belə insanların ürəyində sərt cəza qarşısında nə qorxu, nə də Fövqəlqüdrətli Xaliqlə görüşəcəkləri zaman bol mükafat alacaqlarına ümid yoxdur. Onlar deyirlər: “Niyə bizə mələklər nazil edilməmişdir? Niyə biz Rəbbimizi görmürük?” Muhəmməd Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) müasirləri məhz belə davranırdılar. Onlar deyirdilər: “Niyə bizi sənin həqiqi peyğəmbərliyinə inandırmaq üçün mələklər səni əhatə etmirlər? Axı onlar sənin bu ağır vəzifənin öhdəsindən gəlməyin üçün sənə kömək edə bilərdilər. Niyə, ümumiyyətlə, sən Allahın elçisi olmalı idin? Onlar heç bir çətinlik çəkmədən Rəbbinin vəhylərini bəşəriyyətə çatdıra bilərdilər. Bizə de görək, əgər sən doğru danışırsansa, niyə biz Rəbbimizi görmürük? Niyə O bizimlə danışmır və sənin sözlərinin doğruluğunu təsdiq etmir? Niyə O, Özü bizə sənin ardınca getməyi əmr etmir?” Müşriklər, Allahın Elçisini (ona Allahın salavatı və salamı olsun!), əslində qınanılmalı olmadığı halda, qınamağa cəhd edirdilər, çünki onları belə davranmağa sövq edən ancaq özlərinin təkəbbürü, dikbaşlığı və təşəxxüslü olmaları idi.\n\nBuna görə Fövqəluca Allah buyurur ki, onlar özlərini təkəbbürlə aparmaqla böyük cinayət törətmişlər. Bu – onların gurultulu bəyanatlarının və kobud tələblərinin əsil səbəbidir. Bəs bu bədbəxt və zavallı kafirlər kimlərdir? Onlara kim ixtiyar verib ki, Fövqəluca Allahı görmək imkanını tələb etsinlər? Kim onlara ixtiyar verib ki, peyğəmbərin gətirdiyi vəhyin gerçəkliyinin meyarlarını müəyyən etsinlər? Məgər bundan daha məşum bir təkəbbürlük ola bilərmi?!\n\nBu canilər haqdan yayınmışdılar, onların qəlbi isə daşlaşmışdı – daş və dəmirdən də bərk olmuşdu. Onlar haqqın önündə təzim etməyə və xeyirxah məsləhətçilərə müraciət etməyə, onlara tərəf dönməyə qabil deyildilər. Onlar moizələrə və nəsihətlərə qulaq asmırdılar və haqqın ardınca getməkdən imtina edirdilər. Əksinə, onlar ən sadiq və ən səmimi insanları yalançı adlandırırdılar, açıq-aşkar ayələrdən və inandırıcı dəlillərdən üz döndərirdilər. Məgər bundan da dəhşətli cinayət olarmı?!! Bütün bunlar onların əməllərinin səmərəsizliyinə və faydasızlığına səbəb oldu və günahkarlar üçün müdhiş bir itkiyə çevrildi.",{"from":148,"to":148,"text":1089},"Onlar yer üzündə yaşayarkən bu müjdəyə inanmırdılar və haqqı inadkarcasına danmaqda və günahlar burulğanına batmaqda davam edirdilər və buna görə mələklərin onlara verəcəyi xəbər acı və dəhşətli olacaqdır. Bu xəbər - ədalətli cəza və qorxunc intiqam haqqında olacaqdır ki, mürtədlər onu dünya həyatından ayrıldıqları zaman ilk dəfə mələklərdən eşidəcəklər. Fövqəluca Allah buyurur: “Əgər sən zalımları can verdikləri və mələklərin əllərini onlara tərəf uzadaraq: “Canınızı verin! Bu gün sizə Allah haqqında yalan dediklərinizə və özünüzü Onun ayələrindən üstün tutduğunuza görə alçaldıcı əzab-əziyyətlə əvəz veriləcəkdir” – dedikləri anda görsəydin” (Ənam, 6\u002F93).\n\nSonra bu, bir daha Münkər və Nəkir adlı mələklər qəbirdə ölüyə yaxınlaşdıqda təkrarlanacaqdır. Bunlar günah sahibi olan ölüləri sorğu-suala çəkən iki mələkdir. Onlar soruşacaqlar: “Rəbbin kimdir? Peyğəmbərin kimdir? Hansı dinə etiqad edirsən?” Günahkarlar bu suallara cavab verə və amansız cəzadan xilas ola bilməyəcəklər və onda Fövqəluca Allah onları Öz mərhəmətindən məhrum edərək əzablara salacaqdır.\n\nDaha sonra günahkarlar cəzalandırılacaqları haqqında dəhşətli xəbəri bir də Qiyamət günü eşidəcəklər. Sərt təbiətli mələklər onları odsaçan Cəhənnəmə tərəf qovub aparacaq və onları Cəhənnəm keşikçilərinə əlbəəl təhvil verəcəklər. Sonuncular günahkarlara bəd xəbər verəcək və onları alov saçan uçuruma atacaqlar. Fasiqlər ədalətli məhkəmə olacağını inanılmaz sayırlar və cəzanı tezləşdirməyi xahiş edirlər. Əgər onlar öz günahlarını və cinayətlərini tövbə etməsələr, onda mümkün olmayacağını hesab etdikləri əzabın dadını mütləq biləcəklər. Həmin qorxunc gündə onlar mələklərdən qaçıb canlarını qurtarmağa cəhd göstərəcəklər, lakin heç yerə qaça bilməyəcəklər və onda mələklər onlara deyəcəklər: “Qarşınızda – keçilməz maneədir”. Fövqəluca Allah buyurur: “Ey cin və insan topluları! Əgər siz göylərin və yerin hüdudlarından kənara çıxa bilsəniz, onda daxil ola bilərsiniz. Lakin siz hakimiyyətə sahib olmadan girə bilməzsiniz” (Rahman, 55\u002F33).",{"from":155,"to":155,"text":1091},"Bütün insanlar tər içində zəhmətə qatlaşırlar və ümid edirlər ki, əməlləri onlara fayda verəcək. Lakin Qiyamət günü onların əməlləri əbəs və nəticəsiz ola bilər. Məhz bu, kafirlərin və müşriklərin başına gələcəkdir və onlar tamamilə ziyana uğrayacaqlar. Onlar nəinki mükafatdan məhrum ediləcək, həmçinin yer üzündə yaşadıqları zaman törətdikləri əməllərə görə cəzalandırılacaqlar da. Bunun səbəbi isə, haqq əqidəyə malik olmamaları, Allaha və Onun elçilərinə iman gətirməməkləridir. Həqiqətən, Allah yalnız səmimiyyətlə haqq dinə iman gətirən və Allahın elçilərinin yolu ilə layiqincə gedən qullarının əməllərini qəbul edir.",{"from":162,"to":162,"text":1093},"Bu, nəhəng bir dəhşət və ağır sarsıntılar günü olacaqdır, lakin bütün bunlar Allaha iman gətirən, mömin işlər görən və Rəbbinin qəzəbindən qorxan Cənnət əhlindən yan ötüb keçəcəkdir. Onların məskəni Cənnət olacaqdır ki, orada onlar əbədi olaraq istirahət edəcəklər. Cənnət məskəni necə də füsunkardır! Cənnət səadəti necə də kamildir! Möminlər ən gözəl nemətlərdən dadacaq və heç bir şey onların məmnunluğunu pozmayacaq. Bütün bunlar Cəhənnəmdə əzab içində qovrulanların çəkdiklərinə qətiyyən oxşamayacaq və buna görə Fövqəluca buyurur: “Bura nə pis məskən və mənzildir!” (Furqan, 25\u002F66). Amma müzakirə etdiyimiz ayədə Allah hansı məskənin Cənnət bağlarından pis olduğunu xəbər verməmişdir. Çünki Cəhənnəm məskəninin xatırlanmasına ehtiyac yox idi.\n\nSonra Fövqəluca Allah Qiyamət gününün nəhəngliyi haqqında xəbər verir ki, onun başlaması ilə insan ürəkləri qorxu, qəm-qüssə və həyəcan ilə dolacaqdır. Allah buyurur:",{"from":169,"to":176,"text":1095},"Qiyamət günü səma buludlarla örtüləcək və onların kölgəsində Allah göylərdən enəcək ki, qullarını mühakimə etsin. Həmin dəhşətli saatda göylər yarılacaq və göyün mələkləri Məhşər meydanına enərək sıralarla düzüləcəklər. Ola bilsin ki, bütün mələklər bir cərgəyə düzülsünlər, amma ola da bilər ki, hər göyün mələkləri ayrıca düzülsünlər və nəhəng mələklərin yeddi cərgəsi barələrində ədalətli məhkəmə qurulacaq insanları və digər məxluqları əhatə etsinlər.\n\nİstənilən halda, çoxsaylı və qüdrətli mələklər insanları və qalan varlıqları əhatəyə alacaqlar. Onlar öz Rəbbinin iradəsinə itaətkardırlar və hətta danışmağa da Onun icazəsindən sonra başlayacaqlar. Bəs onda zəif və köməksiz insanların, xüsusilə, Fövqəlqüdrətli Hökmdarı qəzəbləndirməyə cəsarət edənlərin, günah və cinayət törədib, tövbə etmək istəməyərək, Onun iradəsinə müqavimət göstərənlərin vəziyyəti haqqında nə demək olar?! Rəbb onlara Öz ədalətli hökmünü bəyan edəcək və həmin gün kafirlər üçün çox sərt gün olacaqdır. Əzab və əziyyətin ağırlığı məhz onların üzərinə düşəcək və bu, möminlərə qətiyyən aid edilməyəcəkdir. Onlar Qiyamət gününü qorxusuz və qəm-qüssəsiz keçirəcəklər. Fövqəluca bununla əlaqədar belə buyurur: “O gün Biz möminləri Rəhmanın qarşısında fəxri nümayəndə heyəti kimi toplayacağıq, günahkarları isə, susamış sürü suvata sürülən kimi, Cəhənnəmə qovacağıq” (Məryəm, 19\u002F85-86).\n\nHəmən Gün hakimiyyət təkcə Allaha məxsus olacaqdır. Qiyamət günü insanlar və qalan məxluqlar heç bir hakimiyyətə malik olmayacaqlar. Onlara dünya həyatında verilmiş müvəqqəti hakimiyyətdən əsər-əlamət belə olmayacaqdır. Hökmdarlar və tabeliklərində olanlar, azad adamlar və kölələr, şan-şöhrətli sayılanlar da, alçaldılmış olanlar da – hamısı Fövqəlqüdrətli Yaradanın qarşısında bərabərləşəcək və eyni tərzdə köməksiz olacaqlar.\n\nBu ayəni oxuyan mömin rahatlıq və əmin-amanlıq əldə edir, çünki Allah Özünü Mərhəmətli adlandırmışdır. Bu dəhşətli Gündə mühakimə edəcək Rəbb – Mərhəmətlidir və Onun mərhəməti və rəhməti bütün varlığı, bütün canlı məxluqları əhatə edir.\n\nKainat Allahın yer üzündə hökm sürən və Axirət həyatında isə üstünlük təşkil edən mərhəmətinin dəlilləri ilə doludur.\n\nRəhman[5] adı hər hansı qüsurdan məhrumdur və Allahın ilahi qəzəbini ifadə edən bütün gözəl adlarından üstündür. Onun mərhəməti Onun ədalətli qəzəbini qabaqlayır və ona üstün gəlir. Bunun sayəsində Allah Adəmi (ə) və onun aciz nəsillərini xəlq etmiş, onlara böyük şərəf nəsib etmiş, çoxsaylı nemətlər əta etmiş, onlara bəslədiyi xeyirxahlığını sona yetirərək, onları Özünün ilahi qayğısı altına almışdır.\n\nQiyamət günü insanlar aciz, müti və Rəbbinin iradəsinə itaətkar olacaqlar. Onlar Onun qarşısında dayanaraq, ədalətli hökmünü gözləyəcəklər. Onlar biləcəklər ki, bu hökmü, Öz qullarına, ananın övladına bəslədiyi rəhm hissindən də daha rəhmli olan, Fövqəluca Allah verəcəkdir. İndi təsəvvür edin ki, Rəbb insanlara qarşı necə də mərhəmətli və rəhmli olacaqdır! Həmin Gün ancaq ən zalım günahkarlar məhv olacaqlar. Həmin Gün Allahın mərhəmətindən təkcə ən bədbəxt cinayətkarlar məhrum ediləcəklər ki, onlar, Onun vəd etdiyi cəzasına, öz yaramaz əməlləri ilə layiq olmuşlar.",{"from":183,"to":197,"text":1097},"Qiyamət günü, yer üzündə yaşadığı zaman küfrə batmış, Allaha şərik qoşmuş və Onun sadiq elçilərini rədd etmiş günahkar məyusluqdan, matəmdən və ümidlərinin boşa çıxmasından əllərini çeynəyəcəkdir. O, bərkdən belə deyəcək: “Kaş ki, mən Allahın Elçisinə iman gətirəydim, onun haqq təliminə qulaq asaydım və onun sadiq ardıcıllarından biri olaydım. Kaş ki, insanlardan və cinlərdən olan itaətsizlik göstərənləri özümə səmimi dostlar hesab etməyəydim! Mən mənə həqiqətən xeyir diləyən və mənə olduqca lütfkar olan insanla düşmənçilik etməyi üstün tutdum, indi mənim düşmənlərimə çevrilən fasiqləri əzizlədim. Bu gün mənim onlarla dostluğum və yaxınlığım mənə bədbəxtlikdən, ziyandan, şərəfsizlikdən və məhv olmaqdan başqa heç nə verməyəcəkdir. O, öz yalançı və azdırıcı danışıqları ilə azğınlığı mənə təhrif olunmuş şəkildə təqdim edərək, məni Quranda tapdığım haqdan imtina etməyə inandırdı”.\n\nŞeytana gəldikdə isə, o – satqındır. O, insana yalanın gözəl olduğunu təlqin edir və onun gözü qarşısında haqqı ləkələməyə cəhd göstərir. O, insanı özünün uydurma vədlərinə inanmağa məcbur edir, sonra isə, insandan imtina edir. Bütün məxluqlar üzərində məhkəmə başlandıqda və Fövqəluca Allah son hökmünü verdikdə, şeytan özünün bütün davamçılarına müraciət edərək deyəcəkdir: “Həqiqətən də, Allahın vədi haqq idi, amma mən sizə vəd versəm də, verdiyim sözə əməl etmədim. Mən sizin üzərinizdə heç bir hakimiyyətə malik deyildim. Mən sizi çağırdım, siz də mənə itaət göstərdiniz. Buna görə məni qınamayın, ancaq özünüzü qınayın. Mən sizə kömək edə bilmərəm, siz də mənə kömək edə bilməzsiniz. Mənim sizin əvvəllər mənə ibadət etməyinizə aidiyyətim yoxdur” (İbrahim, 14\u002F22).\n\nEy Allahın qulu!\n\nNə qədər ki, ağlını başına yığmağın və tövbə etməyin gec deyil, məhəbbətini sənə əbədi səadətə nail olmağa kömək göstərənə ver və sərt münasibətə layiq olana, sənə şərdən və ziyandan başqa bir şey gətirməyənə düşmənçilik və nifrət bəslə!\n\nAllah köməyin olsun!\n\nSonra Fövqəluca bildirir ki, Muhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) öz xalqının bu Şərəfli Kitabın hökmlərinə itaət etməkdən boyun qaçırmasına görə Ona şikayət etmişdir.",{"from":204,"to":204,"text":1099},"Ey Rəbbim! Sən məni göndərdin ki, bəşəriyyətə xilas yolunu göstərim və insanlara Allahın vəhyini çatdırım. Sənin cahil qulların ondan üz çevirirlər, halbuki onlar onu yerinə yetirməli, onun nəsihətlərinə qulaq asmalı və onun göstərişlərini əldə rəhbər tutmalıydılar.",{"from":211,"to":211,"text":1101},"Allah Öz Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) təsəlli verərək bildirir ki, elə əvvəllər də kafirlər və müşriklər belə davranardılar. Hər peyğəmbərin günahkarlar arasından düşmənləri var idi və onlar xeyirxahlıq etməyə və öz nəfslərini nəcibləşdirməyə qabil deyildilər. Onlar Allahın elçilərinə müqavimət göstərir, onların təlimini rədd edir və özlərinin yalançı iddiaları ilə haqqı inkar etməyə cəhd göstərirdilər. Hətta bunun özünün belə müsbət tərəfi vardır. Birincisi, haqq yalanı sarsıtmaq və özünün mütləq üstünlüyünü sübut etmək imkanı əldə edir. Yalan istənilən formada gerçəyə oxşadılsa da, o, heç vaxt haqqın xeyrinə şəhadət verən inandırıcı dəlillərə və aydın ayələrə qarşı müqavimət göstərməyə duruş gətirə bilməz. İkincisi, Fövqəluca Allahın haqq tərəfdarları üçün necə şərəfli və şan-şöhrətli sonluq hazırladığına və yalan müdafiəçilərini hansı cəzanın gözlədiyinə Allahın məxluqları qəti əmin olmaq imkanı qazanırlar.\n\nEy Muhəmməd! Bunları yadda saxla və onların öz-özlərini böyük əzab-əziyyətə məhkum etməsinə kədərlənmə. Rəbbinin səni doğru yolla aparması kifayətdir ki, sən ən müqəddəs olana – arzu etdiyinə nail ola, imanını möhkəmlədə və öz dünya həyatını əsil səadətlə doldura biləsən. Rəbbinin sənin düşmənlərin və rəqiblərin üzərində qələbə çalmağına kömək etməsi, imanına və dünyəvi həyatına zərər vura bilən hər cür pisliklərdən və xoşa gəlməyən şeylərdən səni qoruması kifayətdir! Sən ancaq Fövqəluca Rəbbinin köməyi ilə kifayətlən və təkcə Ona təvəkkül et!",{"from":218,"to":218,"text":1103},"Niyə Quran ona birdəfəliyə bütünlüklə nazil edilməmişdir? Əgər bu belə olsaydı, onun peyğəmbərliyi şübhə doğurmazdı. Belə fikirlər müşriklərin ürəyinə gəlirdi. Məgər Quranın hissə-hissə göndərilməsi Allahın vəhyinin çatışmayan cəhətidirmi? Əlbəttə ki, yox! Məhz buna görə Fövqəluca Allah buyurur ki, O (Müqəddəs və Pak Olan) Quranı hissə-hissə nazil etmişdir ki, Peyğəmbərinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) ürəyində iman tədricən kök atsın. Hər dəfə Muhəmməd Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) növbəti vəhyi alanda, onun qəlbi rahatlıq və sabitlik tapırdı, xüsusi ilə, bu vəhylər, onun ürəyi həyəcan və narahatçılıqlarla həddən artıq dolu olduğu anlarda, nazil edilirdi. Baş verən hadisələrlə əlaqədar nazil edilən Quran ayələri Allahın Elçisinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) və möminlərə, onların birdəfəliyə göndərilməsinə nisbətən, daha çox təsir göstərirdi. Bu hadisələr tarixi faktlara çevriləndə, onlar nazil edilmiş ayələri oxuyur və Fövqəluca Rəbbin mərhəmətini yada salırdılar.\n\nEy Muhəmməd! Biz sənə təkcə Müqəddəs Kitab nazil etməmişik, onu Biz həm də ən gözəl tərzdə izah etmişik[6]. Biz Vəhyin bir hissəsini sənə nazil edirik ki, səni onun növbəti hissəsinə hazırlayaq. Biz səni öyrədir və Haqqa tədricən yaxınlaşdırırıq. Biz səni himayə edir və Kitabımızın qayğısına qalırıq və buna görə sənin onlara ehtiyacın olduqda və dininin yer üzündə bərqərar olması zəruriyyəti yarandıqda, Quran ayələrini nazil edirik.",{"from":224,"to":224,"text":1105},"Onlar sənin sözlərini və peyğəmbərliyini inkar etməyə cəhd göstərirlər. Amma, özündə mütləq həqiqəti əks etdirən Quran sənə nazil edildiyi halda onlar bunu necə edə bilərlər? Quran ayələri anlaşıqlı və aydındır, onların mənaları isə doğru və mötəbərdir. Bütün bunlar o qədər aydındır ki, heç kim sənə nazil edilən Kitabın Allahdan gəldiyinə şübhə edə bilməz. O, insanların gözləri qarşısında əşyaların əsil mahiyyətini açır, ən aydın ifadə tərzi ilə fərqlənir və ən mükəmməl şərh ilə tamamlanır.\n\nBu ayə hər bir müsəlman vaizini, ilahiyyatçısını və alimini Allahın hökmlərini rəhbər tutmağa, Allahın Elçisinin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) dinə dəvət üsulundan örnək götürməyə çağırır. Müsəlman dinə dəvət edərkən ətrafdakıların davranışına və vəziyyətinə diqqət yetirməli və əlverişli şəraitdən səriştə ilə istifadə edərək, insanlara müvafiq mövzulu moizəylə müraciət etməli, onlara Quranın müdrik ayələrini və Muhəmməd Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) səhih hədislərini çatdırmalıdır.\n\nBu ayə, cəhmiyyəçilərin və tərəfdarları Quran mətnlərinin (guya məsələdən agah olmayan müsəlmanların anladıqlarından fərqli olan) gizli mənalar kəsb etdiyini iddia edən digər yolunu azmış təriqətlərin bidətçi baxışlarını da qətiyyətlə rədd edir. Bununla da o bidətçilər Quranın bütün digər Kitablardan ən gözəl təfsir ilə[7] fərqləndiyini ya sadəcə inkar edirlər, ya da elə hesab edirlər ki, təhrif edilmiş şərh daha yaxşıdır[8].",{"from":216,"to":216,"text":1107},"Fövqəluca Allah Muhəmməd Peyğəmbəri (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) yalançı sayan müşriklərin acınacaqlı qismətindən xəbər verir. Onlar özləri üçün ən müxtəlif işgəncələr və ən dəhşətli cəza çeşidləri hazırlanmış Cəhənnəmdə toplanacaqlar. Sərt görkəmli mələklər onları üzüaşağı sürüyə-sürüyə aparacaqlar. Bu mənzərə necə də dəhşətli və ikrahoyadıcıdır! Mürtədlərin nail olacaqları yer necə də yamandır! Bu sığınacaq yer üzündə yaşayarkən Allaha və Onun elçilərinə (onlara salam olsun!) iman gətirənlərə nəsib olacaq məskənə necə də bənzəmir! Başqalarından daha çox yollarından azmaqla mürtədlərin layiq görüləcəkləri ədalətli əvəz belə olacaqdır! Əgər bu ayənin qramatik baxımından təhlilinə nəzər salsaq, qeyd etmək olar ki, sifətlərin müqayisəli dərəcəsi üstünlük dərəcəsini nəzərdə tutur və buna görə Cəhənnəm əzabkeşlərinin olacağı yeri və onların törətdikləri cinayətləri Cənnət sakinlərinin məskəni və əməlləri ilə müqayisə etmək mümkün deyil. Bununla əlaqədar Fövqəluca buyurur: “Həmin Gün Cənnət sakinlərinin məskəni daha yaxşı məskən və daha gözəl istirahət yeri olacaqdır” (Furqan, 25\u002F24). Onlar ona, Cənnətin Səadət bağlarına aparan doğru yol ilə getmələri sayəsində layiq görülmüşlər.",{"from":237,"to":267,"text":1109},"Sonra Fövqəluca digər surələrdə təfsilatı ilə verilmiş Quran əhvalatlarından bir neçəsini xatırladır. Bununla Rəbb günahkarları, onlar Allahın Elçisini (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) inkar etməkdə davam etdikləri halda, mütləq əzablı işgəncələrə məruz qalacaqları barədə xəbərdar edir. Ey qureyşlilər! Bu sərt tale artıq sizinlə qonşuluqda yaşamış bir çox xalqların qisməti olmuşdur və onların kədərli aqibəti sizə yaxşı məlumdur. Onların bəzilərinin yaşayış məntəqələrini siz öz gözünüzlə görə bilərsiniz, çünki sizin karvanlarınız səhər-axşam onların yanından ötüb keçir. Bunlar – Saleh peyğəmbərin (ə) təbliğat apardığı Hicr şəhəri və həmçinin Lut peyğəmbərin (ə) şəhəridir ki, sakinləri sərt yağışlar tərəfindən, yəni, yağış və ya dolu halında göylərdən tökülən bişirilmiş gil kəsəklərlə məhv edilmişdi. O bədbəxt günahkarlar sizdən pis deyildilər, onlara göndərilən elçilər də sizin Peyğəmbərinizdən (s.ə.s.) daha yaxşı deyildilər. Sizin əlinizdə əvvəlki Şərəfli Kitabların təsdiq etdiyi bir sənədiniz də heç yoxdur.\n\nƏrəb müşrikləri öz Rəbbinin çoxsaylı möcüzələrini görürdülər və buna baxmayaraq, onlar iman gətirməkdən imtina edirdilər, çünki öldükdən sonra dirildiləcəklərinə və Allahla qarşılaşacaqlarına ümid etmirdilər və Onun sərt cəzasından qorxmurdular. Onlar inadcıllıqla pis əməllər etməkdən əl çəkmir və onların Fövqəluca Allah tərəfindən nazil edilməsinə heç kimdə şübhə doğurmayan ayələri danmaqda davam edirdilər.",{"from":274,"to":274,"text":1111},"Ey Muhəmməd! Səni yalançı sayan mürtədlər səni gördükdə, Rəbbinin ayələrini rədd edirlər və yer üzündə təkəbbürlə gəzərək, səni masqaraya qoyur və sənə istehza edirlər. Onlar deyirlər: “Məgər bu – Allahın göndərdiyi elçidir? O, bu məsuliyyətli vəzifə üçün yaramır və belə bir şərəfə layiq deyildir. Allah onu Özünün elçisi edə bilməzdi”.\n\nHəqiqətən, belə sözlər bu fasiqlərə xas olan zalımlığı və inadkarlığı təsdiq edirdi. Onlar gerçəklik haqqında yanlış təsəvvürə malik idilər və buna görə Allahın seçdiyi Elçisi (s.ə.s.) haqqında etinasızlıq və kinlə danışmağa cəsarət edirdilər. Kim onlara ixtiyar vermişdi ki, Allahın elçisi olmağa kimin layiq olduğuna və ya olmadığına qərar versinlər?! Kim onlara haqq vermişdi ki, desinlər: “Niyə Quran iki şəhərin böyük şəxsiyyəti olana nazil edilməmişdir?” (Zuxruf, 43\u002F31). Belə sözləri təkcə ən cahil və azğın adamlar, ya da haqqı inadkarcasına rədd edən, istənilən dəlilə etinasızlıq göstərən və hər vasitə ilə yalan söyləməyə və haqqı ləkələməyə can atan qatı kafirlər deyə bilərlər. Üçüncü bir səbəb yoxdur, çünki Abdullah oğlu Muhəmməd Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) həyatı ilə sadəcə tanış olmaq kifayət edir ki, onun bilikli, ağıllı, şüurlu, təmkinli, yüksək əxlaqlı, müdrik və cəsur bir insan olduğuna əmin olsun. O (s.ə.s.) qeyri-adi keyfiyyətlərə malik idi və əksər hallarda digər insanlardan öz üstünlüyü ilə fərqlənirdi. Ona nifrət edən və onun ləyaqətini alçaltmaq istəyən fasiqlərə gəldikdə isə, onlar düz yoldan sapmış və ziddiyyətli baxışlara etiqad edən ən axmaq və ən nadan insanlar idilər. Bütün bunlardan başqa, onlara ədalətsizlik, zalımlıq, hər cür gözəlliyə qarşı nifrət hissi xas idi. Həqiqətən, heç kim özündə eyni vaxtda bu qədər yaramaz keyfiyyətlər birləşdirə bilməz. Lakin onları cahillikdə və azğınlıqda ittiham etmək üçün onların təkcə ən şərəfli və ən alicənab insanı – Muhəmməd Peyğəmbəri (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) təhqir etmələri və alçaltmaları kifayətdir. Onlar belə edirdilər ki, Peyğəmbəri (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) lağa qoyub, ələ salsınlar. Onlar öz uydurma əqidələrini inadkarcasına müdafiə edir və onları əhatə edən maymaqları azğınlığa salmağa cəhd göstərirdilər. Məhz Məkkə müşrikləri belə davranırdılar və deyirdilər:",{"from":280,"to":280,"text":1113},"O, bizə allahlarımızdan əl çəkməyi və bir Allaha ibadət etməyi təklif edirdi və bizi az qala dərin azğınlığa salacaqdı.\n\nAllah bu caniləri rüsvay etsin! Onlar qərara almışdılar ki, tövhid – azğınlıqdır, bütlərə ibadət isə doğru yoldur. Məhz buna görə onlar səbirlə öz baxışlarını müdafiə edirdilər. Bundan başqa, onlar öz qəbilədaşlarını buna dəvət edir və deyirdilər: “... Gedin öz ilahlarınıza görə səbir edin. Əslində, arzu edilən şey də budur. Biz son dində bu barədə eşitməmişik. Bu – bir uydurmadır” (Sad, 38\u002F6-7).\n\nSəbir tərifəlayiq bir keyfiyyətdir. Lakin bunun, müşriklərin bir-birinə düşünmədən arzuladıqları “səbirə” qətiyyən aidiyyəti yoxdur, çünki o, Fövqəlqüdrətli Allahın günahkarlara qəzəblənməsinə səbəb olur və onları Cəhənnəmdə daha çox əzaba düçar edir. Belə bir “səbirliliyin” möminlərin səbirli olması ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və buna görə Fövqəluca Allah buyurur: “And olsun əsrə! Həqiqətən, iman gətirənlərdən, xeyirxah işlər görənlərdən, bir-birinə haqqı əmr edib, bir-birindən səbirliliyi tələb edənlərdən başqa, hər bir insan ziyandadır!” (Əsr, 103\u002F1-3).\n\nMəkkə müşrikləri özləri üçün qəti qərara almışdılar ki, onlar düz yolla gedirlər və Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) azğınlıq zülməti içində veyillənir. Onlar öz baxışlarından əl çəkmək fikrində deyildilər və buna görə də daha sonra Rəbb onları gözləyən cəza haqqında xəbər verir. Çox tezliklə onlar cəzanı öz gözləri ilə görəcəklər və kimin ən dərin azğınlıq içində olduğunu biləcəklər. Həmin anda onlar artıq Elçinin (s.ə.s.) doğruçuluğuna və ona (s.ə.s.) nazil edilən Təlimə şübhə etməyəcəklər. Onlar ümidsizlikdən əllərini çeynəyərək, deyəcəklər: “... Kaş ki, mən Elçinin yolunu seçəydim! Vay halıma! Kaş ki, filankəsi özümə dost seçməyəydim! Doğrudan da, Zikr mənə çatdıqdan sonra məni ondan döndərən o oldu...” (Furqan, 25\u002F27-29).",{"from":92,"to":92,"text":1115},"Məgər öz nəfsinin istəyini ilahlaşdırandan və təkcə özünün alçaq şıltaqlıqlarına uyğun olaraq davranandan daha azğın bir günahkarmı var? Ey Muhəmməd! Əgər sən belə adamların rəftarı üzərində düşünsən, olduqca təəccüblənərsən, çünki onlar ən böyük günahları törətməklə bərabər özlərini ən şərəfli və ən ləyaqətli adamlar hesab edirlər. Məgər sən belə insanlara zaminsən? Əlbəttə ki, yox! Sən onların taleyinə sərəncam çəkə bilməzsən. Sən, sadəcə, bir nəsihətçisən və artıq sənə həvalə edilən vəzifəni yerinə yetirmisən. Onlar isə törətdikləri cinayətlərə görə Allah qarşısında cavab verəcəklər.\n\nSonra Fövqəluca bir daha qeyd edir ki, kafirlər dərin azğınlıq içindədirlər və belə buyurur:",{"from":293,"to":293,"text":1117},"Onlar nəsihətlərə qulaq asmaq və haqq üzərində düşünmək qabiliyyətindən məhrumdurlar, çünki onlar təkcə çoban haraylamasını və sahibinin çağırışını anlayan otlaq heyvanlarına bənzərdirlər. Bu kar, lal və kor günahkarlar doğru yolla getməyə qadir deyillər. Onlar heyvandan daha çox qəflətdədirlər, çünki heyvanlar öz çobanlarına itaət edir və göstərilən düz yolla gedirlər. Onlar məhv ola biləcəkləri yeri tanıyır və o yerlərdən yan keçirlər. Amma bütün bu keyfiyyətləri kafirlər haqqında demək olmaz, halbuki onların sonu, dilsiz heyvanların sonundan daha da kədərli olacaqdır. Bu həqiqəti dərk edənə aydın olur ki, Allahın Elçisini (s.ə.s.) ittiham edən mürtədlər özləri bu ada layiqdirlər. Bundan başqa, onlar hətta, sürüdəki heyvanların etdiyi kimi, düz yolla getməyi də bacarmırlar.",{"from":241,"to":305,"text":1119},"Məgər Allah sənə imkan verməmişdir ki, Onun fövqəlqüdrətinin kamilliyini və Onun mərhəmətinin hüdudsuzluğunu öz gözlərinlə görüb əmin olasan? Məhz bu gözəl keyfiyyətlərin sayəsində Allah kölgəni uzadır. Söhbət, sübh çağı dan yerinin qızarması anından günəşin çıxmasına qədər hansı prosesin baş verməsindən gedir. Səmada günəşin mövcudluğu yerdə kölgənin varlığını müəyyən edir. Əgər günəş olmasaydı, insanlar kölgəni görə bilməzdilər, çünki ziddiyyətlər həmişə müqayisə edilmə vasitəsi ilə dərk edilir. Sonra Allah tədricən kölgəni Özünə tərəf çəkir. Günəşin üfüqdən qalxması ilə kölgənin boyu yavaş-yavaş kiçilir. Axırda isə o tamamilə və ya demək olar ki, tamamilə yox olur. Bu anda günəş insanın başı üzərində, kölgə isə onun ayaqları altında olur. İnsanlar bu təbii hadisəni çətinlik çəkmədən müşahidə edə bilirlər və bunun nəticəsi olaraq, gündüzlə gecənin bir-birini əvəz etməsi, həmçinin ilin fəsillərinin əvəzlənməsi baş verir. Bütün bunlar yer kürəsinin sakinlərinə çoxlu fayda verir və Öz qullarına fasiləsiz qayğı göstərən Allahın qüdrətinin, əzəmətinin və mərhəmətinin ən möhtəşəm dəlilidir. Bütün bunlar həmçinin insanların yalnız bir olan Allaha ibadət etməsini, ilahi əzəmət və ləyaqət Sahibini sevməsini və təkcə Ona sitayiş etməsini labüdləşdirir.",{"from":311,"to":311,"text":1121},"Fövqəluca Allah Öz xeyirxahlığı və mərhəməti sayəsində gecəni sizin üçün örtü[10] etmişdir. Gecə qaranlığı sizi hər tərəfdən əhatə edir və sizə təhlükəsiz bir yerdə sığınmağa və rahat yuxuya dalmağa imkan verir. Siz yuxuya gedir və gündüzün vurnuxmalarından qurtarıb istirahət edirsiniz və əgər Allah gecəni yaratmasaydı, onda siz tam rahatlıq əldə edə bilməzdiniz. Fasiləsiz çalışmağınızın sizə çoxlu zərər vurmasına baxmayaraq, siz işləməkdə davam edərdiniz. Həm də, əgər gecə həmişəlik davam etsəydi, onda siz dünyəvi və Axirət həyatınız naminə mükəmməl işləyə bilməzdiniz və buna görə də Rəbb sizin üçün gündüzü yaratmışdır. Günün gündüz çağında siz canlanırsınız və yer üzünə yayılaraq Allahın nemətlərini axtarırsınız. Sizdən kimisi ticarətlə məşğul olur, kimisi də uzaq ölkələrə səfərə çıxır, digərləri – müxtəlif peşələrlə və işlərlə məşğul olurlar ki, öz ehtiyaclarını və tələbatlarını ödəyə bilsinlər.",{"from":317,"to":323,"text":1123},"Fövqəluca xatırladır ki, yalnız O (Pak və Müqəddəs Olan), qullarını Öz mərhəməti ilə himayəsi altına alır və onlara azuqə nazil edir. Bundan ötrü Allah Öz mərhəmətinin nişanəsi olaraq küləkləri müjdə ilə göndərir. Bu küləklər yağış yağdırılacağı haqqında öncədən xəbərdarlıq edir ki, bu da Allahın mərhəmətinin təzahürüdür. Fövqəluca buyurur: “Allah – buludları qaldıran küləkləri Göndərəndir. O, onları səmada istədiyi kimi yayır və onları parça-parça edib dağıdır. Sonra sən onların yarıqlarından yağışın necə yağdığını görürsən” (Rum, 30\u002F48). Kainatın bütün işlərini idarə edən Fövqəlqüdrətli Rəbbin iradəsi ilə küləklər insanlara çoxdan gözlədikləri leysan yağışı haqqında müjdə gətirir. Bunun sayəsində insanlar yağışın yağmasına hazırlaşır və bundan vaxtında xəbərdar olurlar.\n\nAllah göydən təmiz və təmizləyici su nazil edir. Su insanları murdarlıqdan və çirkdən, sünilikdən və günahlardan təmizləyir. O özü ilə Allahın bərəkətini gətirir və ölü torpağı canlandırır. Bunun nəticəsi olaraq çoxsaylı rəngbərəng otlar və ağaclar çiçək açır ki, onların bəhrələri ilə insanlar və heyvanlar qidalanırlar. Əsasən yağış suyunun sayəsində insanlar, heyvanlar və Allahın saysız-hesabsız canlı məxluqları susuzluq yanğılarını söndürmək imkanı əldə edirlər. Ey insanlar! Allahın sizə göndərdiyi küləklərin hər birinin özünə məxsus vəzifəsi vardır. O (Pak və Müqəddəs Olan) sizə göydən təmiz və bərəkətli su nazil edir ki, onunla təkcə siz deyil, mal-qaranız da faydalansın. Məgər bütün bunlar təkcə Onun sizin ibadətinizə layiq olduğuna dəlalət etmirmi?",{"from":329,"to":329,"text":1125},"Allah xəbər verir ki, çoxsaylı ayələr və nemətlər Fövqəlucanın qullarını öz Rəbbini dərk etməyə, Ona şükür etməyə və Onu zikr etməyə sövq edir. Yağış suyu da belə nemətlərdən biridir. Lakin insanların əksəriyyəti yaramaz keyfiyyətlərə və pis xasiyyətə malikdir və buna görə, küfrdən başqa, hər şeyə müqavimət göstərirlər.",{"from":334,"to":334,"text":1127},"Ey Muhəmməd! Sənin Rəbbinin iradəsi sarsılmazdır və əgər O (Pak və Müqəddəs Olan) istəsəydi, hər bir kəndə bir nəsihətçi göndərərdi ki, onlar insanları haqq dinə gəlməyə və sərt cəzadan çəkinməyə dəvət etsinlər. Bu Allah üçün heç bir çətinlik yaratmır, lakin Özünün ilahi müdrikliyi, sənə və qalan qullarına bəslədiyi mərhəməti sayəsində O (Pak və Müqəddəs Olan) səni (s.ə.s.) bütün bəşəriyyətə Elçi göndərdi. Ağlar və qaralar, ərəblər və qeyri-ərəblər, insanlar və cinlər – onların hamısı sənin peyğəmbərliyinə iman gətirməli və sənə itaət etməlidirlər.",{"from":99,"to":99,"text":1129},"Sənə nazil edilən hökmlərdən geri çəkilmə, özünün haqq dinini yaymaq üçün mümkün olan hər şeyi et və Quranın köməyi ilə kafirlərlə mübarizə apar, yəni, haqqı müdafiə et və onunla yalanı sarsıdıb dağıt. Əgər görsən ki, haqqın qaba düşmənləri səni rədd edirlər, Rəbbinin mərhəməti barədə ümidsizliyə qapılma və onların yaramaz istəklərinə güzəştə getmə, bütün səylərinlə Fövqəluca Allahın adını şərəfləndir.",{"from":285,"to":285,"text":1131},"Söhbət çayların dənizlərə və okeanlara töküldüyü yerlərdən gedir. Çay suları şirindir, dənizlərin və okeanlarınınkı isə şordur, lakin onlardan hər biri yer kürəsinin əhalisinə çoxlu fayda verir və buna görə Allah onların arasına sədd çəkmiş və keçilməz maneə ucaltmışdır ki, onların sayəsində dənizlərin və çayların suları öz keyfiyyətlərini dəyişmir.",{"from":235,"to":235,"text":1133},"Yalnız O (Pak və Müqəddəs Olan), Kainatın Vahid Xaliqidir və Onun nə köməkçiləri, nə də şərikləri yoxdur. O (Pak və Müqəddəs Olan) insanları ikrah doğuran mayedən yaradır və onları qan qohumluğu və nikah ilə birləşdirir. İnsanlar arasında fərqlər və ümumi əlamətlər nə qədər çoxdur! Onların hamısı dünyaya nifrətamiz mayədən əmələ gəlirlər və bu, Fövqəluca Allahın kamil qüdrətinə dəlalət edir. Bu həmçinin təkcə Allahın Öz qullarının ibadətinə layiq olduğunu və bütün digər uydurulmuş “ilahlara” ibadətin əbəs və faydasızlığını sübut edir.",{"from":355,"to":355,"text":1135},"Müşriklər, onlara nə kömək etmək, nə də zərər vurmaq halında olmayan daş heykəllərə və ölülərə ibadət edirlər. Bununla onlar bu aciz məxluqları Fövqəlqüdrətli Hökmdara bərabər tuturlar, halbuki xeyir də, şər də Onun sərəncamındadır. O (Pak və Müqəddəs Olan) Öz nemətlərini istədiyinə əta etməkdə və istədiyini onlardan məhrum etməkdə sərbəstdir. Onlara öz Rəbbinin nəsihətlərinə riayət etmək əmr olunduğuna baxmayaraq, onlar mənfur cinayətlər törədirlər. Onlar bu nəsihətlərə qulaq asmırlar və zalımlıq edirlər. Onlar Fövqəluca Rəbbin əleyhinə olanlara kömək göstərirlər. Allah bütlərə və heykəllərə nifrət edir, lakin kafirlər nəinki təkcə özləri onlara ibadət edir, həm də onlara etiqadı müdafiə edirlər. Onlar Ona müqavimət göstərir, Onun düşmənlərinə çevrilirlər və öz qəlblərini haqqa qarşı kin və vuruşmaq cəhdi ilə doldururlar. Eyni zamanda kafirlər Allahın məxluqları kimi qalmaqda davam edirlər, Onun nemətlərindən yararlanmağı davam etdirir və Onun ilahi hakimiyyətindən xilas ola bilmirlər. Fövqəluca bunu bilir, amma buna baxmayaraq, onları Öz mərhəmətindən məhrum etmir, onlar isə bunu başa düşmürlər və öz Xeyirxahları ilə düşmənçiliyi davam etdirir, Onun dininə müqavimət göstərirlər.",{"from":362,"to":362,"text":1137},"Fövqəluca Muhəmməd Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) əsil vəzifəsi haqqında xəbər verir. O (s.ə.s.), insanları öz iradəsinə tabe edə bilməzdi, hökmdar və ya hakim deyildi, saysız-hesabsız xəzinələri yox idi və Allahın nemətlərinin sərəncamçısı da deyildi. O (s.ə.s.), sadəcə, bir xeyirxah müjdəçi və nəsihətçi idi, yəni, itaətkar möminləri bu dünya həyatında və öldükdən sonra Axirətdə mükafatlandırılacaqları xəbəri ilə sevindirir və itaətsizlik göstərənləri isə, həm bu dünyada, həm də Axirət həyatında cəzalandırılacaqları barədə xəbərdar edirdi. O (s.ə.s.) həmçinin insanlara, vəd edilən mükafata necə nail olmağı və vəd edilən cəzadan necə çəkinməyi öyrədirdi, yəni, onlara Fövqəluca Allahın hökmlərini və qadağalarını izah edirdi.",{"from":369,"to":369,"text":1139},"Ey Muhəmməd! Sən onlara Quran ayələrini oxumaq və doğru yolu izah etmək əvəzində onlardan mükafat istəmirsən. Sən onları borc öhdəlikləri ilə yükləmirsən. Bəs onlar nəyə görə sənin dinindən yayınırlar? Bunu onlara izah et və de: “Mən sizdən heç bir mükafat istəmirəm. Əgər sizdən kimsə Allahın xeyirxahlığını qazanmaq və Onun mərhəmətinə yaxınlaşmaq üçün ianə vermək istəsə, onda bilin ki, mən sizi buna məcbur etmirəm. Əlbəttə ki, bu ianələr mənim moizələrimə görə mənim üçün mükafat olmayacaqdır, çünki sizin ianəniz, ilk növbədə sizin özünüzə fayda verəcəkdir. O, sizə doğru yolla getməyinizə və Rəbbinizə yaxınlaşmağınıza kömək edəcəkdir”.",{"from":375,"to":375,"text":1141},"Fövqəluca Öz Peyğəmbərinə (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) əmr edir ki, Ona təvəkkül etsin və bütün hallarda yalnız Onun köməyinə və müdafiəsinə ümid bəsləsin. O (Pak və Müqəddəs Olan) ən gözəl və mükəmməl həyat sürür, heç vaxt ölmür və buna görə də insanların Ona təvəkkül etmələrinə, Onu şöhrətləndirmələrinə və tərifləmələrinə layiqdir. Onun Öz qullarının günahlarından xəbərdar olması kifayətdir. Canilər və cinayətkarlar ədalətli cəzadan qaça bilməzlər və bu, Allahın seçdiyi kəsləri kədərləndirməməlidir, çünki onlar imanı insanların ürəyinə təlqin edə bilməzlər və öz düşmənlərinin və rəqiblərinin cinayətlərini yadda saxlamağa da borclu deyillər. Bütün bunlar Allahın hakimiyyətinə məxsusdur, çünki O – Kainatın Vahid Hakimidir. Buna görə sonra Fövqəluca belə deyilir:",{"from":298,"to":298,"text":1143},"Ərş – Kainatın zirvəsi, Allahın yaratdıqlarının ən ecazkarı və əzəmətlisidir. Mərhəmətli Allah Ərşinə qalxmışdır. O göyləri və yeri əhatə edir, Allahın mərhəməti isə bütün varlığı əhatə edir. Bu o deməkdir ki, Allah yaratdıqlarının ən nəhənginə Özünün ən əzəmətli məziyyətləri vasitəsi ilə istiva etmişdir.\n\nBeləliklə, Fövqəluca bir ayədə xəbər verir ki, O (Pak və Müqəddəs Olan) Kainatın Vahid Xaliqidir, bütün aşkarda və qeybdə olanları bilir, Ərşinin üstündədir və Öz məxluqlarından ayrıdır. Onun haqqında Biləndən soruş. Əlbəttə ki, burada söhbət Allahın Özündən gedir. Yalnız O (Pak və Müqəddəs Olan) Özü insanlara Özünün ilahi sifətləri, Özünün əzəməti və kamilliyi haqqında ən doğru məlumat verə bilər və O (Pak və Müqəddəs Olan) bunu artıq gerçəkləşdirmişdir. O (Pak və Müqəddəs Olan), Rəbbin əzəmətini və kamilliyini dərk etməyi qullarına öyrətmişdir və buna nail olan hər kəs Onun fövqəlqüdrəti qarşısında mütləq itaət edir.",{"from":209,"to":209,"text":1145},"Kafirlərə gəldikdə isə, onlar Allahın qarşısında əyilməkdən təkəbbürlə imtina edirlər. Onları aramsız olaraq nemətlərlə təmin edən, hər cür şərdən və bəlalardan qoruyan Vahid Rəbb olan Allaha iman gətirmək onlara təklif ediləndə onlar iman gətirmək istəmədiklərini nümayiş etdirərək, soruşurlar: “Rəhman kimdir?” Doğrudanmı bu fitnəkarlar Rəhmanın kim olduğunu bilmirlər? Əlbəttə, bilirlər. Amma onlar Muhəmməd Peyğəmbərin (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) dinini ləkələməyə cəhd göstərərək deyirlər: “O bizə Allahla yanaşı digər ilahlara ibadət etməyi qadağan edir, özü isə dualarını Rəhmana yönəldir. Bəs bizə məlum olmayan bu Rəhman kimdir? Məgər biz sənin əmrlərinə danışıqsız tabe olmalıyıq?”\n\nFövqəluca bu mənasız ittihamları təkzib edir və Öz Elçisinə (s.ə.s.) əmr edir ki, desin: “Ya Allahı çağırın, ya da Rəhmanı çağırın! Onu necə çağırsanız da, ən gözəl adlar – Onundur” (İsra, 17\u002F110). O (Pak və Müqəddəs Olan) saysız-hesabsız ilahi sifətlər və gözəl adlar Sahibidir və onlardan hər biri Onun əzəmətli və kamil məziyyətlərinin dəlilidir.\n\nMəkkə müşriklərinə gəldikdə isə, onların sözləri sübut edir ki, onlar Muhəmmədin (s.ə.s.) peyğəmbərliyini etiraf etmək istəmirdilər və ondan təkəbbürlə üz döndərirdilər. Allahın Elçisi (ona Allahın salavatı və salamı olsun!) onları Rəhmana səmimiyyətlə ibadət etməyə nə qədər çox dəvət edirdisə, onlar bir o qədər yalan, küfr və sonsuz bədbəxtlik burulğanında daha da dərinə dalırdılar.",{"from":391,"to":391,"text":1147},"Öncə dediyimiz kimi, ərəb sözü olan “təbərakə” (“xeyirxah”, “mübarək” mənalarında) Yaradanın əzəmətinin, Onun ilahi sifətlərinin hədsizliyinin və xeyirxahlığının bitməz-tükənməzliyinin dəlilləridir. Bu son dərəcə ecazkar surədə həmin söz üç dəfə təkrarlanır və bunda qəribə sayıla bilən bir şey yoxdur, çünki onda nazil edilmiş ayələr Rəbbin əzəmətini və həm də Onun məhdudlaşdırıla bilməyən hakimiyyətini, sarsılmaz iradəsini, nöqsansız biliyini və qüdrətini, kamil müdrikliyini və Kainatı idarə etməyə və qanunlar verməyə mütləq ixtiyara malik olduğunu təsdiq edir. Surədə Allahın mərhəmətinin mahiyyəti və hər şeyi əhatəedən xeyirxahlığı açıqlanır, Allahın Öz qullarına əta etdiyi dünyəvi və dini nemətləri müzakirə edilir. Bütün bunlar, Onun Öz gözəl adını və nəhəng ulduz toplularını yaratmasını insanlara bir daha niyə xatırlatdığını açıqlayır. Söhbət ya nəhəng səma cisimlərindən, ya da günəşin və ayın orbitlərinin keçdiyi bürclərdən gedir. Ərəb sözü olan “bürc” çoxsaylı mənalara malikdir və “bürc”, “qüllə”, “qəsr”, “qala” kimi anlayışları ifadə edir. Qüllələr və qalalar yer üzündə şəhərləri müdafiə üçün istifadə olunur, ulduzlar isə göyləri üsyankar şeytanlardan qorumaq üçündür.\n\nAllah göyə günəş qoymuşdur ki, o, çıraq kimi işıq və istilik verir. O (Pak və Müqəddəs Olan) ayı da yaratmışdır ki, günəşin işığını əks etdirsin. Lakin ay istilik vermir. Bütün bunlar – Onun qüdrətinin və xeyirxahlığının dəlilləridir. Bu səma cisimlərinin füsunkar görkəmi, mükəmməl formaları, nəhəng ölçüləri və dəqiq orbitləri Onun fövqəlqüdrətinin və Onun ilahi sifətlərinin kamilliyinin təkzibedilməz sübutlarıdır. Bu səma cisimlərinin yer üzünün sakinləri üçün verdiyi saysız-hesabsız faydalar Onun hüdudsuz xeyirxahlığını təsdiq edir.",{"from":349,"to":349,"text":1149},"Gündüz sona yetir, gecə başlayır. Sonra gecə qurtarır, gündüz başlayır. Onlar bir-birini ardıcıllıqla əvəz edir və heç vaxt onlara ayrılmış müddəti ötüb keçmirlər. Bu – özü üçün faydalı nəticələr çıxarmağı, Allahın bəzi ilahi sifətlərini anlamağı və öz Yaradanına minnətdarlığını bildirməyi arzu edənlər üçün möcüzələrdir. Xatırlamaq və təşəkkür etmək istəyən hər kəs səhər və axşam namaz qılır və dua ilə Ona müraciət edir. Əgər o, günəşin tülu etməsindən öncə namaz qılmağa nail ola bilməsə, onda o, nəzərdən qaçırdığının yerini doldurur və bunu axşam günəş qürub edəndən sonra[17] yerinə yetirir. Həqiqətən, insanın əhval-ruhiyyəsi gündüz və gecə ərzində tez-tez dəyişir. Bəzən insan fəallıq göstərir, bəzən isə onu tənbəllik basır. Bəzən o öz vəzifələrini xatırlayır, hərdən isə onlardan üz çevirir. Rəbb bunlardan çox gözəl xəbərdardır və buna görə O (Pak və Müqəddəs Olan) gecə və gündüzü yaratmışdır və onlar bir-birinin ardınca, “növbə ilə”, yer üzündə hökmranlıq edirlər. Onlar bir-birini əvəz edir və öz qüvvələrini toplamaq üçün insanlara kömək edirlər ki, onlar Fövqəluca Rəbbə ən yaxşı tərzdə təşəkkür edə bilsinlər. Hətta çox qısa bir vaxt arasında da Allahın qullarının çoxu öz əvvəl göstərdikləri səyi yadırğayırlar və onları tənbəllik tutur, lakin elə bir vaxt gəlir ki, müsəlmanlar öz Xeyirxahlarını xatırlamalıdırlar və, belə olduqda, onlarda xatırlamaq və təşəkkür etmək istəyi oyanır. İnsanın imanının, ağacın suya möhtac olması kimi, ibadət ayinlərinə ehtiyacı vardır və əgər insan özünün iman ağacını sulamasa, o quruyar və solar. Buna görə Allaha həmd edək ki, Özünün müdrik göstərişləri ilə möminlərə imanını və möminliyini qoruyub saxlamağa kömək edir.",{"from":402,"to":402,"text":1151},"Rəbb bu ayədə Özünün çoxsaylı xeyirxahlığının biri haqqında xəbər verir. Söhbət Allahın müsəlman dindarlara olan lütfkarlığından gedir ki, onlar onun sayəsində saleh işlər görür və yüksək Cənnət qəsrlərində və füsunkar gülüstanlarda əbədi Səadətə nail olurlar. Onlar Rəhmanın əsil qullarıdır.\n\nŞübhəsiz ki, bütün məxluqlar Allahın qullarıdır, lakin məcburi və könüllü qulluq mövcuddur. Allah – bütün məxluqların Rəbbidir və buna görə bütün insanlar əzəldən Onun qullarıdır. Məcburi qulluq[18] bütün müsəlmanlara və kafirlərə, salehlərə və günahkarlara şamildir və onların hər biri Fövqəluca Rəbbin hökmranlığı altındadır. Fövqəluca buyurur: “Göylərdə və yerdə olan hər kəs Rəhmanın yanına ancaq qul kimi gələcək” (Məryəm, 19\u002F93). Bununla yanaşı könüllü qulluq da vardır ki, o, Allaha səmimi ibadətlə təcəssüm edir və Onun xüsusi iltifatı ilə səciyyələnir. Məhz belə qullar – Allahın peyğəmbərləri və dostlarıdır[19]. Allah onları Rəhmanın qulları adlandırır, çünki onlar bu yüksək dərəcəyə yalnız Onun mərhəməti sayəsində nail olurlar.\n\nSonra Allah Öz seçilmiş qullarının bəzi məziyyətlərini sadalayır və bunların hamısı kamil və gözəldir. Bu qullar yer üzündə itaətkarlıqla dolanır, cahillər onlara müraciət edəndə isə, onlara xoş sözlərlə cavab verirlər. Onlar təvazökarlıq, ləyaqətlilik və təmkinlilikləri ilə başqalarından fərqlənirlər. Onlar heç vaxt Allah qarşısında və ya Onun məxluqları qarşısında özlərini uca tutmurlar. Hətta nadan günahkarlar onlarla kobud və ləyaqətsiz danışdıqda belə, buna baxmayaraq, özlərini onlara bənzətmədən və günah sözlərdən çəkinərək, onlara ən ləyaqətli tərzdə cavab verirlər. Səbir, mülayimlik, təmkinlik, ağıl, incidəni bağışlamaq bacarığı, pisliyə yaxşılıqla cavab vermək – bunlar ancaq gözəl məziyyətlərin bəziləridir ki, onların sayəsində bu möminlər Fövqəlucanın tərifinə layiq görülmüşlər.",{"from":167,"to":167,"text":1153},"Onlar gecə vaxtı çoxlu nafilə namazları qılır, səmimiyyətlə və itaətkarlıqla öz Rəbbinə dua edirlər. Fövqəluca buyurur: “Ayələrimizi onlara xatırladanda səcdəyə qapanan, Rəbbini həmd ilə tərifləyən və təkəbbür göstərməyənlər ayələrimizə, həqiqətən, iman gətirirlər. Onlar özlərini yataqdan ayırır, qorxu və ümidlə Rəbbinə dua edir və Bizim onlara verdiyimiz qismətdən sərf edirlər. Heç bir insan bilmir ki, onların etdiklərinin əvəzi olaraq onlar üçün zövq oxşayan hansı ləzzətlər gizli saxlanmışdır” (Səcdə, 32\u002F15-17).",{"from":413,"to":413,"text":1155},"Bizə saleh əməllər işləməyə kömək et ki, onların sayəsində böyük bədbəxtlikdən qurtulmağa qadir olaq və odlu Cəhənnəmə atılacağımızın səbəbi olacaq günahlarımızı bağışla. Həqiqətən, Cəhənnəm cəzası əlçəkməz əzabdır. Qatı günahkarlar, borcun cəngindən qurtara bilməyən borclular kimi, öz bədbəxt talelərindən xilas ola bilməyəcəklər.",{"from":419,"to":419,"text":1157},"Möminlər bu sözləri deyərək, Fövqəluca Rəbb qarşısında öz mütiliklərini göstərirlər. Onlar həm də Onun mərhəmətinə və səxavətinə daima ehtiyac duyduqlarını vurğulayırlar, çünki onlar Cəhənnəm əzablarına dözə bilməyəcəklərini bilirlər. Onlar həmçinin Onun xeyirxahlığını xatırlayır və Onun mərhəmətinə ümid bağlayırlar. Onlar bilirlər ki, Od məskəni necə dəhşətli və mənfurdur. Axı cəza nə qədər dəhşətəngizdirsə, ona layiq olanın qəm-qüssəsi də bir o qədər güclü olar və ondan uzaq durmağı bacaranın isə sevinci daha da güclənər.",{"from":425,"to":425,"text":1159},"Hətta fərz və nafilə sədəqələri payladıqda da onlar israfçılığa yol vermir və öz birinci dərəcəli vəzifələrinə etinasızlıq göstərmir və xəsislik etmirlər. Onlar düz yolla gedirlər və o yolun bir tərəfində - israfçılıq, digər tərəfində isə tamahkarlıqdır. Eyni zamanda onlar dinin vacib maddi hökmlərini yerinə yetirirlər, yəni, zəkat ödəyir, günahları yüngülləşdirən digər vacib sədəqələr paylayırlar. Onlar öz mallarını xeyirxah məqsədlər üçün sərf edir və bunu layiqincə yerinə yetirərək, nə özlərinə, nə də ətraflarındakılara ziyan vurmurlar. Bütün bunlar onların insaflı, ədalətli, mötədil və qənaətcil olmasının dəlilləridir.",{"from":431,"to":431,"text":1161},"Onlar Allahın səmimi və sədaqətli qulları kimi yalnız tək Ona ibadət edirlər. Onlar öz dualarını tək Ona yönəldir və bütpərəstlik və müşrikliklə əlaqədar olan hər şeydən üz döndərirlər. Onlar müsəlmanların və müsəlmanlarla müqavilə əsasında sülh şəraitində yaşayan digər şəxslərin həyatına qəsd etmirlər[20]. Lakin bu qadağa qətl törədən canilərə, zina edən evli kişilərə və evli qadınlara və edam edilməyə layiq olan inadkar kafirlərə aid edilmir. Bütün bunlardan başqa, Fövqəluca Allahın barələrində xəbər verdiyi möminlər öz bakirliyinə riayət etməyə can atır və zinakarlıq etmirlər, çünki onlar öz cinsiyyət orqanlarını yalnız öz zövcələri və cariyələri üçün qoruyurlar və bunlara görə isə onlara qınaq yoxdur.\n\nBu xəbərdarlıq Allaha şərik qoşanın, Onun haram etməsinə baxmayaraq, adamları öldürənin və zinakarlıq edənin hər birinə aiddir. Onlar, Fövqəluca Allahın növbəti ayədə bildirdiyi kimi, işgəncəli cəzaya məruz qoyulacaqlar.",{"from":202,"to":202,"text":1163},"Onlar Cəhənnəmdən heç vaxt çıxmayacaqlar. Bu sərt xəbərdarlıq, ilk növbədə, Allaha şərik qoşanlara və uydurulmuş ilahlara ibadət edənlərə aiddir. Bu fasiqlər əbədi əzab-əziyyətə məhkumdurlar. Digər günahkarlara, qətl, zina və digər böyük günahlar törədənlərə gəldikdə isə, onlar həmçinin işgəncəli cəzalara məruz qoyulacaqlar, lakin, əgər onlar Allaha şərik qoşmayıblarsa, onların iztirab çəkməsi əbədi olmayacaqdır. Bunu Quran mətnləri və səhih hədislər birmənalı şəkildə təsdiq edir. Sadiq tövhid tərəfdarlarının bir nəfəri belə, heç bir günahlarına baxmayaraq, Cəhənnəmin əbədi sakini olaraq, orada qalmayacaqdır. Bununla belə, Fövqəluca Allah qətli və zinakarlığı müşriklik ilə bir cərgəyə qoymuşdur, çünki bütün bunlar – günahların ən böyüklərindəndir. Müşriklik – haqq dinə edilən qəsd, qətl – insan həyatına edilən qəsd, zinakarlıq isə namusa edilən qəsddir.",{"from":442,"to":442,"text":1165},"Rəbb Onun məxluqlarını ilahlaşdıran, insanları qətlə yetirən və zinakarlıq edən və ya digər cinayətlər törətdikdən sonra, bunları tövbə etmiş qullarını böyük cəzadan qurtaracağını vəd etmişdir. İnsan hər hansı cinayəti törətsə də, o, tövbə etməli və səmimi tövbənin bütün şərtlərini yerinə yetirməlidir. Bundan ötrü o, konkret günahı törətməyə son qoymalı və onu əvvəllər etdiyinə peşman olmalı və qəti surətdə həmin günaha bir daha heç vaxt qayıtmamağı qərara almalıdır.\n\nLakin bu, Fövqəluca Allahın mərhəmətinə layiq olmaq üçün azdır. İnsan günahları tövbə edərək, iman gətirməli və yaxşılıqlar etməlidir. Əsil iman o zaman mümkündür ki, Allahın qulu düzgün dini əqidəyə etiqad etsin, günahlara artıq yol verməsin və dinin vacib hökmlərini yerinə yetirsin. İnsan Allahın və Onun Peyğəmbərinin (s.ə.s.) hökmlərini qüsursuz yerinə yetirdikdə və bunu yalnız Onun xatiri üçün etdikdə, etdiyi əməllər xeyirxah əməllər sayılır.\n\nAllah belə insanların pis əməllərini yaxşıları ilə əvəz edir, yəni, onlara günahlardan əl çəkməyə və yalnız yaxşı işlər görməyə kömək edir və əvvəllər Allaha şərik qoşan isə haqq dinə etiqad etməyə başlayar. Əvvəllər günah işlədənlər isə Onun əmrlərini yerinə yetirirlər. Bundan başqa, səmimi tövbə və xeyirxah əməllər sayəsində, O (Pak və Müqəddəs Olan), möminlərin tövbə etdikləri günahları xeyirxah əməllərlə əvəz edər. Quran ayəsinin mətni bunu açıq şəkildə təsdiq edir. Qüdsi hədislərin birində rəvayət edilir ki, Allah iman gətirmiş bir kişini yanına çağırıb, ona törətdikləri günahları xatırladır və onda mömin şəxs deyir: “Ey Rəbbim! Mən törətdiyim günahları kitabımda görmürəm”. Doğrudan da bu barədə ən yaxşı bilik Allahın Özünə, Bağışlayana və Mərhəmətliyə məlumdur. O (Pak və Müqəddəs Olan) qullarının tövbəsini qəbul edərək, onların böyük günahlarını bağışlayır. O (Pak və Müqəddəs Olan) hətta ən qatı günahkarlara və cinayətkarlara da mərhəmət göstərir və onları daima tövbə etməyə çağırır. Bundan başqa, O (Pak və Müqəddəs Olan) onlara tövbə etməkdə yardım göstərir, sonra isə onların tövbəsini qəbul edir.",{"from":448,"to":448,"text":1167},"Bu, ən kamil tövbədir və ondan sonra insan Rəbbin yoluna qayıdır. Bu yolla gedərək, insan əsil xoşbəxtliyə nail olur və böyük uğur qazanır və buna görə insan bu yola səmimiyyətlə ayaq basmalı və bu zaman tamah məqsədi güdməməlidir. Bu – Allahın bütün qullarının öz tövbələrinə sadiq qalmaları üçün bir çağırışdır, çünki ancaq belə olduqda, O (Pak və Müqəddəs Olan) onların tövbələrini qəbul edəcək və onları layiqincə mükafatlandıracaqdır. Həqiqətən, bu mükafat qulların tövbələri kimi kamil olacaqdır.",{"from":453,"to":453,"text":1169},"Onlar yalanı təsdiq etməzlər, günah işlər görməzlər və Fövqəluca Allaha itaətsizlik göstərilən yığnaqlarda iştirak etməzlər. Onlar Onun ayələrinə etinasızlıq göstərən adamların, faydasız mübahisələr salan, dedi-qodu və böhtan yayan, insanlar arasında düşmənçilik yaradan, ədəbsiz sözlər danışan adamlardan və başqalarına rişxənd edilən məclislərdən uzaq qaçarlar. Onlar mahnı oxunan, şərab və digər alkoqollu içkilər içilən, ipək xalılar üstündə oturulan və ya divardan asılmış şəkillərin nümayiş etdirildiyi yerlərdən çəkinirlər. Onlar həqiqətə zidd olan şeylər haqqında şahidlik etmirlər. Bu isə o deməkdir ki, onlar, ümumiyyətlə, heç vaxt haqqa əks olan söhbətlər aparmır və ona müxalif əməllərə yol vermirlər. Yalançı şahidlik – uydurma nitqlərin növlərindən biridir və birmənalı olaraq demək olar ki, müzakirə etdiyimiz ayə hər hansı yalanı söyləməyi haram edir.\n\nYuxarıda xatırlanan keyfiyyətlərə malik olan saleh insanlar boş-mənasız şeylərin yanından keçməli olduqda, onlar onu ləyaqətlə ötüb keçirlər. Axmaq və düşüncəsiz insanlar fani şeylər haqqında boşboğazlıq etməyi, yəni, nə dini, nə də dünyəvi işlərdə fayda verməyən danışıqlar aparmağı xoşlayırlar. Amma bu xüsusiyyətlər möminlərə xas deyil və onlar belə söhbətlərdən ləyaqətlə uzaqlaşırlar. Onlar bilirlər ki, hətta, əgər belə danışıqlar günah olmasa da, onlar onsuz da axmaqlıq və mənasızlıqdan ibarətdir. Onlar dərk edirlər ki, belə danışıqları yalnız insan ləyaqətindən məhrum olan cahillər aparırlar.\n\nMüzakirə etdiyimiz ayədə möminlərin, insanlar tərəfindən fani söhbətlərin aparıldığı yerlərə qəsdlə girmədiklərinə çox incə bir eyham vardır. Onlar insan ləyaqətindən məhrum olmuş belə cahillərlə təsadüfən rastlaşdıqda, elə o saat onların həmin yaramaz cəmiyyətini ləyaqətlə tərk edirlər.",{"from":229,"to":229,"text":1171},"Onlar Rəbbin, dinləməli və bütün həyatı boyu rəhbər tutmalı olduqları ayələrindən üz çevirmirlər. Onlar Fövqəluca Allahın nəsihətlərinə qulaq asmayan və haqqa nifrət bəsləyən kafirlər kimi davranmırlar. Fövqəluca belə buyurur: “Həqiqətən, Bizim ayələrimizə, onlar xatırlandırıldıqda səcdə qılan, öz Rəbbini həmd ilə şərəfləndirən və təkəbbürlük etməyənlər iman gətirirlər” (Səcdə, 32\u002F15). Onlar Allahın istənilən hökmlərini itaətlə qəbul edir, Onun ilahi rəhbərliyinə misilsiz ehtiyac duyur, Onun tələblərinə həvəslə tabe olur və bu zaman heç bir narazılığa, boyun qaçırmağa yol vermirlər. Onların qulağı istənilən nəsihəti qəbul etməyə, onların ürəkləri isə, hər hansı xeyirxah çağırışa cavab verməyə hazırdır. Hər yeni ayə onların imanını və əqidəsini gücləndirir, onları daha da fəallaşdırır və ürəklərini böyük sevinclə doldurur.",{"from":464,"to":464,"text":1173},"Ərəb sözü olan “zouc” (“zövc”, cəmi: “əzvac”- dır) - “cüt”, “ər-arvad”, “ər”, “arvad” mənalarını bildirir. Bütün bu mənalar Fövqəlucanın ayədəki ifadəsinə aid edilə bilər. Siz möminlərin gözəl keyfiyyətləri haqqında bir düşünün. Onlar saleh əməllər işləsələr də, öz Rəbbinin yardımına möhtacdırlar. Onlar Ondan xahiş edirlər ki, onlara əməlisaleh zövcələr, övladlar və dostlar nəsib etsin, yəni, əslində Ona dua edirlər ki, O (Pak və Müqəddəs Olan) onların özünə iltifat göstərsin, çünki saleh qohumlar və yaxınlar insanın özünə böyük fayda gətirirlər. Bundan başqa, onların duaları bütün mömin müsəlmanlara fayda verir, çünki dindar zövcələr, saleh övladlar və təqvalı dostlar əlaqə saxladıqları insanların çoxuna müsbət təsir göstərirlər.\n\nOnlar həmçinin Allahdan onları təqvalılar üçün örnək qılmasını diləyirlər. Onlar deyirlər: “Ey Rəbbimiz! Bizə dindarlığın yüksəkliklərinə nail olmağa kömək et, bizi doğruçu və əməlisalehlərdən et ki, Allah qorxusu olan müsəlmanlar bizdən nümunə götürsünlər. Belə et ki, bizim əməllərimiz təqlid edilməyə və sözlərimiz isə heyran olunmasna layiq olsun. Elə et ki, vicdanlı iman sahibləri bizim yolumuzla getsinlər və dinimizin nurunu rəhbər tutsunlar”.\n\nƏgər insan Allahdan ona müəyyən yüksək dərəcəyə nail olmaqda kömək etməsini istəyirsə, onda o, xahiş edir ki, ona elə keyfiyyətlər qismət etsin ki, onlarsız belə yüksəkliklərə nail olmaq mümkün deyildir. Buna görə müsəlmanlar bilməlidirlər ki, təqlid edilmək üçün nümunə olmaq yalnız səbir və möhkəm etiqad sayəsində mümkündür, çünki Fövqəluca Allah belə buyurur: “Biz onların arasında rəhbərlər yaratdıq ki, qalanlarını Bizim hökmümüzlə doğru yolla aparsınlar, çünki onlar səbirli idilər və Bizim ayələrimizə qəti inanırdılar” (Səcdə, 32\u002F24). Beləliklə, təqvalılar üçün nümunə olmağa səy göstərmək, xeyirxah işlər görməyə, dinin hökmlərini səbirlə yerinə yetirməyə, günahlar törətməkdən səbatla çəkinməyə, taleyin faniliyinə dözməyə və insanı kamil etiqada nail olmağa imkan verən mükəmməl biliklər qa-zanmağa can atmaqla sıx əlaqədardır. Təkcə bu minvalla ən böyük neməti qazanmaq və insanın, Allahın peyğəmbəri olmadığı halda, əldə edə biləcəyi ən yüksək dərəcəyə nail olmaq mümkündür. Belə səy göstərmə necə də gözəldir! Belə əməllər necə də gözəldir! Onlara müvafiq olacaq mükafatlar da necə gözəldir! Bu barədə Fövqəluca Allah növbəti ayədə bildirir:",{"from":60,"to":475,"text":1175},"Bunlar – ecazkar saraylar və qəsrlərdir və onlar Cənnətin ən uca guşələrində yerləşdirilmişdir. Möminlər onların içində insan qəlbindən keçə və gözünü oxşaya biləcək hər şeyi tapacaqlar. Onlar həmin mükafatları səbirli olmaları sayəsində alacaqlar və elə buna görə Fövqəluca Allah buyurur ki, mələklər bütün qapılardan onların yanına: “Səbir etdiyinizə görə sizə salam olsun!” (Rəd, 13\u002F24) deyərək, daxil olacaqlar. Müzakirə etdiyimiz ayədə Rəbb həmçinin xəbər verir ki, Cənnət sakinləri xeyir-dua və salamla qarşılanacaqlar. Bu – Fövqəluca Allahın, alicənab mələklərin və bütün digər möminlərin salamlaşması olacaqdır. Cənnət sakinləri bir-birilərini salamlayacaq və onları kədərləndirə bilən şeylərdən və ya xoşagəlməz hallarla üzləşməkdən Allahın onları xilas etdiyinə görə bir-birilərini təbrik edəcəklər.\n\nBir sözlə, Fövqəluca Allah möminləri ən gözəl keyfiyyətlərlə səciyyələndirir. Onlar öz ləyaqətini və təmkinliyini saxlayırlar, Rəbbin qarşısında itaətkarlıq göstərirlər, ətrafdakılara qarşı özlərini təkəbbürlə aparmırlar, alicənab xasiyyətə, səbirliliyə, dözümlülüyə, comərdliyə malik olurlar, cahillərə rəhmdillik göstərir, onların ləyaqətsiz məclislərində iştirak etmirlər, pisliyə yaxşılıqla cavab verirlər, gecələrini ibadətdə keçirirlər, özlərinin Xeyirxahına səmimiyyətlə ibadət edirlər, Cəhənnəm cəzasından dəhşətə gəlirlər, bağışlanmaq və xilas edilmək haqqında Allaha mütiliklə yalvarırlar, fərz və nafilə sədəqələr verirlər və bu zaman nə xəsislik, nə də israfçılıq etmirlər, öz malından zəruri ölçüdə xərcləyirlər. Maddi sərvətin sərf edilməsi – bəşər məişəti sahələrindən biridir ki, burada insanlar çox vaxt ifrata varırlar. Lakin bu hal mömin müsəlmanlara aid deyildir və buradan aydın olur ki, bundan başqa qalan sahələrdə də bu ifratçılığa – israfa və nöqsanlara heç yol vermirlər.\n\nBununla yanaşı onlar böyük günahlar törətmir, çoxallahlılıqla bu və ya digər hallarda bağlı olan hər şeydən uzaq qaçırlar, başqa insanların həyatına və namusuna qəsd etmirlər, törətdikləri günahlara görə tövbə edirlər, adamların günah işlətdikləri və ya günah nitqlər söylədikləri məclislərdən uzaq gəzirlər və faydasız sözlər danışan axmaqlardan uzaqlaşırlar. Bütün bunlar onların igidliyinə, ləyaqətinə və insanlığına dəlalət edir. Onlar – alicənab kişilərdir və onların sözləri və əməlləri hər cür alçaq və nifrətamiz şeylərdən yüksəkdir. Onlar öz Rəbbinin istənilən hökmünü sevinclə qəbul edir, onun mənası üzərində düşünür və onu həvəslə və ən gözəl tərzdə yerinə yetirirlər. Onlar Fövqəluca Allaha, nəinki özləri üçün, həm də bütün qalan möminlərə fayda verməsi ümidi ilə ən gözəl dualarla müraciət edirlər. Onlar öz zövcələrini, övladlarını və yaxınlarını yalnız dindar möminlər kimi görməyi arzulayırlar və bundan ötrü onlara haqqı öyrətməyə, məsləhət və ya faydalı nəsihətlər verməyə can atırlar. Həqiqətən, xeyirxah məqsədə yönələn hər bir kəs Allahdan xahiş edirsə ki, ona bu işdə yardım göstərsin, öz müqəddəs məqsədinə yaxınlaşmaqdan ötrü mütləq əlindən gələn hər şeyi etməlidir. Onlar həmçinin mömin müsəlmanın nail ola biləcəyi ən yüksək dərəcəyə çatmağa, yəni, Allahın sadiq və doğru danışan qulları olmağa can atırlar ki, qalan bütün müsəlmanlar onlardan nümunə götürə bilsinlər.\n\nLakin mömin, hansı bir yüksək dərəcəyə çatmasından asılı olmayaraq, Allahın elçilərinin (onlara salam olsun!) dərəcəsinə ucala bilməz. Onlar daha gözəl məziyyətlərə, daha yüksək məqsədlərə, daha pak niyyətlərə, daha alicənab qəlbə və daha xeyirxah əməllərə malik idilər. Bütün bunlar – Allahın Öz seçdiyi məxluqlarına bəslədiyi ən böyük mərhəməti idi ki, O (Pak və Müqəddəs Olan) onları xüsusi diqqəti ilə şərəfləndirmiş və başqa məxluqlarından üstün etmişdi. Fövqəluca Allah Öz rəhmdilliyi və lütfkarlığı sayəsində, hansı keyfiyyətlərin, niyyətlərin və əməllərin Onun səxavətli mükafatına layiq olacağını Öz qullarına xəbər verir. Bundan başqa, Allah bu mükafatı təsvir edir ki, insanlar ləyaqətli məziyyətlər qazanmağa və saleh əməllər işləməyə səy göstərsinlər. Bu isə Fövqəluca Rəbbin və Xeyirxahın köməyi olmadan mümkün deyil. O (Pak və Müqəddəs Olan) Kainatın istənilən guşəsində Öz məxluqlarına fasiləsiz qayğı göstərir və təkcə O (Pak və Müqəddəs Olan) insanları doğru yola yönəltməyə və onları mömin və dindar ruhunda tərbiyə etməyə qadirdir.\n\nHəmd olsun Sənə, ey Rəbbimiz! Biz ağır vaxtlarımızda və müsibətli anlarımızda təkcə Sənə şikayət edir, kömək və xilas üçün təkcə Sənə yalvarırıq. Təkcə Sən qüdrətinlə güc verməyə qadirsən, biz isə hətta özümüzə belə fayda verməyə və ya zərər vurmağa qabil deyilik. Əgər Sən bizə lütfkarlığını göstərməsən, biz hətta bir toz ağırlığında yaxşılıq edə bilmərik, çünki biz zəifik və tamamilə acizik. Əgər Sən bizi bir göz qırpımına belə özbaşına buraxsan, onda biz məhvə düçar olarıq. Biz buna qəti əminik və buna görə yalnız Sənin mərhəmətinə təvəkkül edirik, məhz onun sayəsində biz xəlq edilmişik, müşahidə edilən və gözlə görülməyən çoxsaylı nemətlərə sahib olmuşuq, fəlakətlərdən və müsibətlərdən mühafizə olunmuşuq. Ey Rəbbimiz, Sən bizə bu mərhəmətini göstər ki, sonradan Sənin məxluqlarının mərhəmətinə möhtac olmayaq! Həqiqətən, Sənə dua ilə müraciət edən və Sənin yardımına ümid bəsləyən heç vaxt qəm-qüssə dadmaz və məyus olmaz.\n\nBeləliklə, Fövqəluca Allah xəbər verir ki, mömin müsəlmanlar Onun seçilmiş qullarıdır və Onun xüsusi mərhəmətinə layiqdirlər. Lakin savadsız insan səhvən elə zənn edə bilər ki, qalan insanlar Allahın qulları sırasına aid deyillər. Ayənin belə yanlış başa düşülməsinin qarşısını almaq üçün Fövqəluca bəyan etmişdir ki, bütün qalan insanların taleyi Onu narahat etmir. Əgər möminlər Ona ibadət etməsəydilər və səmimi dualarla Ona müraciət etməsəydilər, onlara da bu tale qismət olacaqdı, çünki belə olduqda, O (Pak və Müqəddəs Olan) heç vaxt onları sevməzdi.",{"from":174,"to":174,"text":1177},"Günahkarlar, borclarını qaytara bilməyən borclular kimi, bu cəzadan xilas ola bilməyəcəklər. Qiyamət günü başlayacaq və onda onlar möminlərə çəkdirdikləri bütün əzab-əziyyətlərə görə mütləq cavab verəcəklər.\n\n[14] Ayənin “altı gün ərzində” ifadəsi orijinalda “فى سِتَّةِ اَيَّامٍ” şəklindədir. Klassik ərəb dilində “gün” sözü (“yevm”) – “dövr”, “əyyam” mənalarını da verir. Fövqəluca Allah Kainatı yaratdıqdan sonra, məhz insanların faydalanması üçün gecə-gündüzü yaratmışdır və, beləliklə, gecə və gündüz anlayışı, yəni “yevm” – 24 saatlıq bir vaxt ifadəsini meydana gətirmişdir. Lakin Kainatın (və s.) yaradılmasını Quranda ifadə edən “yevm” sözünün – “əyyam”, “dövr” kimi mənaları da vardır ki, onlar nəhəng vaxt kəsimlərini ifadə edir. Fikrimizi Quranın bir sıra ayələri də təsdiq edir. Səcdə surəsinin 5-ci ayəsi: “O, göydən yerə qədər bütün işləri idarə edir, sonra onlar, sizin hesablamanızla min il davam edən bir gün ərzində Ona qayıdırlar”. Məaric surəsinin 4-cü ayəsində isə Allah belə buyurur: “Mələklər və Ruh Onun yanına əlli min ilə bərabər olan bir gün ərzində qalxırlar”. Quran ayələrindən aydın olur ki, Allahın “göyləri və yeri, onların arasında olanları altı gün ərzində yaratması” ifadəsi heç də yerdəki gecə-gündüz mənasında bir vaxtı bildirmir. Belə çıxır ki, Fövqəluca Allah göyləri, yeri və onların arasındakıları, ən azı, min və ya əlli min yer ilinə bərabər bir vaxtda yaratmışdır. Bu müddəa, Onun istədiyi bir şeyi bir anda yaratmasına zidd deyildir və yaradılış anlayışına, mahiyyətcə, fərqli yanaşma ilə əlaqədardır. Bu qeydlərlə əlaqədar aşağıdakı ayələrə də baxmağı məsləhət görürəm: Əraf, 7\u002F54; Hud, 11\u002F7; Yunus, 10\u002F3; Hədid, 57\u002F4. F.S.\n\n[15] “Ərşinə istiva etmişdir” (اسْتَوٰى عَلَى الْعَرْشِ) ifadəsi tərcümə etdiyim rus dilindəki mətndə “вознесся на Трон” kimi verilsə də, mənasının tam aydın olmaması və diskussiyalı səciyyəliliyindən, Azərbaycan dilində “isteva” sözünün qarşılığı tam dəqiqləşdirilənədək, tərcümə etmədən eynilə yazmağı məqsədə uyğun saydım. Ərəb dilində bu sözün müxtəlif lüğətlərdə bir sıra fərqli mənaları verilsə də (məs: taraz olma, tarazlama, müvazinətdə olma, bərabərləşmə, düz olma, düzlük, qaplama, örtmə və s.), nümunələrdən göründüyü kimi, bunlardan hər hansı birini Fövqəluca Allaha aid etmək, Allaha Onun Özünün buyurmadığı hərəkət tərzi istinad etmək olardı. İnşallah, alimlər, Allahın izni ilə, bu ifadənin əsli mənasını aşkar edərlər. Müdrik Allah ərəb dilində nazil etdiyi Quranında elə bir ifadə işlətməmişdir ki, o söz ərəblərin dilində müvafiq konkret məna verməsin. Hər şeyi Bilən Allah, o dövrdə ərəblərin işlətmədiyi və bilmədiyi bir sözü belə ayələrində işlətməzdi. Bu, iki dəfə ikinin dörd olduğu kimi sadə bir həqiqətdir. Əks təqdirdə, Quran anlaşılmazdı. Fövqəluca Allahın misilsiz dühası, Onu Öz Sonuncu Kitabını məhz ərəblərin işlək, başa düşülən danışıq və təfəkkür dilində verməsini zəruri etmişdir. Belə olduğu halda, “istiva” sözünün qarşılığının axtarılıb tapılması ərəbşünas dilçilərin boynuna düşür. Allah onlara bu işdə kömək olsun! F.S."]